رامازان – رۋحاني تاربيە الاتىن اي, بەينەلەپ ايتقاندا, وتىز كۇندىك مەدرەسە. بۇل ايدا اللاعا جاقىنداۋدى نيەت ەتىپ, اۋىز بەكىتكەن ادام رۋحاني ازىق الۋمەن قاتار مىنەزى مەن ءومىرىن وزگەرتەدى. وسى رەتتە ورازانىڭ رۋحاني پايداسى جايلى ايتىپ كەتكەندى ءجون كوردىك.
ورازا – اشۋدىڭ قالقانى. اللا تاعالا قۇراندا بىلاي دەيدى: «ناعىز تاقۋالار – كەڭشىلىكتە دە, تارشىلىقتا دا اللا جولىندا ساداقا بەرگەندەر, (اشۋ قىسقاندا ءوزىن اشۋلاندىرعان ادامنىڭ سازايىن بەرۋگە شاماسى جەتە تۇرىپ) اشۋىن جەڭە بىلگەندەر ءھام ادامدارعا كەشىرىمدى بولعاندار. ءشۇباسىز, اللا (مىنە, وسىنداي) ىزگى جانداردى جاقسى كورەدى» ء(«الي-يمران» سۇرەسى, 134-ايات).
حاسان ءال-باسري (اللا ونى راقىمىنا السىن): «كىم وسى ءتورت جاعدايدا: كوڭىلى قالاعاندا, قورىققاندا, بويىن شاھۋات بيلەگەندە جانە اشۋ قىسقاندا ءوزىن-ءوزى ۇستاي الۋ قاسيەتىنە يە بولسا, اللا ونى شايتاننان ساقتايدى جانە توزاق وتىن حارام ەتەدى» دەگەن. شىن مانىندە, ورازانىڭ ساۋابىنان ءۇمىت ەتىپ, اۋىز بەكىتكەن ادام وسى سيپاتتارعا يە بولادى. ونىڭ شاھۋاتىن دا, اشۋىن دا, كوڭىل قالاۋىن دا باساتىن – ورازا.
ورازا – ءتىلدى جاماندىقتان ساقتايتىن قۇلشىلىق. ادامنىڭ قادىرىن ارتتىراتىن دا, قاشىراتىن دا – ءتىل. ادام بالاسى دۇرىس سويلەمەگەننەن كوپتەگەن قاتەلىكتەرگە ۇرىنادى. بۇل قاتەلىكتەر كۇناعا يتەرمەلەيدى. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ءبىر حاديسىندە: «ادام بالاسىنىڭ كوپتەگەن قاتەلىكتەرى ءتىلىنىڭ كەسىرىنەن» دەپ ەسكەرتكەن.
سوندىقتان ءتىل ورازاسىنا اسا ساق بولعانىمىز ءجون. اللا ەلشىسىنىڭ (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) حاديستەرىندە بىلاي دەلىنگەن: «بەس نارسە ورازانى بۇزادى. ولار – وتىرىك ايتۋ, عايبات ايتۋ, وسەك تاسۋ, جالعان انت ءىشۋ, شاھۋتپەن (قۇمارلىق) ارام نارسەگە قاراۋ»; «كىمدە كىم اۋىز بەكىتكەنىمەن جالعان كۋالىك بەرۋ, جالعان ايتۋىن قويماسا, ونىڭ ءىشىپ-جەۋدى تاستاعانىنىڭ ەش قاجەتى جوق».
ورازا – قاناعات پەن ىنساپقا تاربيەلەيتىن قۇلشىلىق. ءيا, ورازا كەزىندە بارلىق نارسەنىڭ, وزىڭدە بار نىعمەتتەردىڭ قادىرىن تۇسىنەسىڭ. تويىمسىزدىق – ادام بالاسىن رۋحاني تۇرعىدان ازدىراتىن جامان سيپاتتاردىڭ ءبىرى. ادام ورازا كەزىندە, كەرىسىنشە قاناعاتشىلدىققا, ىنساپتى بولۋعا داعدىلانادى. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): «قۇدايدىڭ بەرگەنىنە رازى بولساڭ, ەڭ باي ادامنىڭ ءبىرى بولاسىڭ»; «اقيقاتىندا, قاناعاتتى تۋ ەتكەندەردى اللا تاعالا بايىتادى» دەگەن.
ىنساپسىز ادام دۇنيەگە تويمايدى, بارعا قاناعات ەتپەيدى. حاكىم اباي ءوز ولەڭىندە: «وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق, ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق» دەپ جىرلايدى. وسى «بەس دۇشپان» ادامدى ىنساپسىزدىققا دۋشار ەتەدى. ال ورازا ۇستاعان ادام ونىڭ ساۋابىن ءۇمىت ەتە وتىرىپ, وسەككە, وتىرىككە, ماقتانشاقتىققا جول بەرمەۋگە تىرىسىپ باعادى.
ورازا – قايىر-ساداقا بەرۋگە ۇيرەتەتىن قۇلشىلىق. الەمدەگى بارلىق جاراتىلىس ءسىز بەن ءبىزدىڭ يگىلىگىمىزگە بەرىلگەنىمەن, بۇكىل جاراتىلىستىڭ, بۇكىل بايلىقتىڭ يەسى اللا ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز ءتيىس. سوندىقتان حاق تاعالا بىزگە دۇنيە بەرسە, اللانىڭ بەرگەن نىعمەتتەرىنە شۇكىر ەتىپ, ورنىمەن جۇمساپ, شۇكىرشىلىگى رەتىندە بەلگىلى ءبىر مولشەرىن مۇقتاجدارعا بەرۋىمىز كەرەك. بۇعان بايلانىستى قۇراندا: «ولاردىڭ مالدارىندا قايىرشىنىڭ جانە (سۇراۋعا نامىسى جىبەرمەگەن) جارلىنىڭ دا اقىسى بار» («زاريات» سۇرەسى, 19-ايات) دەگەن.
بىردە ءبىر كىسى پايعامبارىمىزدان (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) «قاي ساداقا قايىرلى؟» دەپ سۇراعاندا: «رامازان ايىندا بەرىلگەن ساداقا» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. سوندىقتان وسى ايدا مۇمكىندىگىنشە مۇقتاج جاندارعا كومەكتەسىپ, ولاردىڭ العىسى مەن باتاسىن الۋعا اسىققان ابزال. ورازا كەزىندە اۋىز بەكىتكەن جاندار مۇقتاج جاندارعا ءپىتىر ساداقاسىن ۇلەستىرسە, ال جاعدايى بار جاندار زەكەتىن بەرەدى.
ساداقا بەرۋ جاي عانا ساۋاپتى امال ەمەس, ونىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – اللانىڭ اشۋىن باسۋى. ءابۋ ھۋرايرادان (اللا وعان رازى بولسىن) الل ەلشىسىنىڭ (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) بىلاي دەگەنىن جەتكىزەدى: «ساداقا راببىنىڭ اشۋىن باسادى جانە جامان ءولىمدى قايتارادى».
ورازا – مۇسىلمانداردى باۋىرلاستىراتىن قۇلشىلىق. ورازا ۇستاعان ادام اشتىقتى سەزىنىپ, كەدەي-كەپشىكتەردىڭ جاعدايىنا, ياعني ولاردىڭ كۇيىنە ەنەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە مۇسىلماندار اراسىندا مەيىرىمدىلىك, باۋىرمالدىق سىندى قاسيەتتەر كورىنىس تابادى. ارداقتى پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): «مۇسىلماندار ءبىر-بىرىنە باۋىرمالدىقتا, مەيىرىمدىلىكتە, قارىم-قاتىناستا ءبىر ءبۇتىن دەنە ىسپەتتەس. ەگەر ونىڭ ءبىر اعزاسى اۋىرسا, قالعانى ۇيقىسىز جانە ىستىعى كوتەرىلۋىندە ونىمەن بىرگە بولادى» دەگەن. ورازا كەزىندە قانشاما ادامداردىڭ اشتىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ءتۇسىنىپ, ولارمەن بىرگە ەكەنىڭدى سەزىنەسىڭ, قولدان كەلىپ جاتسا ءوز كومەگىڭدى بەرەسىڭ.
ورازا – تاۋبە جاسايتىن ءسات. ادام بالاسى پەرىشتە ەمەس. ادام ءناپسىسى ونى ۇنەمى جاماندىققا شاقىرىپ, جازا باسىپ كەتۋىنە يتەرمەلەيدى. سونىڭ سالدارىنان ادام بالاسى قاتەلەسىپ كەتۋى مۇمكىن. پەندەنىڭ السىزدىگىن بىلگەن اللا تاعالا قيامەتكە دەيىن قۇلدارى ءۇشىن تاۋبە ەسىگىن ايقارا اشىپ قويعان. ادام تاۋبە ەتۋ ارقىلى كۇناسىنان ارىلىپ, اللانىڭ كەشىرىمىنە يە بولۋعا مۇمكىندىگى بار. تاۋبە ءسوزىنىڭ ماعىناسى «قايتۋ, ورالۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. ال ونىڭ شاريعي ماعىناسى: پەندەلىكپەن جاساعان كۇناعا شىنايى وكىنىپ, ونى قايتالاماۋعا بەل بۋ. پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): «بارلىق ادام اتانىڭ بالالارى – قاتەلەسۋشى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاقسىلارى – ىستەگەن قاتەلىكتەرى ءۇشىن تاۋبە ەتەتىندەرى» دەگەن. رامازان تاۋبە ەتۋ ايى بولعاندىقتان, وسى ايدا كوبىرەك اللادان كەشىرىم سۇراپ, جاساعان قاتە-كەمشىلىكتەرىمىز ءۇشىن شىنايى وكىنۋىمىز كەرەك.
ورازا – شۇكىر ەتەتىن ءسات. ءبىز كەيدە كۇندەلىكتى ءىشىپ-جەپ جۇرگەن اس-سۋىمىزدىڭ قادىرىن بىلمەۋىمىز مۇمكىن. اللانىڭ كۇندە بەرىپ جاتقان نىعمەتىنىڭ قادىرىن ءبىلۋ ءۇشىن ورازا ۇستاۋ كەرەك. ورازا ۇستاعان ادام عانا ءبىر جۇتىم سۋدىڭ قادىرىن تۇسىنەدى. سوندىقتان ۇنەمى ءتىلىمىز ارقىلى شۇكىر ايتىپ جۇرگەنىمىز ءجون بولماق. اللا تاعالا قۇراندا: «راببىڭنىڭ نىعمەتى تۋرالى ايتىپ ءجۇر» («زۋحا» سۇرەسى, 11-ايات) دەپ بۇيىرعان. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): «اللانىڭ بەرگەن نىعمەتىن ايتىپ ءجۇرۋدىڭ ءوزى – شۇكىرلىك» دەگەن.
ءاربىر نىعمەتتىڭ اللادان بەرىلەتىندىگىنە جانە ادامداردىڭ ارەكەتى عانا سەبەپكەر بولاتىندىعىنا كامىل سەنۋ – جۇرەكپەن جاسالاتىن قۇلشىلىق. ادام بالاسىن اللا جاراتتى. بۇل بارىمىزگە بەلگىلى نارسە. دەمەك, ادامعا بەرىلەتىن ءاربىر ارتىقشىلىق پەن ءتۇرلى نىعمەتتەر دە اللا تاراپىنان بەرىلەدى. بۇعان دا كامىل سەنۋىمىز كەرەك. الايدا ادام بالاسى بۇل نارسەنى ءجيى ەستەن شىعارادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ريزىقتىڭ قايدان كەلىپ جاتقانىن ۇمىتىپ, قانداي دا ءبىر جەتىستىككە جەتسە, سوعان ءوزى قول جەتكىزگەندەي كۇي كەشەدى. ال مۇسىلمان بالاسى ومىردەگى بارلىق نىعمەتتەرىنىڭ اللادان كەلەتىنىن مويىنداپ, وعان عانا بويسۇنادى. وسىنداي سانالى ويدىڭ ناتيجەسىندە ونىڭ اللاعا دەگەن شۇكىرى كوبەيەدى.
اللا تاعالا بارشامىزدىڭ شۇكىرىمىزدى كوبەيتىپ, ورازادا جاساعان ءاربىر ىزگى امالدارىمىزعا مول ساۋاپتان جازعاي. ءامين!
ەرجان تولەپوۆ,
تۇركىستان وبلىسىنىڭ باس يمامى