ەلباسى – قۇقىقتىق رەفورمانىڭ باستاماشىسى

ەلدىكتى ەڭسەلەنتكەن ەر

حح عاسىردىڭ اياق تۇسىندا قازاق حالقىنا تاريحي مۇمكىندىك تۋىپ اتا-بابالارىمىزدىڭ ارمانى بولعان ەگەمەندىككە قول جەتكىز­دىك. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن جيىرمادان استام جىل ىشىندە دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا دەن قويعان, وزىندىك ساياسي-الەۋمەتتىك جۇيەسى, نارىقتىق ەكونوميكاسى بار حالقىنىڭ ىنتى­ما­عى مەن دىنارالىق تۇسىنىستىگى جا­راس­قان تاۋەلسىز مەملەكەت ورناتتىق. الەمدىك قاۋىمداستىق بۇگىندە قازاقستاندى دەربەس مەملەكەت رەتىندە تانىپ قانا قويماي, جاھاندىق ماڭىزعا يە اۋقىمدى ۇدەرىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى رەتىندە وعان ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمدارعا جەتەكشىلىك ەتۋگە, جوعارى دەڭگەيدەگى جيىنداردى وتكىزۋگە سەنىم بىلدىرەتىن بولدى. مۇنداي الەم مويىنداعان, ساياسي جاعىنان تۇراقتى, ەكونوميكاسى باسەكەگە قابىلەتتى, دەموكراتيالىق ۇستانىمدارعا باعىت العان مەملەكەت ورناتىپ, ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي جەتەكشىلىگىمەن ەلىمىزدەگى ساياسي جۇيەنى مەملەكەتتىك قۇقىقتىق جاعىنان نەگىزدەۋ ماقساتىندا قۇقىقتىق رەفورما باتىل تۇردە جۇرگىزىلىپ, سوت, پروكۋراتۋرا جانە ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى حالىقارالىق نورمالارعا ساي كەلەتىن زاڭدار مەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر, قاۋلىلار قابىل­دانىپ, جارلىقتار شىعارىلدى. بىزدەگى بارلىق قۇقىقتىق قۇجاتتار مەن زاڭدار ءتۇپ قازىعىنىڭ نەگىزگى قاينار كوزى, تىرەگى سانالاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنان الىپ, سونىڭ قاعيداتتارى مەن نورمالارىنا سۇيەنەدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كونس­تيتۋتسياسى 1993 جىلى قابىل­دانىپ, ونىڭ 11 باپتان تۇراتىن 16- تاراۋى سوتتارعا, ءۇش باپتان تۇراتىن 17-ءشى تاراۋى پروكۋراتۋراعا ارنالدى. قاتىسىپ, كۋا بولعانداردىڭ ايتۋلارىنشا, ەكىنشى اتا زاڭنىڭ, ياعني 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ ءماتىنىن دايارلاۋدا پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەڭبەگى مەن قوسقان ۇلەسى زور بولعان. جۇمىس بارىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 20-دان استام دامىعان ەلدىڭ كونستيتۋتسيالارىن مۇقيات قاراپ شىعىپ, جۇمىسشى توپقا قاجەتتى تۇستارىن ەسكەرۋ جونىندە ۇسىنىس جاساعان. حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيتىن زاڭگەر مامانداردىڭ باعا­لاۋىنشا, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ 1995 جىلعى 30 تامىزداعى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىل­دانعان كونستيتۋتسياسى الەمدىك تالاپ پەن ولشەمدەرگە ساي كەلەدى. اتا زاڭىمىزدىڭ 1-بابى: «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى ءوزiن دەمو­كرا­تيا­لىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋ­مەتتiك مەملەكەت رەتiندە ورنىق­تىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومiرi, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى», – دەپ باستالادى. كونستيتۋتسيامىزدىڭ 10 باپتان تۇراتىن VII ءبولىمى تۇتاستاي سوتتار مەن سوت تورەلىگىنە جانە پروكۋرتۋراعا ارنالعان. ماسەلەن وندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سوت تورەلىگىن سوت قانا جۇزەگە اسىرادى. سوت بيلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىنان جۇزەگە اسىرىلادى جانە وزىنە ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددە­لەرىن قورعاۋدى, رەسپۋبليكا كونستيتۋ­تسيا­سىنىڭ, زاڭدارىنىڭ, وزگە دە نور­ماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ, حالىق­ارالىق شارتتارىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتىپ قويادى», دەلىنگەن. سونداي-اق, پروكۋراتۋرا مەملەكەت اتىنان ەل اۋماعىندا زاڭداردىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتi جارلىقتارىنىڭ جانە وزگە دە نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتiلەردiڭ دالمە-ءدال ءارi بiركەلكi قولدانىلۋىن, جەدەل-iزدەستiرۋ قىزمەتiنiڭ, انىق­تاۋ مەن تەرگەۋدiڭ, اكiمشiلiك جانە ورىنداۋشىلىق iس جۇرگiزۋدiڭ زاڭ­دىلىعىن جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى, زاڭدىلىقتىڭ كەز كەلگەن بۇزىلۋىن انىقتاۋ مەن جويۋ جونiندە شارالار قولدانادى, سونداي-اق, رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىنا قايشى كەلەتiن زاڭدار مەن باسقا دا قۇقىقتىق اكتiلەرگە نارازىلىق بiلدiرەدi. پروكۋراتۋرا سوتتا مەملەكەت مۇددەسiن بiلدiرەدi, سونداي-اق, زاڭمەن بەلگiلەنگەن جاع­دايدا, تارتiپتە جانە شەكتە قىل­مىستىق قۋعىنداۋدى جۇزەگە اسىرادى», دەپ ايتىلعان. الەمنىڭ دەموكراتياعا دەن قويعان, ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن باس­تى ماسەلە سانايتىن وركەنيەتتى ەلدەرى سياقتى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن ەل كولەمىندە تۇبەگەيلى تۇردە قۇقىقتىق رەفورما مەن جاڭعىرتۋلار جۇرگىزۋ قاجەتتىگى بەلگىلى بولدى. وسىعان وراي 1994 جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قۇقىقتىق رەفورمانىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» بەكىتىلدى. ول باعدار­لامادا: «قوعامنىڭ زاڭ سالاسىن رەفورمالاۋ قاجەتتiلiگi ونىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي جۇيەسiندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان وزگەرiستەرگە ساي كەلەتiن قۇقىقتىق ينفراقۇرىلىمدار قۇرۋدى تالاپ ەتۋiنەن تۋىنداپ وتىر. بۇل رەتتە قۇقىقتىق رەفورما رەسپۋبليكاداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق وزگەرiس­تەر­دiڭ رەتتەلەتiن شەكتەردەن شىعىپ كەتپەۋi ءۇشiن سولارمەن قاتارلاس, تiپتi, ولاردان وزىعىراق جۇرگiزiلۋگە تيiس. جاڭا قوعامدىق قاتىناستاردى ورنىقتىرۋ ولاردىڭ قۇقىقتىق قامتا­ماسىز ەتiلۋiنە ۋاقتىلى تۇزەتۋلەر ەنگiزۋمەن, ساپالى زاڭداردىڭ قابىل­دانۋىمەن, جوعارى دەڭگەيدەگi قۇقىق قولدانۋمەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاند­ارىنىڭ كiناراتسىز ءارi ۇيلە­سiمدi جۇمىس iستەۋiمەن, سوت بەدەلi­نiڭ شۇباسiزدiگiن مويىنداۋمەن ۇش­تاستىرىلۋى كەرەك» ەكەندىگى ايتىلعان. بۇل قۇجات بۇدان كەيىن زاماننىڭ اعىمى مەن قوعامنىڭ سۇرانىسىنا قاراي ەكى رەت: 2002 جانە 2010 ج.ج. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قۇقىقتىق ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى» رەتىندە ودان ءارى دامىتىلىپ, جەتىلدىرىلدى. جاڭا تاريحي كەزەڭدە رەسپۋب­ليكامىزدىڭ سوت پەن پروكۋراتۋرا, پوليتسيا ت.ب. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسى قايتا قۇرىلىپ, ولاردىڭ ءرولى مەن مىندەتتەرى ارنايى جەكە-جەكە قابىلدانعان زاڭدارمەن ايقىندالدى. دالىرەك ايتقاندا, 1995 جىلعى 20 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوتتار مەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى», 21 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى» زاڭدار شىقتى. وندا اتالعان سالالاردىڭ قوعامداعى ورنى ناقتىلانىپ, اتقاراتىن مىندەتتەرى, قۇقىق-قۇزىرەتتەرى بەلگىلەندى. بۇل زاڭدار قوعامىمىزدىڭ دامۋ بارىسى مەن ۋاقىتتىڭ تالاپ-تىلەگىنە قاراي بىرنەشە رەت تولىقتىرىلدى. كەز كەلگەن قوعام مەن مەملەكەتكە ءوز ىشىنەن قاۋىپ ءتوندىرىپ, ونىڭ ەكونوميكاسى مەن تۇراقتىلىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن بىردەن ءبىر ىندەت – سىبايلاس جەمقورلىق. وسىنى ەسكەرگەن پرەزيدەنت 1998 جىلدىڭ 2 شىلدەسىندە «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. ول زاڭ «ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا, سىبايلاس جەمقورلىق كورiنiستەرiنەن تۋىندايتىن قاۋiپ-قاتەردەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋiپسiزدiگiن قامتاماسىز ەتۋگە, سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ, انىقتاۋ, ولاردىڭ جولىن كەسۋ جانە اشۋ, ولاردىڭ زارداپتارىن جويۋ جانە كiنالiلەردi جاۋاپقا تارتۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, مەملەكەتتىك مiندەتتەردi اتقاراتىن لاۋازىمدى جانە باسقا دا ادامداردىڭ, سونداي-اق ولارعا تەڭەستiرiلگەن ادامداردىڭ تيiمدi قىزمەتiن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستiڭ نەگiزگi پرينتسيپتەرiن ايقىنداپ, سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ تۇرلەرiن, سونداي-اق, جاۋاپتىلىقتىڭ پايدا بولۋ جاعدايلارىن بەلگiلەيدi» دەپ اتاپ كورسەتىلدى. ال 2001 جىلعى 22 قاڭتاردا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىققا سايكەس قارجى پوليتسياسى اگەنتتىگى قۇرىلدى. ول اگەنتتىككە قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق قىزمەت سالاسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ, انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋ مىندەتتەر جۇكتەلدى. 2002 جىلعى 4 شiلدەدە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى پوليتسياسى ورگاندارى تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, كەلەسى جىلدىڭ 23 جەلتوقسانىندا قارجى پوليتسياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى (قارجى پوليتسياسى) بولىپ اتالدى. وسى ورايدا, كونستيتۋتسيامىزدا كورسەتىلگەندەي, بيلىكتىڭ ءبىر تارماعى سانالاتىن سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ, سۋديالاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ, ماتەريالدىق جاعىنان قامتاماسىز ەتىلۋىن جاقسارتۋ جونىندە كوپتەگەن ءىس-شارالاردىڭ اتقارىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇگىنگى تاڭدا اۋداندىق سوتتان باستاپ, وبلىستىق سوت جانە جوعارعى سوتقا دەيىن وسى زامانعى جەتىلگەن ەلەكتروندىق-كومپيۋتەرلىك قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلىپ, ادىلدىكتىڭ اق ءۇيى دەيتىندەي اسەم عيماراتتارعا قونىس تەپكەن. سوتتاردا قارالاتىن ىستەردىڭ كاسىپتىك دەڭگەيدە جانە ساپالى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا وبلىس ورتالىقتارى مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار استانا, الماتى سياقتى قالالاردا ەكونوميكالىق, قىلمىستىق, اكىمشىلىك جانە جاسوسپىرىمدەر ىستەرىن قارايتىن ارنايى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتار اشىلىپ, جۇمىس ىستەۋى قالىپقا اينالدى. 2007 جىلدىڭ 21 مامىرىندا كونستيتۋتسياعا ەنگى­زىل­گەن وزگەرىستەرگە سايكەس قاماۋ­عا الۋ قۇقىعى سوتتارعا بەرىلىپ, اۋىر قىل­مىستاردى قاراۋ بويىنشا القا­بي­لەر ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. سۋديالىق قىزمەتكە ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ بارىنشا قاتاڭداتىلدى. سۋديا بولعىسى كەلەتىن زاڭگەرلىك ءبىلىمى بار جاستار پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەت اكادەمياسى سوت تورەلىگى ينستيتۋتىنىڭ ماگيس­ترا­تۋراسىندا وقىپ, ءتيىستى سىناق, ءتاجى­ري­بە-تاعىلىمدامالاردان ءوتىپ, تەك جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا عانا پرەزيدەنت جارلىعىمەن تاعايىندالاتىن بولدى. سۋديالاردىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالۋى, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلۋى جولعا قويى­لىپ, ولاردىڭ جالاقىلارى مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ىشىنەن ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزىلدى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەلىمىز سۋديالارىنىڭ التى سەزى ءوتىپ, القالى جيىنداردا سوت سالاسىنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. التى سەزدىڭ بەسەۋىنە ەلباسىمىز ن. نازارباەۆتىڭ ءوزى قاتىسىپ, سوت تورەلىگىن نىعايتۋداعى اسا ماڭىزدى جايتتارعا توقتالىپ, كەزەك كۇتتىرمەيتىن كەلەلى مىندەتتەر مەن تاپسىرمالاردى بەلگىلەپ بەردى. بۇل ورايدا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سۋديالار قاۋىمداستىعىنىڭ 2013 جىلعى قاراشادا وتكەن VI سەزىندە سويلەگەن سوزىندە: «سوت تورەلىگىنىڭ ادىلدىگى مەن جەدەل, ءارى تولىق ورىندالۋى – كەز كەل­گەن ەلدىڭ كەمەل بولمىسىنىڭ كورى­نىسى. حالقى زاڭىن سىيلايتىن, سوتىنا سەنەتىن قوعام – ەڭ دامىعان قوعام. ءبىز­دىڭ ماقساتىمىز – ءدال وسىنداي قوعام قۇرۋ», دەپ ايتقانى ويعا ورالادى. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ جىل سايىنعى حالىققا ارناعان جول­داۋلارىندا سوت پەن پروكۋراتۋرا باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن نازاردان تىس قالدىرمايدى. وندا ۋاقىتتىڭ سۇرانىسىنان تۋىندايتىن ماسەلەلەردى العا تارتىپ, اتقارىلار ءىس-شارلاردى بەلگىلەيدى. مىسالى, بيىلعى 2014 جىلعى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جول­داۋىندا: «بەيبىتشىلىك پەن تۇراق­تىلىق, ءادىل سوت جانە ءتيىمدى قۇقىق ءتارتىبى دەگەنىمىز – دامىعان ەلدىڭ نەگىزى» ەكەنىن ەسكە سالىپ, «الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا ۇمتىلىس كەزىندە بىزگە ادال باسەكەلەستىك, ادىلەتتىلىك, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى جانە جوعارى قۇقىقتىق مادەنيەت احۋالى قاجەت... زاڭ الدىنداعى تەڭدىك قۇقىق ءتارتىبىنىڭ شىنايى نەگىزى بولۋعا ءتيىس. سوت جۇيەسى ءىس جۇزىندە اشىق جانە قولجەتىمدى, قاراپايىم جانە بارلىق داۋدى تەز شەشە الاتىنداي بولۋعا ءتيىس. بارلىق قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت. زور وكىلەتتىلىك پەن قۇقىق يەلەنگەن شەندىلەر ءمىنسىز مىنەز-قۇلقىمەن جانە جوعارى كاسىبي دەڭگەيىمەن ەرەكشەلەنۋى قاجەت», دەگەندى ايتتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جىل ءوت­كەن سايىن قۇقىقتىق رەفورمانى دامىتۋ, سوت, پروكۋراتۋرا جانە پولي­تسيا ورگاندارىنىڭ كاسىپتىك دەڭ­گەيىن ءوسىرۋ, ماتەريالدىق بازانى نىعايتۋ, الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋ, سونداي-اق, قۇزىرەت پەن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ باعىتىندا مەملەكەت تاراپىنان شاما-شارقىنشا بارلىق جاعداي مەن مۇمكىندىك جاسالۋدا. سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ كولەمىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارنايى قىزمەت جۇيەسىندە بىرقاتار ماڭىزدى رەفورمالار ءجۇر­گىزىلىپ, جۇمىس تيىمدىلىگى ارتتىرىلدى. مىندەتتەر ايقىندالدى. ءبىرىنىڭ قىز­مەتىن ەكىنشىسىنىڭ قايتالاۋى جويىلدى. قىلمىسقا قاتىستى ساياسات ىزگى­لەن­دىرىلدى. بارلىق قۇقىق قورعاۋ قۇرى­ل­ىمدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اتتەس­­­تاتسيالاۋدان وتكىزىلىپ, 100 مىڭ ادام­نىڭ 87,5 مىڭى ىرىكتەلىنىپ الىنىپ, قالعاندارى جۇمىستان بوساتىلدى. ەلباسىمىز جىل سايىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋ-كەڭەستەر وتكىزىپ, كەلەلى دە كوكەيكەستى ماسەلەلەردى تالقىلاپ وتىرادى. كەڭەس بارىسىندا اتقارىلعان ىستەرگە باعا بەرىلىپ, كەمشىلىكتەر دە كورسەتىلىپ, اششى سىندار ايتىلدى. مۇنىڭ ءبارى, سايىپ كەلگەندە, سوت پەن پروكۋراتۋرا, پوليتسيا, ت.ب. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ەڭ الدىمەن ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋى, سونىمەن قاتار, قوعامدىق ءتارتىپتى مەيلىنشە نىعايتۋ, قۇقىقتىق مەملەكەتتى قالىپ­تاس­تىرىپ, دامىتا ءتۇسۋ باعىتىندا الداعى ۋاقىتتا اتقارىلار ىستەردىڭ كوپ تە الۋان ءتۇرلى ەكەنىن اڭعارتادى. تاريحتى ادامدار جاسايدى. ايگىلى تاريحشى پلۋتارح: «ءبىز تاريح ەمەس, ءومىربايان جازامىز», دەگەن. ءبىزدىڭ ايتىپ وتكەنىمىز تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قىسقاشا قۇقىقتىق ءومىربايانى. كەيدە جەكە تۇلعالار قانداي دا ءبىر ەلدىڭ تاريحىندا ەلەۋلى دە شەشۋشى ءرول اتقارادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىرگەسىن قالاپ, قالىپتاستىرىپ, ساياسي-ەكونوميكالىق الەۋەتى مىقتى, الەم تانىعان, دەموكراتيالىق قاعيدات پەن قۇقىقتىق دەڭگەيگە باعىت العان مەملەكەت ەتۋدە جاساعان قىزمەتى مەن سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان زور. بۇل تالاسسىز شىندىق! ەلباسىمىز بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. بۇل رەتتە الەمدەگى ايتۋلى ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى, سينگاپۋرلىق رەفورمالاردىڭ اتاسى لي كۋان يۋ-دىڭ: «پرەزي­دەنت نازارباەۆ – بىرقاتار رەسپۋب­لي­كا­لاردىڭ باسشىلارىنىڭ ىشىندەگى اسا ءىرى تۇلعا. قازاقستان كوشباسشىسى – رەتىنە قاراي قاتال, ومىرگە بەيىم, شاپشاڭ جانە باتىل ادام, بۇرىنعى وداق رەسپۋبليكالارى باعالاپ, مويىن­داعانداي ۇنامدى دا تالانتتى جانە تاباندى كوشباسشى. رەسپۋبليكانى نازارباەۆ باسقارىپ تۇ­رعاندا قازاقستاننىڭ تابىسقا جەتۋ مۇمكىندىگى ايتارلىقتاي مول ەكەنى ءسوزسىز», دەپ ايتقانى ەسكە تۇسە­دى. دەمەك, ءبىز دە بۇل ماقالانىڭ ءون بويىندا ءبىز پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەلىمىزدە قۇقىقتىق رەفورمانى ءجۇر­گىزۋ ىسىنە جاساعان باسشىلىعى مەن ونى دامىتۋعا قوسقان قوماقتى ۇلەسىن شولىپ ايتۋدى ماقسات ەتتىك. بەكەت تۇرعاراەۆ,  قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى.

 «وركەنيەت ۇنقاتىسۋىنىڭ ورتالىعى»

گرەتا سولوۆەۆا, ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگى عىلىم كوميتەتى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى: ءبىزدىڭ ەلوردامىز بۇگىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ بارلىق ەڭبەك­تەرىندە ايتىلاتىن شىعىس جانە باتىس مادەنيەتتەرى مەن وركەنيەتىنىڭ باستى ۇنقاتىسۋ الاڭدارىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. وسى ورايدا ەرەكشە اتاپ كورسەتەتىن ءبىر جايت – قازاقستان باسشىسىنىڭ استانانى اۋىستىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىنىڭ ماڭىزىن باستاپقى كەزدە كەز كەلگەن قازاقستاندىق تولىق مانىندە تۇسىنە العان جوق. پرەزيدەنتتىڭ ەرىك-جىگەرى مەن تاباندىلىعى جانە كورەگەندىگى قازىرگى كەزدە بۇل يدەيانىڭ جەمىسى مەن ناقتى ناتيجەسىن تولىق مانىندە پاش ەتىپ وتىر. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوز جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن از كۇش-جىگەر جۇمساماعانى تاعى اقيقات. ەڭ باستىسى – بۇگىنگى تاڭدا سارىارقا توسىندە الەم قىزىعارلىقتاي مۇلدەم جاڭا قالا بوي كوتەردى. ءسويتىپ, قازىر­گى كەزدە الەمنىڭ مادەني ورتا­لىعى ساناتىنداعى استاناعا دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ وزىق ويلى اقىل­ماندارى قول سوزعىسى كەلەدى. ونداعى ماقساتتارى – كورسەم, بىلسەم, ۇيرەنسەم, تاعى­لىم السام دەيدى. مۇنى قالايشا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ارمانىنىڭ ورىندالعانى, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ماقتانىشى دەمەسسىڭ؟! ءوز باسىم استانادا وتكەن كوپتەگەن عىلىمي فورۋمدارعا قاتىستىم. اسىرەسە, ەسىمدە قالعانى – «ءدىني ۇنقاتىسۋدان وركەنيەتتەردىڭ ءوزارا ءتۇسىنىس­تىگىنە» دەپ اتالعان حالىق­ارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا. بۇل ايتۋلى شارا بۇگىندە مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعى ورنالاسقان تاماشا عيمارات – بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا ۇيىمداستىرىلدى. باسقوسۋعا تانىمال عالىمدار, مادەنيەت جانە ءدىن قايراتكەرلەرى قاتىستى. بۇل كونفەرەنتسيادا ءبىز دىندەردىڭ تولەرانتتىلىعى تۋرالى كوپ ايتتىق. ويتكەنى, ول مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر ءوزارا تۇسىنىستىگىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى العىشارتى بولىپ تابىلادى. مەن ءوز ءسوزىمدى انتيكالىق, تۇركىلىك, يسلامدىق, ەۋروپالىق مادەنيەتتەردىڭ تاماشا كونسترۋكتورى ءابۋ ناسىر ءال-فارابيگە ارنادىم. استاناعا كەلگەن سايىن مەن قالانىڭ قالاي ءوسىپ-وركەندەپ كەلە جاتقانىن كورەمىن. بۇل ارادا مەن جاڭا عيماراتتار تۋرالى عانا ايتىپ وتىرعان جوقپىن. استانا بۇگىندە قۇددى ەۋرازيانىڭ ورتالىعىنداعى ءبۇر جارىپ ۇلگەرگەن جاس تاماشا وسكىن سياقتى. بۇل قالا, سونداي-اق, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ىلگەرىلەتىپ كەلە جاتقان ءوزىنىڭ عىلىمي, مادەني تابىستارىمەن دە ماقتانا الادى. قورىتا ايتقاندا, استانانىڭ كەلەشەگى كەمەل ەكەنىنە زارەدەي دە كۇمانىم جوق. مۇنىڭ ءبىر ايقىن ايعاعى رەتىندە ەندى ءۇش جىلدان سوڭ ەلوردا تورىندە الەمدىك اۋقىمداعى ۇلكەن شارا – ەكسپو-2017 وتەتىن بولادى. قازىرگى كەزدە وعان جان-جاقتى دايىندىق جۇمىستارى باستالىپ كەتكەنى بەلگىلى. وسىنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, ونىڭ استاناسىنىڭ دا بولاشاعى زور ەكەنىن كورسەتەدى. الماتى.