كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن توپىراعىنىڭ جايىن ويلاپ, جاناشىر بولىپ جۇرەتىن ازاماتتاردىڭ وڭ ءىسى – جالپاق جۇرتقا ونەگە.
سوناۋ ەكى مىڭىنشى جىلدىڭ كوكتەمى ەدى. كەشكىلىك تەلەارنادان اۋىل تۋرالى حابار كورىپ وتىرعان. بەرەكەسى قاشقان جەر ەكەن. ءتورت قۇبىلاسى تەگىس قاۋساپ جاتىر. ءبىر كەزدە اۋىل ىرگەسىندەگى زيراتتى كورسەتكەن. اتجالمان قاپتاپ كەتىپتى. يمانى قاسىم بولدى. جالما-جان سوندىرە سالعان. ىلە قالىڭ وي قاۋمالادى. ءوز اۋىلىنىڭ جاي-كۇيى قالاي ەكەن؟ وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندە بولعاندىقتان با, الدە پەشەنەسىنە بىتكەن پەرزەنتتىك ماحابباتى ما, قولى قالت ەتكەندە ءجيى بارىپ تۇراتىن. قات-قابات تىرشىلىكتىڭ اقباس تولقىندارى الدەقايدا الا قاشىپ, اسىعىس بارىپ, اسىعىس قايتادى. وسى جولى قايران دا قايران اۋىل جايى كوكىرەگىن تۇز قۇيعانداي اشىتىپ, كوڭىلىن مۇڭ تورلاماسى بار ما؟ جاڭا كورگەن, ەت جۇرەگىن ەلجىرەتكەن اۋىل بەينەسى ءبىر اۋىلدىڭ عانا ەمەس, بار ءوڭىردىڭ ءوڭى ءتارىزدى بولىپ كىلكىلدەپ كوز الدىندا تۇرىپ الدى. تاڭ اتا اتقا قونعان. كەشەگى كورىنىس, تەلەارنادان بەرىلگەن بەيوپا تىرشىلىك مۇندا دا سايراپ جاتىر. قىستان شىققان اۋىل قوتانى ادام كورگىسىز. قورانىڭ ىرگەسىنە, شارباقتىڭ جانىنا توگە سالعان مالدىڭ قيى, ەسىك كوزىندەگى كۇل, ساباننىڭ قالدىعى, ءشوپتىڭ قيقىمى. اياق باسىپ بولمايدى. جان اداممەن تىلدەسكەن جوق. ەشكىمگە اقىل ايتپادى دا. ات باسىن قايتادان قالاعا بۇرعان. قىرۋار تەحنيكا جالدادى. ارتاتىنىن دا, تاسيتىنان دا. سول كۇنى جۇزدەن اسا وتباسى تۇراتىن قىزىلتاڭ اۋىلىندا قىرۋار جۇمىس اتقارىلدى. الدەنەشە جىل بويى تاۋ-تاۋ بولىپ جينالىپ قالعان قوقىس تاۋسىلار ەمەس. بىراق قۋاتتى تەحنيكا مەن قاجىرلى ەڭبەك قانداي قيىندىقتى بولسىن جاپىرىپ جىبەرەدى ەمەس پە؟ ونىڭ ۇستىنە الگى شالت قيمىلعا ەلىم دەگەن ەت جۇرەكتىڭ ءلۇپىلى قوسىلسا, الاپات كۇشكە اينالارى انىق. مىنە, سودان بەرى وبلىس ورتالىعىندا تۇراتىن, جالپاق جۇرتقا جومارتتىعىمەن بەلگىلى ءتىس دارىگەرى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى ساعىندىق كەنجەتاەۆ وسى شارۋانى بۇلجىماس داستۇرگە اينالدىرعان. بيىل دا كوگىلدىر كوكشەنىڭ ديدارىنا كوگىلجىم بوياۋ جاعىپ, كوكتەم كەلگەلى اۋىل تازالاۋعا اپاراتىن قاجەتتى تەحنيكامەن كەلىسىپ وتىر. جالعىز ءوز اۋىلى عانا ەمەس, قاتارلاس قونعان ورتاق, تروفيموۆكا ءتارىزدى ەلدى مەكەندەردى دە جيىرما ءۇش جىل بويى تازالاپ كەلەدى.
ساعىندىق كەنجەتاي ۇلىنىڭ وسى ءبىر ازاماتتىق شارۋاسىن كوپتەن ەستىپ جۇرەتىن ەدىك. بىراق ءوزى مەن سولاي جاساپ جاتىرمىن دەپ ءتىس جارىپ ايتا بەرمەيدى. بۇگىنگى ماقالانى جازباق نيەت تانىتقانىمىزدا دا ات-تونىن الا قاشتى.
– ماقتانۋدىڭ ەش رەتى جوق, – دەيدى كەيىپكەرىمىز, – قول ۇشىن بەرسەم, ءوز اۋىلىم, اتا-بابامنىڭ مەكەنى.
– ونەگەلى ءىستى ايتساق, سىزگە قاجەتى بولماس, وزگەلەر ءۇشىن ادەمى مىسال عوي, – دەيمىز ءبىز, – الاشتىڭ قولىنان ءىس كەلەتىن ءار ازاماتى ءوز اۋىلىن اباتتاندىرىپ جاتسا, بار ەلىمىزدىڭ بەينەسى جاقسارىپ كەتپەس پە ەدى؟
ءبىزدىڭ ۋاجگە توقتاعانداي. سالدەن سوڭ يكەمگە كەلدى. تاراتىپ ايتا باستادى. وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى ءۋاليحاننىڭ مازارىن كوتەرۋگە سەبەپشى بولعانداردىڭ ءبىرى. نەگىزگى ەڭبەك, ارينە, تورە تۇقىمى, ەل اعاسى, مارقۇم سانسىزباي مۇقيتانوۆتىكى. ال ساعىندىق كەنجەتاي ۇلى اعانىڭ نيەتىن قولداعاننىڭ ءبىرى.
انەبىر جىلدارى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تاپ ىرگەسىندەگى «قازاقستان» اۋىلىندا ۇلت جاناشىرى, بەلگىلى گەولوگ, عالىم, مارقۇم ايتقاجى قازبەكوۆ اعامىز بەن ول كىسىنىڭ جۇبايى ءشامي اپامىز ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان ورالماعان مايدانگەرلەردىڭ ارۋاعىنا باعىشتاپ اس بەرەدى. اۋىل قوتانىندا قان مايداندا وپات بولعان ەل ازاماتتارىنىڭ ەسىمدەرى جازىلعان وبەليسك ورناتىلادى. بوزداقتارعا ارنالىپ قۇران وقىلعان سوڭ تىرشىلىكتىڭ ۇزىن-سونار اڭگىمەسى باستالماي ما؟ سول اڭگىمەنىڭ بىرىندە اۋىل اقساقالى ەسلام يمانقۇلوۆ يۆانوۆكا سەلوسىنىڭ ماڭىنداعى «حان سۇيەگى» دەپ اتالاتىن توبەدەگى ءۋالي حاننىڭ مۇردەسى جاتىر دەگەن دەرەكتى ايتادى. اقساقالدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تورە تۇقىمى جەرلەنگەن بۇل زيراتتا وتىزدان اسا ادام ماڭگىلىك دامىل تاپقانعا ۇقسايدى. ەسلام اقساقال ايتقان ەكەن:
– بالا كەزىمىزدە اۋىل اقساقالدارى بۇل توبەنىڭ باسىندا تورەلەر جەرلەنگەن دەپ ايتاتىن. كەيىن ويناپ جۇرگەنىمىزدە توبەنىڭ ەتەگىنەن ادامنىڭ جىلىگىن تاۋىپ العانىمىز دا بار. ەلدىڭ ۇلكەندەرى قۇران وقىپ, كەشىرىم سۇراپ, قايتا كومگەن ەدى. سول ۋاقىتتا جۇرت بۇل جەردى «حان زيراتى» دەپ اتايتىن. ال سۇيەكتىڭ سىرتقا شىعۋ سەبەبى ادامداردىڭ اشكوزدىگىنەن بولۋى مۇمكىن. حان تۇقىمى ومىردەن وزعانداردى جەرلەگەندە وزدەرىمەن بىرگە تۇتىنعان بۇيىمدارىن, اسىل زاتتارىن بىرگە كومەدى دەگەن اڭىز جەلدەي قاۋلاپ تۇراتىن. وڭاي ولجا ىزدەگەن كەلىمسەكتەر كونە قورىمدى تىمىسكىلەپ, وسىنداي زاتتار ىزدەسە كەرەك.
قانشاما ۋاقىت جاتقاننان كەيىن تاستىڭ بەتىن مۇك پەن قىنا باسىپتى. كەيىن ول تاس كوكشەتاۋ قالاسىنا جەتكىزىلدى. تاستاعى جازۋدى قازاقتىڭ بەلگىلى قالامگەرى سەيتەن ساۋىتبەكوۆ وقىپ, انىقتاعان. وندا بىلاي دەپ جازىلىپتى: «اللادان باسقا قۇداي جوق, مۇحاممەد ونىڭ ەلشىسى, ءاربىر جان ءولىم ءدامىن تاتادى. قۇپيا ۇلى اللادان, سىپايىلىق تا اللا تاعالادان. قازاقشاسى: 1782 جىلى ءوز ىقتيارىمەن, ەل-جۇرتىمەن, رۋسيا مەملەكەتى پاتشاسىنىڭ قارارى /مەن/ ورتا ءجۇزدىڭ حانى /سايلانعان/ ءۋالي حان ابىلاي حان ۇلى 1738 جىلى تۋىپ, 1820 جىلى فانيدەن باقيعا كوشتى. 86 جاسىندا. جازۋ قىرعىز-قازاق سۇلتانى سۇلتان-عازى ءۋالي حان /ۇرپاعى/ /بۇيرىعىمەن/ جازىلدى».
سانسىزباي اعا قانشا ىقىلاستى بولسا دا, جالعىز وزىنە قيىن. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن, بىردە ساعىندىق كەنجەتاي ۇلى اعاسىنا قالجىڭداپ:
– اعا, ارعى اتاڭ ابىلاي كورگەن ءتۇس شىندىق ەكەن عوي؟ – دەيدى.
سانسىزباي اعا ءىنىسىنىڭ ءسوز استارىن تۇسىنگەن. ءسويتىپ, الگى ءسوز تۇرتكى بولىپ كوكشەتاۋدىڭ باس كوتەرەر ءبىر توپ ازاماتى كۇمبەزىن كۇن سۇيگەن ايشىقتى مازار تۇرعىزدى. ارۋاق رازى بولۋى ءۇشىن. كەيىنگىگە بەلگى. ۇرپاققا امانات. قالاي بولعان كۇندە دە قاسيەتتى حان ارۋاعى ەسىمىن قاستەرلەيتىن قالىڭ قازاعىنا رازى!
– قيىن كەز ەدى عوي. قۇرىلىس ماتەريالدارى قاسقالداقتىڭ قانىنداي قات, تابىلعاننىڭ وزىندە قىمبات, – دەيدى ساعىندىق كەنجەتاي ۇلى, – بىرەۋ قوي, بىرەۋ تاي بەردى. سول دۇنيەنىڭ باسىن قۇراپ, ءوزىم دە قاراجات قوسىپ, ەلدىڭ باسىن بىرىكتىردىك. سانسىزباي سۇلتاننىڭ ارمانى ورىندالدى. اعامىز وسى شارۋانىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردى. نەگىزگى ەڭبەك – سول كىسىنىكى.
ايگىلى توقتامىس حاننىڭ ۇرپاقتارى قىزىلتاڭ اۋىلىندا تۇرادى ەكەن. اتىمتاي جومارت اتانعان ساعىندىق اعامىز ەسكەرتكىش ورناتۋعا مۇرىندىق بولىپتى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە شوق جۇلدىزداي شاعىن اۋىلدان مايدان دالاسىنا اتتانعان ەسىل ەرلەردىڭ ارۋاعىن قۇرمەتتەپ, ءوز قاراجاتىنا ەسكەرتكىش تۇرعىزعان. مايداندا وپات بولعاندارمەن بىرگە قان-قاساپتان امان كەلىپ, تۋعان جەردەن توپىراق بۇيىرعان اعالاردىڭ اتى دا ەسكەرتكىشتىڭ ەكىنشى بەتىندە تاڭبالانعان. سول ەسكەرتكىش ورناتىلعان 2005 جىلى اۋىلداعى بەس سوعىس ارداگەرىنە قوماقتى قارجى بەرىپ, سىي-سياپات جاساعان. وبلىس ورتالىعىنداعى ناۋان حازىرەت مەشىتىنە جيھاز ساتىپ اپەرگەن. كوكشەتاۋدىڭ توڭىرەگىندەگى بىرنەشە اۋىلدىڭ مەشىتىنە قامقورلىق قولىن سوزعان.
رۋحاني الەمدى نۇرلاندىرۋعا دا حال-قادەرىنشە كومەكتەسەدى. قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ساكەن سەرى جۇنىسوۆكە بەس جىگىت بىرىگىپ, اۆتوكولىك مىنگىزگەن. ءدال وسىنداي سىي-سياپاتتى بەلگىلى ونكولوگ دارىگەر ومىربەك بايكەنوۆكە دە جاساعان. بەلگىلى اقىن, جازۋشى تولەگەن قاجىباەۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا شىنايى قامقورلىق جاساپ, قولداۋ كورسەتكەن. كەيىنگى جاستار دا ءدال وسىنداي مەيىرىم شۋاعىنا بولەنىپ ءجۇر. ەل جايى ەسىنەن شىقپايتىن ساعىندىق كەنجەتاي ۇلىنىڭ قايىرىمدىلىعى بۇل عانا ەمەس.
بىردە زەرەندى اۋدانىندا تۇراتىن جاس جىگىت تۇركياعا ءبىلىم ساپارىنا بارماقشى بولىپ قاراجاتتان قىسىلعاندا قالتاسىنان سۋىرىپ الىپ بەرە سالىپتى. كوكشەتاۋلىق جاستاردىڭ ءبىرىنىڭ بار شىعىنىن كوتەرىپ, ماسكەۋدەگى وقۋىنا جونەلتكەن. مۇنداي شارۋا از ەمەس. ەكشەپ ايتساق, ءماندىسى دە كوپ. بىلتىر كوكشەتاۋلىق قاۋىم بىرلىگىن كورسەتىپ ءباتۋالى ءىس ىستەدى. ەل ارداعى ەركىن اۋەلبەكوۆكە كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ورتالىعىندا ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتىلدى. كاتەپتى قارا نارعا جۇك بولار وسى شارۋانىڭ بەل ورتاسىندا ساعىندىق كەنجەتاەۆ تا ءجۇردى. ەسكەرتكىش جايى تالقىعا تۇسكەن جيىندا ءبىر ميلليون تەڭگەسىن قوستى.
بار شارۋانى جىپكە تىزگەندەي ەتىپ ايتىپ شىعۋدىڭ ءوزى ءبىر جىر. ءبىز ەسىندە قالعانىن عانا ەكشەدىك. كەيىنگى ەلىم دەگەن جاستارعا ونەگە بولۋى ءۇشىن.
كوكشەتاۋ