التاي اسقان ارۋ

ارادا جىلجىپ جىلدار وتكەندە ءتاڭىردىڭ قالاۋىمەن جەڭگەمىزدىڭ ءجۇزىن كوردىك. «قۇرالاي كوز, قولاڭ شاش, الما مويىن قيعاش قاس» دەپ حالىق ءانى «قارلىعاشتا» ايتىلاتىنداي-اق ادام ەكەن. جۇزىنەن مەيىرىم نۇرى ەسىپ تۇر. بار بولمىسىنان تۋا بىتكەن بەكزاتتىق مەنمۇندالايدى. مىنەزى – جىبەك, ءسوزى – سامال. ءتىپتى بايىپتى ءجۇرىس – تۇرىسى حالىق ءانى «گاۋھار تاستا» ايتىلاتىن:

«باساسىڭ اياعىڭدى ىرعاڭ-ىرعاڭ,

سىلدىراپ شاشباۋىڭ مەن

التىن سىرعاڭ.

جاي ءجۇرىپ شاتتاناسىڭ اسەرلەنىپ,

اسەمسىڭ جۇيرىك اتتاي

موينىن بۇرعان»,

دەپ كەلەتىن سۇلۋ شۋماقتى ەسكە تۇسى­رەر­دەي...

حوش سونىمەن... بەرتىندە بىلدىك. بۇل كىسىنىڭ مۇنشالىق مادەنيەتتى بولۋى ەركىنەن ءتيىس دۇنيە ەكەن. ويتكەنى, قازاقستان دەگەن ەلدى بۇل دۇنيەنىڭ «جۇ­ماعى» سانايتىن, ادامدارىن قازاقى مادەنيەتتىڭ ەرەن ۇلگىسى دەپ ءپىر تۇتاتىن قوبدا بەتىندەگى قوڭىر حالىق روزا امان­قىزى وسى تۇسىنىكتىڭ جاندى دالەلى, ءتىرى كۋاسى, رۋحاني شامشىراعى دەپ ءبىلدى. ال ەندى مادەنيەتتى بولماي كورىڭىز.

وسىنى تۇسىنگەن سۇڭعىلا سۇلۋ – سول توپىراقتا 30 جىل ءومى­رىن وتكىزگەندە جوعارىدا ايتقان بەكزات­تىعىنان ءبىر ءسات جاڭىلمادى. سەبەبى كۇللى جۇرت وزىنە قا­راپ قازاقستاندى ەلەستەتەتىنىن, مۇنداعى از حالىققا اتاجۇرتتىڭ التىن سىنىعى رەتىندە تانىلارىن, سول سەبەپتى دە جاقسى بولماسقا ەش حاقىسى جوق ەكەنىن اپامىز تەرەڭ ءتۇسىندى. قازىر ويلاپ وتىرسام, شيرەك عاسىردان استام كەلىن دەگەن اتقا ساي, وزىق مادەنيەتتىڭ ۇلگى-ونەگەسىن كورسەتە ءبىلۋ, وسى باعىتتان جاڭىلماي ءومىر ءسۇرۋ تۇسىنگەن جانعا زور سىناق. ول وسىنىڭ ءبارىن ابىرويمەن اتقاردى.

روزا امانقىزى بۇرىنعى تالدىقورعان وبلىسى سار­قانت اۋدانىنىڭ امانبوكتەر اۋىلىندا تۋىپتى. ءتۇپ-تۇقيانى: اباي ەلىنەن, رۋى – توبىقتى ىشىندە جۋانتاياق. اكەسى امان بەكبوسىنوۆ (1916-1997) كەڭەس-فين سو­عى­سىن باستان كەشىرىپ, ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ الدىڭعى شەبىنەن تابىلعان مايدانگەر. قاندى قىرعىننان امان-ەسەن ورالعان ارداگەر توقىراۋ جىلدارى كەڭ­شار-ۇجىمشاردى باسقارعان بىلىكتى دە, ءبى­لىمدى تۇلعا ەكەن. روزا بەكبوسىنوۆا ءبىر اكە­دەن سەگىز اعايىندى. ءۇيدىڭ ۇلكەنى ءوزى. ار­تىنان ەرگەن بەس ءسىڭلىسى, ەكى ءىنىسى بار.

كەيىپكەرىمىز تۋرالى 2010 جىلى جۋرناليست دانا جۇكەلقىزى رەسپۋبليكالىق پەداگوگيكالىق «بiلiم شاپاعاتى» جۋرنالىندا جاريالاعان ماقالاسىندا: «1958 جىلى ورتا مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن روزا بەكبوسىنوۆا اباي اتىنداعى قازاق پەدا­گوگيكالىق ينستيتۋتىنا قازاق ءتىلى جانە ادەبيەت ءپانىنىڭ مۇعالىمى ماماندىعى بو­يىنشا وقۋعا قابىلدانادى. تۋادان سەرگەك, ەلگەزەك قىز جوعارى وقۋ ورنىندا دا, ساباقتى جاقسى ۇلگەرىپ, قۇربىلارى­نىڭ اراسىنان سۋىرى­لىپ كوزگە تۇسە باس­تايدى. جان­نىڭ ءبارى جاق­سىنى قالاماي ما, روزا قىز دا وسىنداي جاق­سىلىعىمەن وزگە­نىڭ كوڭىلىن باۋرايدى. وزىنە دەگەن قۇش­تارلىعىن وياتادى. بۇل قۇشتارلىق سەزىم – ونىڭ ءومىرىن مۇلدە توسىن ولكەدەن باستارىن جاس قىز باستاپقىدا سەزدى مە ەكەن؟» دەپ جازىپتى.

راسىندا سولاي. روزا امانقىزى ينس­تيتۋتتا وقىپ ءجۇرىپ موڭعوليالىق ستۋدەنت, ءوزىنىڭ كۋرستاسى قابيداش قالي­اسقار­­ ۇلىمەن تانىسادى. وسى تانىستىق­تان سوڭ ەكەۋى وتاۋ كوتەرەدى. الاتاۋدىڭ بوك­تەرىندە تۋعان ارۋ بۇرىن كورمەگەن, ەستىپ-بىلمەگەن جات ولكە – التايعا اسىپ بارادى.

بەرتىندە اۋىلداس اعام قابيداش قالي­اسقار ۇلىنان «كوكە روزا اپايمەن قالاي تانىستىڭ؟» دەپ سۇرامايمىن با, مارقۇم قالجىڭباس ادام ەدى. – 1958 جىلى الماتىعا وقۋعا كەلدىم, – دەيدى اعامىز. – روزانى كوردىم دە «زدراستي» دەپ قالدىم, جاپ-جاس قىز مەنى ورىس ءتىلىن بىلەدى ەكەن دەپ ويلاپ ۇناتىپ قالدى ەمەس پە, – دەپ كەڭك-كەڭك كۇلەتىن. بۇل ارينە قالجىڭ.

روزا اپاي مەن قاباڭ اعامىز ەكەۋى ءبىر توپتا وقىپتى. اۋەلگى تانىستىق سىي­لاس­تىققا, ۋاقىت وتە كەلە سۇيىسپەنشىلىك­كە ال­ماسقان. ءسويتىپ, ەكى جاس ينستيتۋت بىتىر­­مەي تۇرىپ شاڭىراق كوتەرگەن. قاباڭ ايتادى: «1962 جىلى الماتىدا ۇيلەن­دىك. نەكە كۋالىك الايىق دەپ زاگس-كە بار­ساق سونداعى ورىس قىزدار ايتادى: «ايە­لىڭىز ءسىزدىڭ فاميليانى الۋ كەرەك» دەپ. سودان جامان تىلىممەن ويباي سال­دىم: «بۇل نە سۇمدىق ءبىزدىڭ اۋىلدا كەلىن اتا­سىنىڭ اتىن اتاۋ دەگەن اسا اۋىر قىل­مىس سانالادى. ءبۇيتىپ قور قىلماڭدار, ۇيرەن­گەن وزدەرىڭ اتالارىڭنىڭ اتىن اتاي بەرىڭ­دەر!» دەپ, جاتىپ كەپ تۋلادىم. ءسويتىپ, اپامىز ءوز فاميلياسىندا قالىپتى.

اقىرى, اسەم الماتىدا شاڭىراق كوتەرگەن ەكى جاس قولتىقتاسىپ قوبدا بەتىن­دەگى قوڭىر ەلگە اتتانباققا قام جاسايدى. ول ءۇشىن روزا امانقىزى شەتەلگە شىعاتىن كسرو تولقۇجاتىن الۋى كەرەك ەكەن. وسى قۇجاتتى تابانى كۇرەكتەي التى اي كۇتكەن. بىراق تۇڭعىش قىزى جانناعا رۇقسات بەرىلمەي نارەستە ناعاشى اتاسى امان مەن ناعاشى اجەسى ءاسيا شىعانبايقىزىنىڭ قولىندا باسى ءبۇتىن قالىپ قويعان, ءسوي­تىپ بۇل بالا توركىن جۇرتىندا ەرجەتىپتى.

قانشا دەگەنمەن ىرگەلى ەل ەمەس پە, قاباڭ قازاقستاندىق ارۋدى اكەلە جاتقانى تۋرالى حابار تيگەن كۇللى ايماق قوس عاشىقتى اياعىنان تىك تۇرىپ قارسى الىپتى. بۇل وقيعا جايىندا روزا اپامىز: «ەل-جۇرت ۇلان-اسىر توي جاسادى. تويدان كەيىن ايماقتىڭ حالقى كۇن قۇرعاتپاي اعاڭ ەكەۋمىزدى قوناققا شاقىرادى. تانىمايتىن, كورمەگەن ادام­دار كۇندە تاڭەرتەڭ كەلىپ: ء«اي, قا­را­عىم, كەلىنجان الىس جەردەن جالعىز باسىڭ قارايىپ ءبىزدى ەل دەپ كەلدىڭ عوي, توركىنىڭدى ساعىنىپ جۇرگەن شىعارساڭ, ۇيدەن ءدام تات!» دەپ, قيىلىپ تۇرادى. راسىن ايتسام, قاباڭ ەكەۋمىز ءوز ۇيىمىزدەن ەكى جىل تاماق ىشپەدىك. ولگەي قالاسىن اينالا قىدىرىپ قوناق بولدىق» دەيدى.

بىردە رەتى كەلگەندە كەيىپكەرىمىز­دەن «قانشا دەگەنمەن جات ەل, جاتىرقاۋ ولكە ارەدىكتە «بەكەر كەلدىم-اۋ» دەگەن وي بولدى ما؟» دەپ سۇرادىم. كۇلدى. «العاش اعاڭ­نان باي-ولكە قانداي جەر دەپ سۇراماي­مىن با؟ ول كىسى: «الماتى سياقتى الماسى توگىلىپ جاتادى, جاسىل-جەلەك ورمان», دەدى. سەندىم. كەلگەن سوڭ «قابا الگى ­جا­سىل-جەلەك ورمانىڭ, توگىلىپ جاتقان ال­ماڭ قايدا؟» دەسەم, اعاڭ شىمىرىكپەي: «ە, قازىر قىس ەمەس پە, ءبىزدىڭ جاقتىڭ اعاشى جەرگە ءسىڭىپ كەتەدى, كوكتەمدە قۇلپىرىپ شىعا كەلەدى», دەيدى. اعالارىڭ ايت­قان الماسىن كۇتىپ ول جاق­تا 30 جىل عۇمى­رىم ءوتتى. قوس جانارى مولدىرەپ, اتا­جۇرت­تىڭ سىنىق ايناسىن كورگەندەي ەلجى­­­رەپ تۇرعان ەلگە باۋىر باسپاۋ مۇمكىن بە...», دەدى. راس-اۋ. وسى كىسىگە قوبدا بەتىنىڭ قا­زاقتارى قارىزدار ەكەنىن ءتۇسىندىم. مىنە, بۇل ماقالا سول قارىزدىڭ كىشكەنتاي وتەۋى. ويتكەنى ول 1963 جىلى باي-ولكەگە تابانى ءتيىپ, وتىز جىلدان سوڭ اتاجۇرتقا قونىس اۋدارعانعا دەيىن ونداعى قازاقتىڭ العاشقى رۋحاني ورداسى 10 جىلدىق قازاق ورتا مەكتەبىندە 30 جىل ۇستازدىق ەتتى.

وسى ارالىقتا, اپايدىڭ الدىنان ءتالىم الىپ, تۇلەپ ۇشقان شاكىرتتەرى قان­شاما. مىسالى, 1966 جىلى روزا امان­قىزىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن مەكتەپ بىتىر­گەن ءبىر سىنىپتان ءۇش عىلىم دوكتورى شىعىپتى. اتاپ ايتقاندا, ولار – بيو­لوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلىعىن گەر­­ما­نيانىڭ گۋمبولد اتىنداعى بەر­لين ۋنيۆەرسيتەتىندە قورعاعان, موڭ­عوليا عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكا­دەميگى ماعاش اياتحان ۇلى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلىعىن ماسكەۋدە قورعاعان دوربەتحان توتيلا ۇلى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلىق دارەجەسىن چەحيا ەلىندە قورعاعان كاني كابدي ۇلى.

سونىمەن بىرگە اسىل ۇستازدىڭ كە­يىنگى ءتول شاكىرتتەرىنىڭ قاتارىندا فيزيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلىعىن ماجار­ستاندا قورعاعان وقاس قۇرمان ۇلى, اۋىل­شارۋاشىلىق سالاسىنىڭ بىلگىر عا­لىمى سايت زاحان ۇلى, تانىمال تۇركولوگ قار­جاۋباي سارتقوجا ۇلى, ولكەگە تانىمال قالامگەرلەر: پروفەسسور-جۋرناليست زۇلكاپىل ءماۋلىت ۇلى ءھام ءدال قازىر قازاق ەلىنە تانىلىپ جۇرگەن جۋرنالشى ءھام عالىم ازاماتتار: اباي ماۋقارا, اقەدىل تويشان, باقىتبەك ءبامىش, باباقۇمار قيانات ۇلى, دوسىمبەك قاتىران جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى.

* * *

ايتا بەرسەك, اڭگىمە كوپ. اعارتۋشى – ۇستاز, تالىمگەر-تاربيەشى, مەيىرىمدى انا, قايىرىمدى كەلىن روزا امانقىزى جايىندا قىسقا قايىرىپ ايتقاندا وسى. قاباڭ ەكەۋى ەكى قىز, ەكى ۇل ءوسىردى. ۇلكەن قىزى جاننا ءال-فارابي اتىنداعى قازمۇۋ-دىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىن, ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرسە, ەكىنشى قىزى يرا يركۋتسك ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن, ۇلكەن ۇلى نۇرلان تيۋمەن يندۋستريالىق ينستيتۋتىن ينجەنەر ماماندىعىن, كەنجەسى نۇرسەرىك ءال-فارابي اتىنداعى قازمۇۋ-دىڭ جۋر­ناليستيكا فاكۋلتەتىن ءتامامداپتى. قازىر بارلىعى دا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. اپامىز وسىلاردان تاراعان 7 نەمەرە مەن 9 شوبەرەنىڭ تىلەۋىن تىلەپ, قازىر استانا قالاسىندا تۇرىپ جاتىر.

شاڭىراق يەسى قابيداش قالياسقار­ ۇلى 2020 جىلى قاڭتار ايىندا دۇنيەدەن ءوتتى. اتام قازاق «جاقسى ايەل جارىنىڭ باسىن ورگە سۇيرەيدى» دەگەندەي جارى­نىڭ القاۋىمەن قاباڭ الماتىداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ونەر جانە ادەبيەت ينس­تيتۋتىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, 1992 جىلى دوكتورلىق اتاعىن قورعاپ, ەڭ باستىسى موڭعوليا قازاقتارىنىڭ فولكلورىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى. مۇنداي ۇلكەن ىسكە كىرىسۋ ءۇشىن سول سالانى جاقسى بىلەتىن مامان ءارى جان-جارى روزا امانقىزىنىڭ رۋحاني قولداۋى بولعانى انىق.