كەڭەس وداعى ساياساتىنىڭ ءبىر قىرى – قازاقستاندى جانە وداق قۇرامىنداعى باسقا دا ورتالىق ازيا ەلدەرىن ماقساتتى تۇردە يندۋستريالاندىرماي, تەك قانا شيكىزات ءوندىرۋشى وڭىرلەر كۇيىندە قالدىرۋدى كوزدەگەنى بەلگىلى. بۇل ساياسات ەكونوميكالىق تۇرعىدا وتە ءتيىمسىز ءارى تەرىس ارەكەت ەكەنىن وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى سماعۇل سادۋاقاسوۆتار دالەلدەدى. بىراق قىزىل بيلىك وعان قۇلاق اسپادى.
سول سولاقاي ساياسات ءوز دەگەنىن ىستەدى جانە ۇلتتىق كوسەمدەردىڭ ەلدى يندۋستريالاندىرماق بولعان بارلىق ارەكەتتەرىن توقتاتىپ, مۇلدە تۇقىرتىپ تاستادى. سويتكەن كوممۋنيستەر «قازاقتىڭ قولىنان مال باققاننان باسقا تۇك كەلمەيدى» دەگەن ۇعىمدى سول كەزدەن باستاپ كسرو حالىقتارىنىڭ ءبارىنىڭ ساناسىنا سىڭىرە بەردى. كەڭەس وداعىنداعى بارلىق ۇلت پەن ۇلىستارعا ادەيى سىڭىرىلگەن سول ۇعىمدى كەيبىر ادامدار ءالى كۇنگە دەيىن ايتىپ ءجۇر.
مىسالى, ورتالىق ازيا ەلدەرىندە وندىرىلەتىن ماقتا مەن ءتۇرلى-ءتۇستى مەتاللدى مىڭداعان ۆاگوندارعا تيەپ, مىڭداعان شاقىرىم جول باسىپ, سالدىرلاتىپ رەسەيدىڭ يۆانوۆا مەن ماگنيتوگورسك قالالارىنا الىپ بارىپ, سوندا عانا وڭدەۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار ەدى؟ بۇل ەكونوميكالىق زىميان ساياساتتىڭ ءتۇبى ءبىزدىڭ ەلدەردى ولە-ولگەنشە رەسەيگە تاۋەلدى ەتىپ قالدىرۋدى كوزدەدى. ايتپەسە زاۋىت-فابريكانى جەرگىلىكتى جەرگە سالىپ, سوندا وڭدەسە, جولعا كەتەر 30-40 پايىز شىعىن, رەسپۋبليكادا پايدا كۇيىندە قالىپ, حالىقتىڭ قال-جاعدايىنىڭ وڭالۋىنا جاراتىلار ەدى عوي...
سول سياقتى وداقتىڭ ترانزيت-ەكسپورت ساياساتىن دا الىستان وراپ, نەگىزگى حالىقارالىق دالىزدەردى تەك قانا رەسەي فەدەراتسياسى اۋماعىنان عانا وتەتىن ەتىپ قۇرعانى ايان. مىنە, وسى سولاقاي ساياساتتىڭ زاردابىن ءبىزدىڭ ەلدەر ءال-ءازىر دە تارتىپ وتىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ تىزگىنى ءوز قولىمىزعا تيگەن كۇننەن باستاپ, مەملەكەتىمىز كوپ ۆەكتورلى ساياسات جولىن تاڭداپ العانى ءمالىم. بۇل جاقسى دەلىك. بىراق سول كۇننەن باستاپ ترانزيت-ەكسپورت ساياساتىن دا ءارتاراپتاندىرىپ, ەلدەن تاۋار شىعاراتىن باعىتتاردى كوبەيتە بەرمەگەنىمىز بۇگىندە ۇلكەن وكىنىش تۋدىرىپ وتىر.
«ەشتەن كەش جاقسى». قازىرگى ورىن العان گەوساياسي جاعدايدى ەلىمىز ءتيىمدى پايدالانسا دەيمىز. حالىقارالىق جولدار مەن كولىك-لوگيستيكانى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىن زاماناۋي تالاپتارعا ساي قۇرا بىلسەك, ينۆەستيتسيا دا, جۇك اعىنى دا جوڭكىلەرى انىق. ونى الەمدەگى بارلىق ەلدەردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ماماندارى دا كورىپ, ءبىلىپ وتىر. ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن, ياعني جاقىن كورشى مەملەكەتتەرمەن قاناتتاسىپ, ترانزيتتىك ىستە بىرگە تالاپتانۋى ءلازىم.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان الىنعان مالىمەتتەردە ورتالىق ازيا ەلدەرى ۇلى جىبەك جولىن جانداندىراتىن بولسا, الداعى 10 جىلدا ىشكى جالپى ءونىمىن 2 ەسەگە دەيىن ۇلعايتا الاتىن كورىنەدى. «بۇل فاكتور شيكىزاتقا تاۋەلدى ايماق ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىنا ۇلكەن كومەك, زور مۇمكىندىك بولارى انىق. دەمەك بۇل يگى جوسپار جۇزەگە اسسا, وسىعان دەيىنگى ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ ءبارىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋعا جاسالعان قادام دەپ باعالاۋعا بولادى», دەپ قورىتىپتى ورتاق ويىن ماماندار.
سولتۇستىكتەگى كورشىنىڭ سالقىن كوزقاراسىنا قاراماي, قازاقستان ترانزيتتىك قاۋقارىن ارتتىرۋ ءۇشىن قال-قادىرىنشە ارەكەتتەر جاساپ جاتىر. مىسالى, ءبىر اي بۇرىن «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق باسقارما توراعاسى نۇرلان ساۋرانباەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن دەلەگاتسيا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپارمەن باردى. وندا وتاندىق دەلەگاتسيا قىتايدىڭ بىرنەشە تەمىرجول كومپانيالارىنىڭ جاۋاپتى وكىلدەرىمەن كەزدەستى. كەلەلى كەزدەسۋدە بىرقاتار يگى باستامانىڭ جوبا-جوسپارى پىسىقتالىپتى.
«قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق مەن «قىتاي تەمىر جولدارى» مەملەكەتتىك كومپانياسى باسشىلىعىنىڭ كەزدەسۋى الدىمەن اسپان استى ەلىنىڭ استاناسى بەيجىڭ قالاسىندا ءوتتى. «قىتاي تەمىر جولدارى» مەملەكەتتىك كومپانياسىنىڭ باسشىسى ليۋ چجەنفان, پاندەميادان كەيىن قىتاي تاراپى قابىلداپ وتىرعان العاشقى اكىمشىلىك «قازاقستان تەمىر جولى» دەلەگاتسياسى ەكەنىن ارنايى اتاپ ءوتتى.
كەزدەسۋدە ءمالىم بولعانداي, ەكى ەل اراسىنداعى جۇك تاسىمالداۋ كولەمى سوڭعى ۋاقىتتا وڭ قارقىن الىپ وتىر ەكەن. ماسەلەن, 2022 جىلى جۇك تاسىمالى 23 ملن توننانى قۇراپ, 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 15 پايىزعا ارتىپ, تاريحي جوعارى دەڭگەيىنەن اسىپ ءتۇسىپتى. بۇل دا ءبىر ۇلكەن جەتىستىك. ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ اڭگىمەسىن اۋەلەتىپ العان سوڭ, وتاندىق دەلەگاتسيانىڭ قىتايعا كەلۋىندەگى اسا ماڭىزدى شارۋاعا ويىستى.
وزەكتى تاقىرىپتى تالقىلاۋ بارىسىندا قازاقستان ارقىلى وتەتىن حالىقارالىق كولىك دالىزدەرىن دامىتۋ ماسەلەلەرى جان-جاقتى ءسوز بولدى. اسىرەسە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان كەلەتىن يمپورت ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. تاراپتار تالقىلاعان ماڭىزدى ماسەلەلەر قاتارىندا دوستىق – مويىنتى ۋچاسكەسىن جاڭعىرتۋ جانە باقتى – تاچەن ۋچاسكەسىندە ءۇشىنشى تەمىرجول شەكارا وتكەلىن سالۋ جوبالارىنا باسا نازار اۋدارىلدى.
«قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق باسشىلىعىنىڭ قىتايعا رەسمي ساپارى ودان ءارى سيان قالاسىندا جالعاسىن تاپتى. وندا قالا مەرى لي مينيۋان مىرزا باستاعان سيان قالاسى اكىمشىلىگى وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە كولىك باعدارلارى مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ءسوز بولدى. سيان قالاسى قىتايدىڭ ەڭ ءىرى كولىك-لوگيستيكالىق حابى سانالادى. ونىڭ اۋماعىندا «سيان حالىقارالىق ساۋدا-لوگيستيكالىق پاركى» قۇرعاق پورتى ورنالاسقان. وسى قۇرعاق پورتقا جۇكتىڭ 40 پايىزى ءبىزدىڭ ەلدەن كەلەدى. سونداي-اق مۇندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى – ەۋرووداق باعدارىنا جونەلتىلەتىن كونتەينەرلىك پويىزداردىڭ جالپى كولەمىندەگى, جۇك تيەلگەن كونتەينەرلەردىڭ 30 پايىزى قۇراستىرىلادى.
كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا كەلىسىمگە قول قويىلىپ, اتالعان ماڭىزدى قۇجات نەگىزىندە قىتاي جاعى قازاق تەمىرجولشىلارىنا سيان قالاسىنداعى قۇرعاق پورت اۋماعىندا تەرمينال سالۋ ءۇشىن 8 گەكتار جەر تەلىمىن بەرەتىن بولدى. سيان قالاسىنىڭ اكىمدىگى «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق-عا جاڭا لوگيستيكالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ بويىنشا قولداۋ كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن دە جەتكىزدى.
ءبىزدىڭ ەل دەلەگاتسياسىنىڭ ميسسياسى مۇنىمەن عانا اياقتالعان جوق. ەكى كۇننەن كەيىن «قازاقستان تەمىر جولى» مەن ء«ۇرىمشى تەمىر جولى» كومپانيالارىنىڭ باسشىلارى كەزدەستى. وندا 2022 جىلدىڭ جۇمىسى قورىتىندىلانىپ, 2023 جىلعا ارنالعان جۇك تاسىمالى كولەمىن ارتتىرۋ جوسپارى تالقىلانعان. بۇل باسقوسۋدا دا باقتى – اياگوز تەمىرجول جەلىسىن سالۋ جانە دوستىق – مويىنتى تەلىمىن جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرى تاعى باستى تاقىرىپقا اينالعان.
قۋانتارلىق حاباردىڭ تاعى ءبىرى, قىتاي تەمىرجولشىلارى تسزينحە – الاشانكوۋ تەلىمىندە ەكىنشى جولدار قۇرىلىسى باستالعانى تۋرالى ايتىپ, ودان ەكى جانە ءۇشىنشى ەلدەرگە قانداي پايدا كەلەتىنى جونىندە اڭگىمە قوزعادى. سونداي-اق باقتى – تاچەن تەلىمىندە ءۇشىنشى تەمىرجول شەكارالىق وتكەلىنىڭ قۇرىلىسى بويىنشا جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قولداۋ بىلدىرۋگە دايىن ەكەندەرىن دە جاسىرمادى. تاراپتار ءۇرىمشى قالاسىندا وتاندىق تەرمينالدى قۇرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ, قىتايلىق ارىپتەستەرىمەن ءار توقسان سايىن كەزدەسىپ تۇرۋعا ۋاعدالاستى.
ەندى ەل ىشىندەگى جاعدايعا قايتا ورالساق, بۇل ىستە سالا قىزمەتكەرلەرى قول جەتكىزگەن تابىستار جوق ەمەس. ماسەلەن, ترانزيتتىك جۇكتىڭ جولدى ءجۇرىپ ءوتۋ ۋاقىتى بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىنىڭ قازاقستاندىق تەلىمىندە ەكى ەسەگە دەيىن قىسقارعان. بۇل مالىمەتتەر پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىن دامىتۋ شارالارىنا ارنالعان ۇكىمەت وتىرىسىندا ايتىلدى.
وتىرىستا اتالعان باعىتتىڭ ءبىزدىڭ ەل اۋماعى ارقىلى وتەتىن تەلىمىندەگى بەلسەندى جۇمىستىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكا اۋماعى ارقىلى ترانزيتتىك جۇكتىڭ ترانزيتتىك ۋاقىتى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە – 12 كۇننەن 6 كۇنگە دەيىن قىسقارعانى اتاپ ءوتىلدى. جانە بۇل شەكتەۋ ەمەس. اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بۇل كورسەتكىشتى بەس كۇنگە دەيىن قىسقارتۋ كوزدەلىپ وتىر ەكەن.
جالپى, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارى اياسىندا قىتايدان قارا تەڭىز پورتتارىنا جۇك جەتكىزۋ مەرزىمى قازىردىڭ وزىندە 38-53 كۇننەن 19-23 كۇنگە دەيىن قىسقارعان. ال ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ول 14-18 كۇنگە دەيىن قىسقارادى دەگەن ءۇمىت بار.
باعىت بويىنداعى ينفراقۇرىلىم نىساندارىن ودان ءارى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار شەڭبەرىندە اقتاۋ پورتىندا كونتەينەرلىك حاب قۇرۋ, جۇك تيەۋ جابدىقتارىنىڭ پاركىن جاڭارتۋ جانە مۇناي ايلاقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا جوبالار دا ۇكىمەت وتىرىسىندا قىزۋ تالقىعا تۇسكەن.
بۇلارمەن بىرگە قۇرىق پورتىندا جاڭا سۋ ايلاعىن سالۋ, كوپ فۋنكتسيونالدى جانە استىق تەرمينالىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ جاتىر. سونداي-اق 2030 جىلعا قاراي كاسپيدە 10 مۇناي بارجاسى, 8 پاروم, 6 تانكەر جانە كونتەينەرلىك كەمە جۇمىس ىستەي باستايدى.
ەلىمىزدەگى جولدار مەن كولىكتەرگە قاراپ وتىرىپ, الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ دە وسى سالاداعى تابىستارى مەن جەتىستىكتەرىنە اراكىدىك نازار اۋداراسىڭ. سويتەسىڭ دە, كەيبىرىنە تامسانباي تۇرا المايسىڭ.
شۆەيتساريادا اقپاننىڭ باسىنان بەرى تسيفرلى اۆتوتىركەمەسى بار جانە قۋاتتاعىش دوڭعالاعى ارقىلى دەرەكتەردى بەرەتىن جۇك پويىزى قاناتقاقاتى رەجىمدە قىزمەت ەتۋدە. سىناق DAC+ قاناتقاقاتى جوباسى اياسىندا ءوتىپ جاتىر ەكەن. DAC+ جوباسىندا ۆاگونعا ورناتىلعان قۋاتتاعىش پەن دەرەكتەر بەرۋ دوڭعالاقتارىن اۆتوماتتى تۇردە قوسۋ مۇمكىندىگى سىنالۋدا.
قازىرگى ۋاقىتتا جۇك پويىزىنىڭ ۆاگوندارى اراسىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن جانە دەرەكتەردى بەرۋدىڭ ءارتۇرلى تەحنولوگيالارى قولدانىلادى. ال DAC+ پويىزىندا دەرەكتەردى دوڭعالاق ارقىلى بەرەتىن جۇيە قوسىلعان.
جاقىن كورشى قىتاي ەلى ءبىر ساعاتتا 450 شاقىرىمدى باسىپ وتەتىن جىلدام جۇرەتىن CR450 پويىزىن جاساپ جاتىر. نەگىزى وتكەن جىلدىڭ قاڭتارىندا قىتاي ۇلتتىق تەمىرجول وپەراتورى China State Railway Group كومپانياسى CR450 EMU جوباسىنىڭ تەحنيكالىق سيپاتتامالارىن جاريالاعان بولاتىن. كەلەر جىلى جالپى جوبالىق جانە ىشكى جۇيە ماكەتتەرى پىسىقتالادى. سونداي-اق پويىز جاقىن ارادا تانىستىرىلماق كورىنەدى.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى بۇل جوبانى شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ كومەگىنسىز جۇزەگە اسىراتىنىن ايتىپ ءجۇر. ماماندار قازىر پويىزداعى شامادان تىس شۋدى ازايتۋ شارالارى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ويتكەنى وتە جوعارى جىلدامدىقپەن جۇرەتىن پويىزدا جەلدىڭ گۋىلدەگەن دىبىسى قاتتى ەستىلەدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, سوڭعى 15 جىلدا قىتايدىڭ تەمىرجول سالاسى, اسىرەسە جوعارى جىلدامدىقتى جۇردەك پويىزداردى جاساۋ باسقا ەلدەرمەن سالىستىرا قاراعاندا, الدەقايدا تەز دامىپ بارادى. قىتاي ەلىندەگى 155 مىڭ شاقىرىم تەمىرجول جەلىسىنىڭ 42 مىڭى جوعارى جىلدامدىقتى پويىزدارعا ارنالعان.
وسىنداي وراسان مالىمەتتەردىڭ مانىسىنە جەتكەندە ء«بىزدىڭ كورىپ جۇرگەندەرىمىز بۇرگەنىڭ كوزىندەي ەكەن عوي» دەمەسكە لاج جوق.