ءۇش-ءتورت جاس شاماسىنداعى كىشكەنتاي ءسابي تومپاڭداپ جۇگىرىپ كەلىپ اجەسىنىڭ الدىنا وتىرا كەتكەن. ءوز تىلىندە بىلدىرلاپ بىردەڭە ايتادى. اجەسى ەستي قويمادى ما قايدام, نازار اۋدارماپ ەدى, جەڭىنەن جۇلقىلاپ, بەتىمنەن ءسۇيشى دەگەندەي يشارا جاسادى. اجە دە مەيىرىن توگە سالعان. ەكەۋىنىڭ جان تەبىرەنتەرلىك سۇيكىمدى سۋرەتى كوڭىلىڭدى كوكتەم ەتەدى ەكەن. ادەمى جاراستىق.
– شوبەرەڭىز بە؟ – دەپ سۇرادىق ءبىز جۇزگە اياق باسقان اجەدەن.
– جوق, شوپشەگىم عوي, بالادان نەمەرە, نەمەرەدەن شوبەرە, شوبەرەدەن شوپشەك ىستىق بولادى ەكەن.
– ءجۇزدىڭ دە اۋىلى الىس ەمەس-اۋ؟ – دەيمىز ءبىز ساتىمەن ءسوز ساباقتاعىمىز كەلىپ.
– نەگىزى اۋىلدىڭ كونەكوز قاريالارى ەسكى جاڭا جىلدى تويلاپ جاتقاندا ومىرگە كەلگەنسىڭ دەيتىن. دەمەك قاڭتاردىڭ نە 13-ءى, نە 14-ءى بولىپ تۇر. ال قۇجاتىمدى مامىر ايىنىڭ 5-ءى دەپ جازىلعان. ەرتەرەكتە قازاق قۇجاتقا كوڭىل اۋدارا بەرمەدى عوي, ءارى 1924 جىل. ول كەزدە قۇجات تۇگەندەۋ كىمنىڭ ويىندا بولدى دەيسىڭ, – دەيدى اسىل اجە مايرا باۋبەكقىزى.
– انىعىن ايتىڭىز, – دەيمىز ءبىز ازىلگە سۇيەپ كوپتەن بىلەتىن, جەڭگە ەسەبىندەگى اجەيگە ەركەلەپ. – ەرتەڭ تەكسەرەدى.
– قوي ءارى, – دەيدى اجەي. – جەل تەربەتكەن جاپىراقتاي قالتىراپ وتىرعان مەنى تەكسەرىپ نە قىلسىن؟
سودان سوڭ ءبىزدىڭ سوزىمىزگە رياسىز ءبىر ك ۇلىپ, جادىراپ قالدى. ىلە سىر ساندىقتىڭ تيەگى اعىتىلعان. اجەمىز سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى ايىرتاۋ اۋدانىنداعى جۇمىسشى اۋىلىنىڭ تۋماسى. تابيعاتى كوركەم ولكە. ىرگەدە تالاي اقىننىڭ جىرىنا ارقاۋ بولعان كۇمىس تولقىندى قامىساقتى وزەنى تولقي اعىپ جاتىر. كوز ۇشىندا دارقان دالانىڭ پاناسىنداي جالعىز جامانتاۋ. ەتەگى تولعان بال بۇلاق. ءبىرى – ساندىباي بۇلاعى. كادىمگى ۇكىلى ىبىرايدىڭ اكەسى ساندىباي اتامىزدىڭ اتىمەن اتالادى. ءۇيىر-ءۇيىر شوق قايىڭداردىڭ ارعى بەتىندە, جۇمىسشى اۋىلىنان تاي شاپتىرىم جەردە الاش اسپانىن انمەن تەربەگەن اقان سەرىنىڭ بەيىتى. مايرا اپامىزدىڭ جان جارى دا ىلكىدەگى ايتۋلى تۇلعالاردىڭ قاتارىندا. اتالارىنا ۇقساپ ونەر قۋماعانىمەن, ادال ەڭبەكپەن اتى شىققان. كادىمگى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, لەنين, ەڭبەك قىزىل تۋ, قۇرمەت بەلگىسى, وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, حالىقتار دوستىعى وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان تۇرلىبەك ابىلپەيىسوۆ. زامانىندا اتى اڭىزعا اينالعان ادام.
تۇرلىبەك اتامىز بەن مايرا اجەمىز ومىرگە توعىز بالا اكەلىپتى. كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاس وتاۋ شاڭىراعىن 1944 جىلى كوتەرگەن. كوكىرەككە قاتتالىپ قالعان كونە سۋرەتتەردى ءتىرىلتتى. تىڭداپ وتىرساڭ ءبىر جىر ىسپەتتى. جازساڭ ءبىر كىتاپ. ادەپ پەن يناباتتىڭ, ىزگىلىك پەن ىزەتتىڭ وقۋلىعى ىسپەتتى. مايرا اپاي جاستىق شاعىندا تراكتور دا تىزگىندەگەن. تۇرلىبەك اتامىز داڭعايىر ديقان. ەكەۋى ايىرتاۋدىڭ قۇتتى دالاسىندا اقىق ءدان ايالاعان. زامانىندا كوكشەتاۋلىق كورنەكتى اقىن ەركەش يبراگيم جىر ارناعان.
– اقىن دوسىم, نەنى كوردىڭ,
نەنى ۇقتىڭ؟
– مىناۋ دالا مايدانى ەكەن
جورىقتىڭ.
قىرمانداردا سەل بوپ اققان
ءدان كوردىم,
ءدان ەمەس-اۋ, سەل بوپ جاتقان
ءان كوردىم.
ساپ-سارى بوپ تەڭىزدەي تولقىپ جاتاتىن سارىارقانىڭ سولتۇستىك قيىرىندا عايىپتان تايىپ ءتۇسىپ قالعان ءبىر شوكىم كوگىلدىر جاقۇتتاي كوكورىم كوكشەتاۋدىڭ سولتۇستىك كۇنباتىس بەتكەيىندەگى ايىرتاۋ القابى سان اقىنداردىڭ جىرىنا ارقاۋ بولعان عاجايىپ ولكە.
– 1941 جىلى شالعايدا, بىراق سۇمدىق ءورتى تىم جاقىن, جانىڭدى كۇيدىرىپ, جۇرەگىڭدى ۋداي اشىتاتىن سوعىس ءجۇرىپ جاتتى. الىستا, تىم الىستا. ال قايعىسى مەن قاسىرەتى تاپ جانىڭنان تابىلاتىن, جانىڭنان عانا ەمەس, كەۋدەڭدەگى جۇدىرىقتاي جۇرەگىڭنىڭ ىشىنە قونىستانعان الاپات قايعى بولاتىن. جان جارىم تۇرلىبەك 14 جاسىنان باستاپ قان مايدانعا اتتانعان اكەلەر مەن اعالارعا تيەسىلى كولحوزدىڭ شارۋاسىنا بىلەك سىبانا كىرىستى. وسى كۇنى ەسكە الىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىرسا, پەشەنەسىنە جازىلعان پەندەنىڭ سىباعاسى بەس باتپان ەكەن, – دەيدى مايرا اپاي تەرەڭ ءبىر كۇرسىنىپ الىپ.
ون سەگىزگە تولعان شاعىندا بۋرابايدىڭ باۋرايىنداعى قوتىركول سەلوسىنداعى رەسپۋبليكالىق مەحانيزاتسيا مەكتەبىن ءبىتىردى. سودان كەيىن كومباينشىنىڭ كومەكشىسى بولىپ جۇمىس ىستەي باستادى. كومباينشى يۆان سيتنيكوۆتىڭ قاراماعىندا ەكى جىل ءجۇرىپ, سول كەزدەگى تەحنيكانىڭ ءتىلىن ءبىر ادامداي يگەرىپ شىقتى. قامىساقتى متس-ءىنىڭ ديرەكتورى تالعات تەگىسوۆ اعاسى تاناپتا تىنىم تاپپايتىن تۇرلىبەكتىڭ ايرىقشا قاجىر-قايراتىنا ءتانتى بولاتىن. سول تانتىلىگى شىعار, ەكى جىلدان كەيىن جەكە كومباينعا يە بولدى. ول كەزدەگى كومباين س-1, «ستالينەتس» دەپ اتالادى. ءبىر ماۋسىمداعى جوسپارى 180 گەكتار جەردىڭ استىعىن باستىرۋ. ءبىرىنشى جىلى جالعىز كومباينمەن 1200 گەكتار جەردىڭ استىعىن باستىرىپ شىقتى. جەتى ەسەگە جۋىق. دەمەك, جالعىز ءوزى ءبىر بريگادانىڭ جۇمىسىن اتقاردى دەگەن ءسوز.
كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, شوق جۇلدىزداي شاعىن اۋىلداعى قىز-كەلىنشەكتىڭ ىنتىماعى جاراستى بولعان. ەمىس-ەمىس ەسىندە قالعان دۇنيە, جاز شىعا توڭىرەكتىڭ ءبارى جاسىل شالعىنعا مالىنىپ, سۇلۋداي سىلانىپ تۇرعان كەزىندە تەكەمەت باسىپ, الاشا توقيتىندارى. بالكىم ول دا ەل بىرلىگىن نىعايتاتىن ارەكەت شىعار. ال, ارىدان جالعاسقان اتا سالت قايماعى بۇزىلماعان قالپىندا. بۇگىنگى قازاقتىڭ باسىنداعى ەڭ ۇلكەن ماسەلە, كەلىن تاربيەسىنە اجەمىز دە قىنجىلادى ەكەن. جوق, ءوز قولىنداعى كەلىندەرىنە ەمەس, جالپى جۇرتتىڭ, ارىداعى اعايىننىڭ.
– مەن وسى شاڭىراققا كەلىن بولىپ تۇسكەلى 35 جىل, – دەيدى كەلىنى گۇلبيكە. – وسى ۋاقىت ىشىندە انامنىڭ قاباق شىتقانىن كورمەپپىن. توعىز بالاسىنان وربىگەن وتىزعا جۋىق نەمەرەسىمەن, قىرىققا تاياۋ شوبەرەسى بار. قازىر ون شاقتى شوپشەگىنىڭ قىزىعىن كورىپ وتىر. تۇسپالداپ ايتىپ جاتقانىم, ىلكىدەگى قازاق بالا سانىن ايتپاعان عوي. ءتىل-كوز بار دەگەندەي. قارا شاڭىراقتىڭ كيەسى دە, يەسى دە وسى اجەمىز.
بوساعاسىنا بەرەكە بايلانعان وبلىس ورتالىعىنداعى قارا شاڭىراقتان قۋانا اتتاندىق. ەنە سىيلاي بىلەتىن كەلىن, ۇلتىن ۇلىقتايتىن اجە بار ەكەن. بۇرىنعىنىڭ بەرەكەسى ۇزىلمەپتى, كەيىنگىگە جۇعىستى بولسىن دەپ تىلەدىك ىشتەي.
كوكشەتاۋ