حح عاسىردىڭ باسىندا قازاقتان شىققان ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىربايانىنا قاراپ كورسەك, ولاردىڭ ءاردايىم ۇلت شارۋاسى ءۇشىن العى شەپتە جۇرگەنىن بايقايمىز. سوۆەتتىك رەپرەسسيا كەزىندە اياۋسىز قۋعىندالىپ, تاعدىرى تاركى بولعان تۇلعالاردى قاسيەتتى رامازان ايىندا ءبىر ەسكە الىپ قويعان ارتىق بولماس.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ بويىنشا قۇرىلعان كوميسسيانىڭ باتىسقازاقستاندىق جۇمىس توبى سوڭعى ەكى جىل ىشىندە جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق ارحيۆتەردىڭ قورلارىندا ساقتالعان جۇزدەگەن قۇجاتتى اقتارىپ شىقتى. ناتيجەسىندە بىرنەشە كىتاپ, قۇجاتتار جيناعى جارىق كوردى. بۇل ەڭبەكتەردەن ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ اقىلعا سىيماس اۋقىمى, اياۋسىز قاتىگەزدىگى انىق كورىنەدى.
ۇرەيدى العان ءۇش تولقىن
بەلگىلى تاريحشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءنازيرا نۇرتازينا «بوربا س يسلاموم. رەليگيوزنايا پوليتيكا سوۆەتسكوي ۆلاستي ۆ كازاحستانە ۆ 20-40-ە گودى حح ۆەكا» (الماتى, 2008) كىتابىندا قازاقستانداعى دىنگە قارسى كۇرەستى ەكى كەزەڭگە بولەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – 1917-1927 جىلدار – العاشقى ليبەرالدىق كەزەڭ بولسا, ەكىنشىسى – 1928-1938 جىلدار – جاۋىنگەر اتەيزم كەزەڭى. اتى ايتىپ تۇرعانداي, وسى ەكى كەزەڭدە ءدىن وكىلدەرىنە قارسى رەپرەسسيا قارقىندى جۇرگىزىلگەن.
كەيىنگى جىلدارى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە باتىس قازاقستان وڭىرىندە ءدىن وكىلدەرىن قۋدالاۋ بىرنەشە ساتىدان تۇرعانىن بايقادىق.
ونىڭ ءبىرىنشىسى – كەڭەس ۇكىمەتىنە سەنىمسىز ەلەمەنتتەردى سايلاۋ پۇرساتىنان ايىرۋ (1923-1927); بۇل كەزەڭدە وبلىس اۋماعىنداعى بارلىق ءدىني عيبادات ورىندارى جانە ءدىن قىزمەتكەرلەرى ەسەپكە الىنىپ, مولدالار «جات ەلەمەنت» رەتىندە سايلاۋ جانە سايلانۋ قۇقىنان اجىراتىلعان. بۇل ناۋقان سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلعاندارعا ۇستەمە سالىق سالۋىمەن, ول ۋاقىتىلى تولەنبەگەن جاعدايدا حالىق سوتىنىڭ شەشىمىمەن مال-مۇلكىن ساۋداعا سالىپ, سالىق قارىزىن وتەپ, وزدەرىن سوتتاۋ جانە جەر اۋدارۋ جازاسىن بەرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
2022 جىلى باسپادان شىققان «سەنىم ءۇشىن سەرگەلدەڭ» اتتى ەڭبەگىمىزدە 1923-1927 جىلدار ارالىعىندا سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلعان 896 مۇسىلمان ءدىنى وكىلىنىڭ, 107 حريستيان ءدىنى وكىلىنىڭ اتى-ءجونى, ومىرباياندىق دەرەكتەرى جاريالانعان ەدى. سايلاۋ قۇقىنان ايىرۋ ناۋقانى كەزىندە اسىرەسە ءدىن وكىلدەرى ەرەكشە قۋدالاندى. مۇنى سول كەزدەگى كەڭەستىك ساراپشىلاردىڭ ءوزى دە مويىنداعان. مىسالى, 1924 جىلى ورال ۋەزىندە داۋسى الىنعان 907 ادامنىڭ – 355-ءى, گۋرەۆ ۋەزىندەگى 1495 ادامنىڭ – 310-ى, ەلەك ۋەزىندەگى 1207 ادامنىڭ – 528-ءى, جىمپيتى ۋەزىندەگى 4207 ادامنىڭ – 2286-سى, ياعني بارلىق داۋسى الىنعان تۇلعالاردىڭ شامامەن 40 پايىزى ءدىن وكىلى بولىپتى. بۇلاردىڭ ءبارى ءدىن قىزمەتكەرى ەمەس, اراسىندا ءدىن ۇستاعان قاراپايىم جاندار كوپ بولاتىن.
باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان تاعى ءبىر قۇجاتتا بىلاي دەيدى:
«وتكەن سايلاۋ ناۋقانىندا جىمپيتى ۋەزى بويىنشا رسفسر كونستيتۋتسياسىنىڭ 65-بابىنا سايكەس سايلاۋدان الاستاتىلعانداردىڭ سيپاتى مىناداي:
ساۋداگەرلەر (پرەدپرينيماتەلي) – 306, ەڭبەك تابىسىنا ءومىر سۇرمەيتىندەر – 365, الىپساتارلار – 182, ءدىن وكىلدەرى – 2286, بۇرىنعى پوليتسيا مەن جاندارم اگەنتى – 103, اقىل-ەسى اۋىسقان جانە باعىمداعىلار – 7, سوت ۇكىمىمەن سوتتالعاندار – 958, بارلىعى – 4207 ادام.
سەكرەتار گيك-ا بەكقاليەۆ, زاۆ. ورگچاستيۋ كۋناەۆ, ينسترۋكتور ديۋيس...
№4195, وت 6/V/1925».
كورىپ وتىرعانىمىزداي, رەپرەسسيانىڭ نەگىزگى سالماعى ءدىن وكىلدەرىنە تۇسكەن. قۋدالاۋدىڭ العاشقى تولقىنى كەزىندە-اق كوپتەگەن يشان-حازىرەت تۋىپ-وسكەن جەرىنەن, ەل-جۇرتىنان اجىراپ, جەر اۋدارىلۋعا نەمەسە قۋعىننان قاشىپ, ءوز ەركىمەن جات جەردى پانالاۋعا ءماجبۇر بولدى. باتىس قازاقستان وڭىرىندە بەلگىلى ءدىن قايراتكەرلەرى عۇبايدوللا احمەت ۇلى, لۇقپان تۇرسىن ۇلى, قۇرمانعالي قۋانىشقالي ۇلى, جارمان (جارمۇحامەد) ايتمۇحامەد ۇلى, جانۇزاق ءوربىسىن ۇلى, ت.ب. تاعدىرى وسىنداي بولدى.
ءدىن وكىلدەرىن قۋدالاۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى 1928 جىلمەن سايكەس كەلەدى. بۇل كەزدە ساياسي رەپرەسسيانىڭ ەكپىنى كۇشەيىپ, باي-مولدالاردى, جات ەلەمەنتتەردى تاركىلەۋمەن, پانيسلاميستىك توپتاردى اشكەرەلەۋدىڭ العاشقى وقيعالارىمەن سيپاتتالادى.
قازاقستاندا كامپەسكە ناۋقانى رەسمي تۇردە 1928 جىلى 27 تامىزدا باستالدى. قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلار كەڭەسى «باي شارۋاشىلىقتارىن كامپەسكەلەۋ تۋرالى» قاۋلىسىن (دەكرەتىن) جاريالاپ, ءار وكرۋگ بويىنشا كامپەسكەلەنەتىن بايلاردىڭ سانىن كورسەتتى. بۇل «جوسپار» بويىنشا ورال وكرۋگىنەن ءبىرىنشى كاتەگوريا بويىنشا 56 ءىرى باي جانە 15 «اسا قاۋىپتى ەلەمەنت» – بارلىعى 71 ادامنىڭ مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, جەتىسۋ وكرۋگىنە جەر اۋدارىلاتىن بولدى. وسى 71 ادامنىڭ ىشىندە عابدولعازيز كوبەەۆ, حالىق ماشەكەنوۆ, قۋاناي قوسداۋلەتوۆ, ماحمۋد سۇيىنىشاليەۆ اتاقتى حازىرەتتەر بولاتىن.
بۇل اتالعانداردىڭ ىشىندە حالىق ماشەكەنوۆتىڭ تاعدىرى بىزگە بەلگىسىز. ول وتباسىمەن الماتى وكرۋگىنە جەر اۋدارىلعانىمەن, كەيىن نكۆد قىزمەتكەرلەرىنە پارا بەرىپ, قاماۋدان بوساپ شىعىپ, رەسەي جەرىنە قاشىپ كەتكەن.
تەرگەۋ قۇجاتتارىندا «بۇقارادا جوعارى ءدىني ءبىلىم العان, 500 ءمۇريدى بار يشان, جىمپيتى ۇيەزى اششىساي بولىسىنىڭ №1 اۋىلىندا مەشىت ۇستاعان» دەپ سيپاتتالاتىن ماحمۋد سۇيىنشاليەۆ تە الماتىعا جەتكەن سوڭ قايتا سوتتالىپ, رەسەيگە جەر اۋدارىلادى. سول سەرگەلدەڭ ساپاردا اۋرۋعا ۇشىراپ, 1930 جىلى ورىنبور وبلىسىندا قازا تاپقان. ال قۋاناي قوسداۋلەتوۆ پەن عابدولعازيز كوبەەۆ كانپەسكەدەن كەيىن دە قايتا-قايتا جاۋاپقا تارتىلىپ, اقىرى 1937 جىلى اتىلىپ كەتتى.
ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ ءدىن وكىلدەرىنە قاتىستى سوڭعى, قورىتىندى ءۇشىنشى كەزەڭى 1937-1938 جىلدارعا سايكەس كەلەدى. بۇل كەزەڭدە ادام تاعدىرى شىبىن عۇرلى بولماي, ۇشتىكتىڭ شەشىمىمەن جاپپاي اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن.
«وڭتۇستىك قازاقستان, اقتوبە, الماتى جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا كەڭ جايىلعان, نەگىزىنەن مولدا, يشان, باي-فەودال جانە باسقا ءدىنشىل-بايشىل بەلسەندىلەردەن قۇرالعان انتيسوۆەتتىك ۇلتشىل پانيسلاميستىك ۇيىم اشكەرەلەنىپ, جويىلدى. بۇل ۇيىم باسىندا انتيسوۆەتتىك ۇلتشىل پانتۇركيستىك ۇيىمنىڭ تارماقتالعان باعىتتارى بولعانىمەن, كەيىننەن بىرىگىپ كەتكەن. بۇل ۇيىمدى ورتالىق مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسىنداعى (تسدۋم) ءتارجىمانوۆ جانە باسقالارى باسقارعان جاپون بارلاۋ اگەنتتەرىمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناستا بولعان بەدەلدى مولدالار مەن يشاندار باسقارعان. وسى ۇيىم بويىنشا كونتررەۆوليۋتسيالىق لوكالدى توپتار مەن جەكەلەگەن تۇلعالاردى قوسپاعاندا 1363 ادام بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە تۇتقىندالىپ, ۇشتىك شەشىمىمەن سوتتالدى. ونىڭ 829-ى ءى كاتەگورياعا جاتقىزىلدى. وسى ۇيىم مۇشەلەرى رەتىندە سوتتالعانداردىڭ ىشىنەن 771 ادام ءوز قىلمىسىن مويىنداعان» دەلىنگەن قازاق سسر نكۆد مەكەمەسىنىڭ 1937 جىلعى №00447 بۇيرىعىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ەسەپتە.
باتىس قازاقستان وبلىسىندا ءدىن وكىلدەرىن قۋدالاۋ نەگىزىنەن «ۋفاداعى ورتالىق مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسى (تسدۋم) وكىلدەرى ءتارجىمانوۆ پەن ماقۇلوۆ باسقارعان كونتررەۆوليۋتسيالىق پانيسلاميستىك انتيسوۆەتتىك كوتەرىلىسشىل شپيوندىق-ديۆەرسيالىق ۇيىمىمەن» بايلانىستى قارالادى. قىلمىستىق قۇجاتتاردا «تسدۋم ءىسى» دەپ تاڭبالانعان بۇل «ۇيىم مۇشەلەرىنە» «قازاقستاندا كەڭەس ۇكىمەتىن كۇشپەن قۇلاتىپ, جاپونيانىڭ ىقپالىنداعى بۋرجۋازيالىق ۇلتشىل مەملەكەت قۇرماق بولدى» دەگەن ايىپ تاعىلعان.
ارينە, بۇل قىلمىستىق ءىستىڭ بارلىعى ويدان شىعارىلىپ, قولدان قۇراستىرىلعانى, ايىپتاۋشىلاردىڭ مويىنداۋ جاۋاپتارى پسيحولوگيالىق جانە فيزيكالىق تۇرعىدا كۇش كورسەتۋ, قىسىم جاساۋ ارقىلى الىنعانى كەيىن تولىق دالەلدەنگەن.
ايىپتاۋ حاتتاماسىنىڭ ۇلگىسى
باتىس قازاقستان وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى ارناۋلى ارحيۆىندە ساقتالعان قۋاناي قوسداۋلەتوۆتى ايىپتاۋ ءىسىنىڭ 2-تومىندا 1937 جىلعى قىلمىستىق ءىستىڭ قالاي جۇرگىزىلگەنى جونىندە نكۆد قىزمەتكەرلەرىنىڭ وزدەرى بەرگەن جاۋاپتارى حاتتالعان. بۇل حاتتامالاردى ولكەتانۋشى, ۇقك ارداگەرى قۋانىش قيتاروۆ «قوسداۋلەتوۆ قۋاناي حازىرەت» (ورال, 2009) كىتابىندا, «ساياسي قۋعىندار تاعدىرلارى» (ورال, 2011) كىتابىندا جاريالاعان.
«كەيىن, ستالين ولگەن سوڭ كەڭەس وداعىنداعى رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ ءىسى قايتا تەكسەرىلە باستايدى. 1955 جىلى تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋابىندا وسى وقيعانىڭ كۋاگەرى, نكۆد قىزمەتكەرى احمەت ءابۋزاروۆ بىلاي دەگەن:
«...شامامەن 1937 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ سوڭىندا نەمەسە قىركۇيەك ايىندا ىىحك (نكۆد) باتىس قازاقستان وبلىستىق باسقارماسى جانىنان «ەرەكشە ۇشتىك» قۇرىلعان سوڭ ورال قالاسىنا قازسسر ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى ۆولودزكو كەلىپ, بايانداما جاساۋ ءۇشىن جەدەل ۋاكىلدەردى, ىشىندە مەن دە بارمىن, شاقىرىپ الدى. بايانداما بارىسىندا ۆولودزكو ءبىزدىڭ «وبلىستاعى كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمداردى ءالى كۇنگە دەيىن اشكەرەلەمەي وتىرعانىمىزدى» سىناپ, قولدا بار تىركەلگەن ماتەريالداردى جيناقتاۋدى تاپسىردى.
مەنىڭ ەسىمدە, ۆولودزكو وڭىردەگى مۇسىلمان ءدىن قايراتكەرلەرى تۋرالى ماتەريالدارمەن تانىسقان سوڭ ءوزى ايتىپ وتىرىپ ءبىر بۇيرىقتى قاعازعا ءتۇسىرتتى. ول بۇيرىقتا باتىس قازاقستان وبلىسىندا كونتررەۆوليۋتسيالىق, باي-مولدالاردان قۇرىلعان, بۇلىكشىل ۇيىمنىڭ اشكەرەلەنىپ جويىلعانى ايتىلعان, وسىعان بايلانىستى ءبىز وڭىردەگى بارلىق بايلار مەن مولدالاردى تۇتقىنداپ, الگى ۇيىمعا قاتىستى ەكەنىن انىقتاۋىمىز كەرەك بولدى.
جۇمىس بارىسىندا مەنى باسقارما باستىعى رومەيكونىڭ كابينەتىنە شاقىردى. وندا ۆولودزكو ماعان ءبىر تۇتقىننىڭ تەرگەۋ حاتتاماسىن كورسەتىپ, قالاي دۇرىس تولتىرۋدى ءتۇسىندىردى. ول ماعان: «جاقسى ءبىر حاتتاما جاساپ الۋ كەرەك, وسىنىڭ نەگىزىندە وزگە دە حاتتامالاردى تولتىرۋ قاجەت, تەك قاتىسۋشىلاردىڭ اتى-ءجونىن وزگەرتىپ, ءبارىن دە ۇيىمعا مۇشە رەتىندە قوسۋ قاجەت», دەدى. ىستەردى قالاي قاراۋ جونىندە دە اقىلىن ايتتى: «ۇيىمنىڭ باسشىسى رەتىندە 10-15 ادامدى ەرەكشە ىسكە تىركەپ, ايىپتاۋدى كوبىرەك قوسىپ, اسكەري القاعا جىبەرەمىز, ولار ءبىرىنشى دارەجە بويىنشا وتەدى. ال تومەنگى قاتارداعى مۇشەلەرىنىڭ بارلىعىن ءبىرىنشى دارەجەگە جاتقىزىپ, «ۇشتىك» ارقىلى وتكىزەمىز. بۇل جۇمىستىڭ ءبارىن وبلىستىق باسقارماداعى گولوۆانوۆ پەن يسپانسكي ءبىلىپ وتىرۋعا ءتيىس...».
بۇگىندە وبلىستىق ءىىب ارحيۆىندە ساقتالعان قىلمىستىق ىستەرمەن تانىسا وتىرىپ, «باتىس قازاقستان وبلىسىندا كەڭ تارماقتالعان كونتررەۆوليۋتسيالىق پانيسلاميستىك باي-مولدا, ب ۇلىكشىل, شپيوندىق, ديۆەرسيالىق ۇيىم مۇشەلەرىن» اشكەرەلەگەن قىلمىستىق ىستەردىڭ ءدال وسى تارتىپپەن جۇرگەنىن كورەمىز.
دەرەكتەرگە قاراعاندا «ۋفاداعى ورتالىق مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كاشافۋتدين ءتارجىمانوۆ پەن ماعدي ماقۇلوۆ باسقارعان استىرتىن ۇيىمنىڭ مۇشەسى» دەگەن ايىپپەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان – 119 ادام, اقتوبەدەن – 72, اتىراۋدان – 12, قازاقستانمەن شەكارالاس رەسەي وبلىستارىنان 25 ادام (نەگىزىنەن قازاقتار) سوتتالىپ, اتىلعان ەكەن. باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا تولىق مالىمەت بولماعانىمەن, جازىقسىز جازالانعان ءدىن قايراتكەرلەرى سانى از بولماعانىن قازىردىڭ وزىندە اڭعارىپ وتىرمىز. رەپرەسسيا قۇرباندارىن تۇبەگەيلى اقتاۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ الدىنداعى زور مىندەتتىڭ ءبىرى وسى.
1937 جىلى مۇسىلمان ەليتاسىن, كورنەكتى ءدىن قايراتكەرلەرىن باۋداي تۇسىرگەن ايگىلى «ورتالىق مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسى ءىسى» («دەلو تسدۋم») بويىنشا ۋفاداعى ءدىني باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى كاشافۋتدين ءتارجىمانوۆ پەن ماعدي ماقۇلوۆ باسقاردى دەلىنەتىن استىرتىن توپ الدىمەن سوتتالسا, وسى ۇيىمنىڭ باتىس قازاقستان وڭىرىندەگى قاناتىنا جەتەكشىلىك ەتتى دەگەن جەلەۋمەن بەلگىلى ءدىن قايراتكەرلەرى قۋاناي قوسداۋلەتوۆ پەن حاسان نۇرمۇحامەد ۇلى باستاعان ءبىر توپ ادام 1937 جىلى 29 قازاندا تۇتقىنعا الىندى. نكۆد جەندەتتەرى جاسى 80-گە تاياعان, توسەكتەن تۇرا الماي جاتقان قازىرەتتى تۇرمەگە زەمبىلگە سالىپ الىپ كەتكەن.
«باتىس قازاقستان وبلىسىندا كەڭ تارماقتالعان كونتررەۆوليۋتسيالىق پانيسلاميستىك باي-مولدا, ب ۇلىكشىل, شپيوندىق, ديۆەرسيالىق ۇيىم اشكەرەلەندى. ۇيىمنىڭ ماقساتى – كەڭەس ۇكىمەتىن قۇلاتىپ, قازاقستاندى سسسر-دان ءبولىپ الىپ, جاپونيا پروتەكتوراتىنداعى بۋرجۋازيالىق ۇلتشىل مەملەكەت قۇرۋ بولعان». قۋاناي قازىرەتتى, ونىڭ ۇلى مۇحامەد-زاكيردى جانە بىرنەشە ادامدى ايىپتاعان قىلمىستىق ءىستىڭ ايىپتاۋ جولدارى وسىنداي ەدى.
تەرگەۋشىلەردىڭ مويىنداۋى
1937 جىلى ايىپتالۋشى تۇتقىنداردان قالاي جاۋاپ الىنعانى جونىندە دە دەرەكتەر بۇگىندە بەلگىلى بولعان. باتىس قازاقستان وبلىسى ۋنكۆد-سىندا 1933 جىلدىڭ تامىز ايىنان 1939 جىلدىڭ قازانىنا دەيىن جۇمىس ىستەگەن يۋدين پاۆەل پەتروۆيچتەن جاۋاپ العان 1956 جىلى 19 ماۋسىمداعى حاتتاماعا كوز سالايىق. ول كونتررەۆوليۋتسيالىق الاش وردا ۇجىمى مەن مۇسىلمان دىنىنە قاتىستى ىستەردى جۇرگىزىپ, جەكەلەگەن كىنالىلەردەن, كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى ۇلتتىق كوتەرىلىس جاساۋ ارەكەتىنە بايلانىستى ۇستالعان تۇتقىنداردان جاۋاپ الۋعا قاتىسقان.
سۇراق: ولاردىڭ كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمعا قاتىسى جانە كىناسى قانداي ايعاقتارمەن دالەلدەندى؟
جاۋاپ: ول كەزەڭدە تەرگەۋشىلەر مەن ميليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قولىندا تۇتقىنداردىڭ مويىنداۋىنان باسقا ەشقانداي ايعاق بولعان جوق. مەنىڭ ەسىمدە باتىس قازاقستانداعى جاپپاي تۇتقىنداۋ الماتىدان تۇتقىن ىزمۇقان قۇرامىسوۆتىڭ جاۋابى الىنعاننان كەيىن باستالدى. ونىڭ جاۋابىندا وبلىس تەرريتورياسىندا كونتررەۆوليۋتسيالىق, شپيوندىق ۇجىم بار ەكەنى ايتىلعان.
سۇراق: ءسىزدىڭ تاراپىڭىزدان جانە باسقا دا قىزمەتكەرلەر تاراپىنان تەرگەۋ بارىسىندا قىلمىستىق كودەكس نورمالارى بۇزىلعان جوق پا؟
جاۋاپ: مەن ءوز باسىم توپتاپ جاۋاپ الۋعا قاتىسقانىم بولماسا, ءتارتىپ بۇزعان جوقپىن. بىراق قىزمەتكەرلەر تيحوميروۆ, كولەسنيكوۆ, توروپوۆ, جگۋتتار جۇيەلى تۇردە قىلمىستىق ءىستى جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ نورمالارىن بۇزىپ ءجۇردى. ولار تۇتقىنداردى ۇرىپ-سوعىپ, ۇزدىكسىز جاۋاپتاپ, «قىلمىسىن» مويىنداتاتىن.
وبلىسىمىزعا كسرو نكۆد-نىڭ حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى ۆولودزكو كەلىپ جانە ۋنكۆد باستىعى بولىپ ۋزليكوۆ تاعايىندالعان سوڭ تەرگەۋ بارىسىندا ءتارتىپ بۇزۋ جۇيەلى تۇردە باستالدى. ۋزليكوۆ تۇتقىنداردى ۇرىپ-سوعۋعا جارلىق بەردى.
I.قۇرامىسوۆتىڭ مويىنداعان جاۋابىن العاننان كەيىن مەن جانە باسقا دا قىزمەتكەرلەر ۆولودزكو مەن ۋزليكوۆتەن «تۇتقىندالعانداردىڭ بارلىق حاتتاماسىن قۇرامىسوۆتان جاۋاپ الۋ حاتتاماسىمەن بىردەي قىلىپ جازۋعا» بۇيرىق الدىق. سولاي ىستەدىك تە. كەيبىر حاتتامالاردى مەن جانە باسقا دا قىزمەتكەرلەر جوندەۋگە سپو-نىڭ باستىعى افاناسەۆكە نەمەسە باسقارمانىڭ باسقا دا باسشى قىزمەتكەرلەرىنە بەرىپ وتىردىق».
«1958 جىلى 3 ساۋىردە كۋاگەر ن.ە.گولوۆانوۆتان جاۋاپ الۋ حاتتاماسىنان كوشىرمە. ول باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ نكۆد-دا 1921-1941 جىلدارى جۇمىس ىستەدى.
سۇراق: تۇتقىنداردىڭ كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى ۇيىمعا قاتىسى جانە ولاردىڭ پراكتيكالىق قىلمىس ارەكەتى قانداي ايعاقتارمەن دالەلدەندى؟
جاۋاپ: كونتررەۆوليۋتسيالىق ارەكەتى ءۇشىن 1937-1938 جىلدارى تۇتقىنداردىڭ ۇستىنەن كۋالەردىڭ جاۋاپتارى بولدى. ولاردىڭ قىلمىستىق ءىس-ارەكەتىن دالەلدەيتىن ەشقانداي ايعاق بولمادى. ءىس بويىنشا مەنىڭ الدىما كەلگەن تۇتقىندار كىناسىن مويىنداپ وتىردى. ولار كامەرالاردا «ساۋىقتىرۋدان» وتۋمەن قاتار مەنىڭ كابينەتىمدە جاۋاپتا بولعان كەزدە وكىل تيحوميروۆ ءۆاسيليدىڭ كابينەتىنەن باقىرعان داۋىس ەستىلدى.
زاڭدىلىق بويىنشا كىناسىن مويىنداماعان تۇتقىنعا ەرىك-كۇشىن سىندىرۋ ءۇشىن تاياق جۇمسالدى. تۇتقىنداردى جاۋاپ العاندا تۇرعىزىپ قويدىق, ۇيىقتاتپاستان كونۆەيەر جۇيەسى بويىنشا جاۋاپ الدىق. مەن ءوز باسىم جاۋاپ العاندا تىك تۇرعىزىپ «كونۆەيەر» جۇيەسىن قولداندىم. تۇتقىندار جاۋاپ ۇستىندە ورىندىقتا وتىرسا, ءبىز سوگىس الاتىنبىز». بۇل دەرەكتەر «بوكەيوردا تاريحى» كىتابىندا كەلتىرىلگەن.
ستاليندىك رەپرەسسيا كەزىندە قۋدالانعان حازىرەتتەردىڭ ءومىر جولىن زەردەلەگەن كەزدە ولاردىڭ توڭكەرىسكە دەيىن دە قوعامدىق-ساياسي ىستەردىڭ ورتاسىندا جۇرگەنى «قازاقستان», «ايقاپ», «قازاق» گازەتتەرىندە جاريالانعان ماقالالاردان انىق كورىنەدى. ال 1917-1920 جىلدار ارالىعىندا الاش قوزعالىسىنا قاتىستى قۇجاتتاردا عۇمار قاراش, قايىرشا احمەتجان ۇلى, قاجىعالي ماۋلىمبەردى ۇلى, داۋلەتيار ايسارى ۇلى, ساعيدوللا ىزتىلەۋ ۇلى, قۋاناي قوسداۋلەت ۇلى, حاسان نۇرمۇحامەد ۇلى, تاعى باسقالارىنىڭ ەسىمى ءجيى اتالادى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ بويىنشا قۇرىلعان كوميسسيانىڭ باتىسقازاقستاندىق جۇمىس توبى سوڭعى جىلدارى ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ, پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ, باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قورىنداعى جۇزدەگەن قۇجاتتى تاريحي اينالىمعا قوستى. سونداي-اق زەرتتەۋ بارىسىندا الماتى قالالىق جانە باتىس قازاقستان وبلىستىق ءىىد ارنايى ءارحيۆى قورىنداعى قۇجاتتارمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك جاسالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى جازىقسىز جازالانعان ارىستاردىڭ, ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمىن, ەرەن ەڭبەگىن ەل بىلە باستادى. بۇل حالقىمىزدىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋ بويىنشا اتقارىلعان ۇلكەن باستاما دەر ەدىك.
باتىس قازاقستان وبلىسى