مەدرەسەدەگى ءبىلىم مەملەكەت تالابىنا ساي ما؟

الدىمەن وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى ءبىلىم سالاسىندا ساپانى قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتىنە جۋرناليستىك ساۋال جولدادىق. كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مايرا مەلدەبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, مەدرەسەلەر ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىمەن اينالىسۋعا ارنايى لي­تسەن­­­زيا الۋى كەرەك. كوللەدج-مەد­رەسە­دەن پەداگوگتەردىڭ, ماتەريال­دىق-تەح­نيكالىق بازانىڭ, وقۋ, كور­كەم ادە­بيەت قورىنىڭ, ءبىلىم الۋشىلار ءۇشىن مە­دي­تسينالىق قىزمەت پەن تاماق­تانۋ ورىندارىنىڭ بولۋى تالاپ ەتىلەدى.

– جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىنا سايكەس, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك, ورتا بىلىمنەن كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قۇزىرەتىنە ارنايى باعدارلامالاردى ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ نورماسى بەكىتىلگەن. وسىلايشا, باعدارلامالار مەملە­كەت­تىك ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارى مەن كاسىپتىك ستاندارتتارعا سايكەستى­گىنە, ولاردى ودان ءارى ءبىلىم بەرۋ باع­دارلامالارىنىڭ تىزىلىمىنە ەنگىزۋ­گە ساراپتاما جۇرگى­زىلەدى. ساراپ­تامادان وتكەن ساپالى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى جانىنداعى ارنايى تىزىلىمگە ورنالاستىرىلادى. ء«بىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ 59-بابىنا سايكەس, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى مەملەكەتتىك باقىلاۋ كاسىپكەرلىك كودەكستىڭ تەكسەرۋلەر جانە پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ نىسانىندا جۇزەگە اسىرىلادى. 59-باپتىڭ 4-تارماعىنا سايكەس, مەملەكەتتىك اتتەستاتتاۋدى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ ۆەدومستۆوسى جانە ونىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرى پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ ارقىلى بەس جىلدا ءبىر رەت جۇرگىزەدى. ونداعى ماقسات – مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنىڭ تالاپتارى بۇزىلۋىنىڭ جولىن كەسۋ جانە وعان جول بەرمەۋ. قازىرگى ۋاقىتتا بەكىتىلگەن كەستە بويىنشا 4 كوللەدج-مەدرەسە مەملەكەتتىك اتتەستاتتاۋدان ءوتتى. ليتسەن­زياسىنان ايىرىلعان كول­لەدج-مەدرەسە جوق, – دەدى مايرا مەلدەبەكوۆا.

قازاقتىڭ رۋحاني, ۇلتتىق اعارتۋ­شىلىق تاريحىندا يسلام تاربيەسىنىڭ ءرولى زور ەكەنى بەلگىلى. ال­عاشقى ۇستاز, «دالا قوڭىراۋى» اتانعان ىبىراي التىنسارين ء«بىر اللاعا سيىنىپ, كەل بالالار وقىلىق», دەپ تەگىن ايتپاعان. كونە تاريحتان تارتىپ ايتار بولساق, پاتشالىق رەسەي تۇسىندا قازاق بالالارى بۇقارا, تاش­كەنت, ورىنبور, ۋفا, ترويتسكى, ۆەرنىي سەكىلدى قالالارداعى يسلام مەدرەسەلەرىندە ءبىلىم الىپ, ەل ىشىندەگى رۋحاني-اعارتۋشىلىق جۇمىسىنا اتسالىستى. كەيىن كەڭەس بيلىگى ورناعان جىلدارى ءدىني اعار­تۋشىلىققا تىيىم سالىنىپ, قازاق دالاسىندا قىزمەت اتقارىپ تۇرعان 465 ءدىني ۇيىم مەن مەشىت جابىلسا, ورتالىق ازيادا قىزمەت ەتكەن 25-30 مىڭ مەشىتتەن 1941 جىلى 1 مىڭى عانا قالعان ەكەن. مەدرەسەلەردىڭ بارلىعى جويىلىپ, 47 مىڭ ءدىني تۇلعانىڭ 2 مىڭنان ازى عانا ءتىرى قالىپتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ, بايىرعى ءدىني-تاربيەلىك باعىت ۇستانعان وقۋ ورىندارى قايتادان جانداندى. بىراق العاشقى جىلدارى بۇل ءىس جۇيەلى جۇرگىزىلمەدى. كوپ جاعدايدا ۇلتتىق كوزقاراسىمىز بەن قازاقى نانىم-سەنىمگە قايشى تۇستارى بار شەتەلدىك ءدىني ۇيىمدار كەلىپ, ساباق جۇرگىزدى. ونىڭ زاردابىن دا تارتتىق. «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەمەكشى, قازىرگى تاڭدا وتاندىق ءدىني ءبىلىم بەرۋدىڭ ستاندارتى, جۇيەسى قالىپتىستى. ياعني مەملەكەت ءدىني-اعارتۋشىلىق باعىتتى جۇيەلەۋ باعىتى بويىنشا ءدىني ءبىلىم العىسى كەلگەن جاستار قازىر تەك ءوز ەلىمىزدە وقىتىلادى. وعان بارلىق جاعداي جاسالعان جانە تولىق­قاندى ستاندارتقا ساي ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارى جۇمىس ىستەپ تۇر.

قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باس­قارماسى ءدىني ءبىلىم جانە كادر دايار­لاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سمايىل سەيتبەكوۆتىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, قازىرگى تاڭدا ەل كولەمىندە يسلام باعىتى بويىنشا ءدىني جوعارى ءبىلىم بەرەتىن جالعىز وقۋ ورنى – نۇر-مۇباراك ۋني­ۆەرسيتەتى قىزمەت اتقارسا, ءدىني جانە زاماناۋي باعىتتى وقىتاتىن 9 كوللەدج-مەدرەسە جۇمىس ىستەيدى. ياعني ەلىمىزدە بارلىعى 800-گە تارتا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن كوللەدج بار بولسا, سونىڭ 9-ى كوللەدج-مەدرەسە دەپ اتالادى. ولار استانا, الماتى, شىمكەنت, قاسكەلەڭ, پاۆلودار, اقتوبە, ورال, تاراز قالالارىندا جانە تۇركىستان وبلىسىنىڭ سارىاعاش اۋدانىندا ورنالاسقان. اتال­عان وقۋ ورىندارىنىڭ مارتەبەسى مەم­لەكەتتىك كوللەدجدەرمەن بىردەي. مەم­لەكەت تاراپىنان كوللەدجدەرگە قانداي تالاپ قويىلسا, بۇلارعا دا ءدال سول تالاپتى ورىنداۋ مىندەتتەلگەن.

– وتكەن وقۋ جىلى قازاقستان مۇ­سىل­مان­دارى ءدىني باسقارماسى وقۋ ورىن­دارىن 603 تۇلەك ءبىتىردى. ونىڭ 220-ى نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامدادى. ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن 120 تۇلەك, كوللەدج-مەدرەسەلەردى تامامداعان 217 تۇلەك قىزمەتكە ورنالاستى. ال قالعان تۇلەكتەردىڭ بىرقاتارى ءبىلىم جولىن ودان ءارى جالعاستىرسا, ءبىرازى وزگە سالالاردا قىزمەتكە تۇردى, دەيدى سمايىل سەيتبەكوۆ.

قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى مەشىت ىستەرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مارات جاپپاسباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جوعارىداعى كوللەدج-مەدرەسە بىتىرگەن تۇلەكتەر ەلىمىزدە ءدىني قىزمەت كورسەتىپ تۇرعان مەشىت, مەدرەسەلەرگە قىزمەتكە تارتىلعان. ايتا كەتەيىك, قازىرگى تاڭدا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنا زاڭدى تىركەلگەن 2 752 مەشىت بار بولسا, ونىڭ 20-سى – وبلىستىق, 418-ءى – قالالىق, 173-ءى – اۋداندىق, 2 141-ءى اۋىلدىق دەڭگەيدە قىزمەت اتقارادى. وتكەن جىلى جاڭادان 77 مەشىت پايدالانۋعا بەرىلىپتى.

كوپشىلىكتى تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلە – كوللەدج-مەدرەسەنىڭ مارتەبەسى قانداي, ول جەردە قانداي پاندەر وقىتىلادى دەگەن سۇراقتار. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەردەگى باس­تى تالاپ – كوللەدج-مەدرەسەگە مەكتەپ جاسىنداعى وقۋشىلار قابىلدانبايدى. مۇندا تەك 9 نەمەسە 11-سىنىپتى تولىق بىتىرگەن بالا عانا وقي الادى. ەگەر كوللەدج-مەدرەسەگە قابىلدانۋشى بالا 11-سىنىپتى بىتىرگەن بولسا, 2 جىل 10 اي وقيدى. ال 9 سىنىپتان كەيىن قابىلدانعان جاعدايدا 3 جىل 10 اي ءبىلىم الادى.

– كوللەدج دەگەنىمىز – تاجىريبەمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ ورتا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنى. ءدال وسى مىندەت كوللەدج-مەدرەسەلەرگە دە ءتان. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وقۋ-اعارتۋ مي­نيسترلىگى تاراپىنان كوللەدجدەرگە قان­داي تالاپ قويىلسا, مەدرەسەگە دە سول تالاپ مىندەتتەلەدى جانە ءدىني ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنى رەتىندە ليتسەنزيالاۋ شارتى دا بىردەي. تەك ايىرماسى كوللەدج-مەدرەسەلەردە ءدىني باعىتتاعى ءپان ساباقتارى وقىتىلادى. ونىڭ سىرتىندا وڭىرلەردە ورنالاسقان مەدرەسە-كوللەدج­دەر وبلىستىق نەمەسە قالالىق ءبىلىم بەرۋ باسقارمالارىنىڭ باقىلاۋىندا بولادى. ياعني مۇنداعى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىن اكىمشىلىك-قۇقىق­تىق مەكەمەلەر قاداعالايدى, ال شاريعي وقۋ باعدارلاماسىن ءدىني باسقارمانىڭ قۇزىرلى بولىمدەرى باقىلايدى, – دەپ ناقتىلادى سمايىل سەيتبەكوۆ.

بەلگىلى بولعانداي, كوللەدج-مەد­رە­سەدە وقىتۋ ۇدەرىسى ەكى باعىتتا جۇرەدى – ارناۋلى جانە بازالىق ءپان ساباقتارى. بازالىق پاندەر رەتىندە فيلوسوفيا, پسيحولوگيا, پەداگوگيكا, شەت ءتىلى, دەنە تاربيەسى, قۇقىق نەگىزدەرى, ەكونوميكا سياقتى جالپى ساباقتار جۇرگىزىلسە, ارناۋلى پاندەر قاتارىنا قۇران, حاديستانۋ, ءتاپسىر, مۇسىلمان قۇقىقتىق ىلىمدەرى (فيھق), تاجيۋد, يسلام سەنىمدەرى (اقيدا), يسلام راسىمدەرى, الەمدىك يسلام تاريحى, اراب ءتىلى, اراب ءتىلىنىڭ گراماتيكاسى, قازاقستانداعى يسلام تاريحى, سوپىلىق ءىلىمنىڭ تاريحناماسى, شەشەندىك ونەر جاتادى.

– بازالىق پاندەردىڭ وقىتىلۋ باعدارلاماسىن مينيسترلىكتىڭ ارنايى ماماندارى ازىرلەپ, جىلدىق, توقساندىق, ايلىق جۇكتەمەلەرىن رەتتەپ, اپتالىق ساعاتتارىن بەلگىلەپ بەرەدى. ارناۋلى ءپان ساباقتارىنىڭ تاقىرىپتىق ءبولىسى مەن شاريعي مازمۇندىق باعىتىن ءمۇفتيات ماماندارى دايىنداپ, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە ۇسىنادى. ونداعى ادىسكەر ماماندار بازالىق پاندەردىڭ ءبولىنىسىنىڭ كەستەسىنە قايشى كەل­مەيتىندەي ەتىپ بەكىتىپ بەرەدى. بۇل جەردە ايتاتىن ءبىر جايت – ارناۋلى ءدىني باعىتتا وقىلاتىن پاندەرگە قويىلاتىن تالاپ, شەتەلدىك ءدىني وقىتۋ جۇيەسى (تۇركيا, ساۋد ارابياسى, پاكىستان, سيريا) قابىلدانبايدى. ءوزىمىزدىڭ بىلىكتى ءدىني مامانداردىڭ قاتى­سۋىمەن حالقىمىزدىڭ مەنتا­لي­تەتىنە, مادەنيە­تىنە, ۇعىم-تۇسى­نىگىنە, سالت-داستۇرىنە نەگىزدەلگەن جانە شاريعي شارتتاردى تولىق قاناعاتتاندىراتىن ءارى قۇران-سۇن­نەتكە ساي ءدىني كلاسسيكالىق ادىستە­مەلەردى نەگىزگە الىپ جازىلعان سا­باق­تار عانا ۇيرەتىلەدى. ەلىمىزدە جوعارىداعى توعىز مەدرەسەدەن باس­قا ءدىني ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنى ازىر­گە تىركەلگەن جوق. قالعانى مەشىت قاسىنان اشىلعان كۋرستار نەمەسە مۇسىلماندىق تالاپ بويىنشا جۇمىس جاساپ جۇرگەن قايىرىمدىلىق مەكەمەلەر, كەيبىر ءدىني باعىت ۇستانعان قوعامدىق ۇيىمدار قاسىنان اشىلعان ءدىني ناسيحات توپتارى بولۋى مۇمكىن. بىراق بۇلاردىڭ ءبارى قمدب جانە ۇكىمەتتىك ورگانداردىڭ باقىلاۋىمەن جۇمىس جۇرگىزەدى, – دەدى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى ءدىني ءبىلىم جانە كادر دايارلاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.

رەسپۋبليكا كولەمىندە ارناۋلى ءدىني ءبىلىم بەرەتىن جالعىز جوعارى وقۋ ورنى مەن توعىز مەدرەسەدەن بولەك, يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋرسى, مەشىتتەر جانىنان قاراپايىم جاماعاتتىڭ ءدىني ساۋات اشۋ ساباقتارى سياقتى رۋحاني-اعارتۋشىلىق ءىسى ۇزبەي جۇرگىزىلىپ جاتىر. مىسالى, وتكەن جى­لى 158 يمام ءبىلىمىن جەتىلدىرسە, مەشىت­تەردەن 18 035 جاماعات ساۋات اشىپتى.

ء«دىن – عىلىمنىڭ اناسى, ءدىن – عىلىمنىڭ اكەسى, عىلىم – ءدىننىڭ بالاسى, ءدىن – عىلىمنىڭ كوكەسى», دەپ ءدۇلدۇل اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ ايتقانداي, يسلام ءدىنى حالقىمىزدىڭ كونە مەنتاليتەتى مەن تۇرمىستىق سالتىنا بەيىمدەلىپ سان عاسىردان بەرى دامىپ كەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, يسلام قازاق دالاسىنداعى حالىققا ەڭ اۋەلى تاربيە كوزى رەتىندە بۇقارانىڭ ساناسىنا سىڭگەن. ۇلى ابايدىڭ «بالامدى مەدرەسەگە ءبىل دەپ بەردىم, قىزمەت قىلسىن, شەن السىن دەپ بەرمەدىم» دەيتىنى دە وسىدان.