تاربيە – ءبىلىمنىڭ تۇپقازىعى

قازىرگى ۋاقىتتا قوعامدا ۇلتتىق رۋح السى­رەپ, پەرزەنتتىك جانە ازاماتتىق بورىش ۇعىمدارىنىڭ ءمانى قۇنسىزدانىپ, جاس­تار اراسىندا زورلىق-زومبىلىق, سۋيتسيد جانە تاعى دا باسقا جاعىمسىز قۇبىلىستار كوبەيىپ, قوعامدا الاڭداتۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر. ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدانسا دا, جاس­­تار تاربيەسىن دۇرىس جولعا قويا الماي كەلەمىز.

وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قاتارداعى فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىنا جاپونيا جانكۇيەرلەرى مەن فۋتبولشىلارى وزدەرى­نىڭ زور ادامي قاسيەتتەرىمەن بارشانى تاڭعالدىردى. چەمپيوناتتىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن وزدەرىن وتە مادەنيەتتى ۇستادى, ءار ويىننان كەيىن وتىرعان ورىندارىن, كيىم اۋىستىراتىن بولمەلەرىن تاپ-تۇيناقتاي جيناعاندارىن كورگەندە, ءدان ريزا بولدىق. الگى جانكۇيەرلەردىڭ بارلىعى دەرلىك جاقسى قىزمەتتەردە جۇرگەن, جاعدايى بار جاندار. سولارعا قاراپ, ءبىزدىڭ دە جاستارىمىز وسىنداي تاربيەلى بولسا عوي دەپ ارماندادىق.

جاپون ەلىندە جاستارعا رۋحاني-ادامگەر­شىلىك تاربيە بەرۋ قاشان جانە قالاي باس­تالدى؟ 1879 جىلى يمپەراتور مەيدزي ەلدى ارالاعاندا, جاستاردىڭ ادامگەرشىلىك تار­بيە­سىنە كوڭىلى تولماي, ء«بىلىم بەرۋدىڭ ۇلى ۇستانىمدارى» دەگەن جارلىق شىعارادى. وندا: «ادامدار الدىمەن ءوز بويىندا رۋحا­نيلىقتى قالىپتاستىرىپ, ادامگەرشىلىك (مورالدىق) قاعيدالاردى ۇستانۋى كەرەك, سودان كەيىن ولار ءوز قابىلەتتەرىنە ساي ءارتۇرلى پاندەردى, كاسىپتى مەڭگەرە الادى», دەپ جا­زىل­عان. وسى جارلىقتان كەيىن جاپونيا ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋدە كونفۋتسيدىڭ مورال­دىق-ەتيكالىق ۇستانىمدارىنا ورالا باستادى.

مەن 2008 جىلى تسۋكۋبا ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ شاقىرۋىمەن جاپونياعا باردىم. سوندا ءبىر كۇن بويى وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باستاۋىش مەكتەبىندە بولدىم. بۇل مەكتەپ 1880 جىلى يمپەراتور مەيدزيدىڭ جارلىعى شىققاننان سوڭ ءبىر جىلدان كەيىن اشىلعان. سول جىلى قابىلدانعان مەكتەپ جارعىسىنا 130 جىلداي ۋاقىت وتسە دە, ەشقانداي وزگەرىس ەنگىزىلمەگەن.

وندا ء«وزىن ادام رەتىندە تەرەڭ تۇسىنە بىلەتىن بالا تاربيەلەۋ; مادەنيەتتى جالعاس­تىراتىن, جاسايتىن جانە دامىتاتىن بالا تاربيەلەۋ; ءوزىن جاپونيانىڭ ازاماتى دەپ ۇعىناتىن بالا تاربيەلەۋ; دەنى ساۋ جانە بەلسەندى بالا تاربيەلەۋ», دەپ جازىلعان. مەكتەپ باسشىلارىنان «بۇل مەكتەپ قوي, ونىڭ باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى ءبىلىم بەرۋ ەمەس پە؟» دەپ سۇراعانىمدا, «دۇرىس, ساپالى ءبىلىم بەرۋ – بارلىق مۇعالىمنىڭ باستى ماقساتى, ال مەكتەپتىڭ باستى ماقساتى – وقۋشىلارعا سانالى تاربيە بەرۋ», دەپ جاۋاپ بەردى.

ءبىر سىنىپتا 40 بالا وقيدى. ۇلكەن ءۇزىلىس كەزىندە 6 جىلدىق باستاۋىش مەكتەپتە وقيتىن 840 بالا ءوز سىنىپتارىندا وتىرىپ تۇسكى اسىن ءىشىپ بولىسىمەن, سى­نىپتاردىڭ بارلىعىن, دالىزدەردى, اكت زالىن جۋىپ, مەكتەپ اۋلاسىن, سپورت الاڭ­دا­رىن تازالاۋعا كىرىستى. ءبىر ساعاتتان كەيىن جۇمىستارىن ءبىتىرىپ, ساباقتارىن جالعاس­تىردى. مەكتەپ اشىلعان كۇننەن باستاپ ونى تازا ۇستاۋ بالالاردىڭ ءىسى ەكەن. ونى 1-سىنىپتان باستاپ 6-سىنىپ وقۋشىلارى بىرگە جەكە-جەكە توپتارعا ءبولىنىپ اتقارادى, ۇلكەندەرى كىشىلەرگە قامقورلىق جاساپ جۇ­رەدى. مەكتەپتە دەنەشىنىقتىرۋعا ەرەك­شە كوڭىل بولىنەدى, ساباق باستالعانشا جىل­دام قوزعالاتىن سپورت تۇرلەرىنەن جات­تى­عۋ جاساۋ – قالىپتى ءىس. بالالارعا رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيە بەرەتىن پاندەر ساپالى وقىتىلادى. مىنە, وسىنداي تاربيەنىڭ ناتيجەسىن جاپونيا جاستارى قاتاردا بۇكىل الەمگە پاش ەتتى.

ءبىزدىڭ مەكتەپتەرىمىز جاستارعا ەڭبەك, دەنە جانە ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ جۇمىس­تارىن قاشان جۇيەلى تۇردە قولعا الادى؟ ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇل ماسەلە جاي­لى جاقسىلاپ ويلانۋىمىز قاجەت. ءبىز ءوز زەرتتەۋلەرىمىزدە ورتا ءبىلىم ساپاسى وزىق ەلدەردى انىقتادىق. ولار: جاپونيا, وڭتۇس­تىك كورەيا, فينليانديا, سينگاپۋر, كانادا, گونكونگ (قىتاي), ماكاو (قىتاي), تايۆان, ەستونيا, شانحاي (قىتاي), قىتاي (4 پروۆينتسياسى بىرگە), پولشا. «وسى ەلدەردىڭ تابىستىلىعى نەدە؟» دەگەن سۇراققا جا­ۋاپ ىزدەگەندە, ولاردىڭ ەكى ماسەلەگە ەرەكشە دەن قوياتىنىن بىلدىك: ءبىرىنشىسى – بالا تاربيەسى, ەكىنشىسى – ۇستاز قۇزىرەتى. بالا – تاربيەلى, ال ۇستازداردىڭ كاسىبي قۇزىرەتى جوعارى بولسا, وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسى دا جوعارىلايدى.

كەيىنگى جىلدارى PISA زەرتتەۋلەرى بو­يىنشا, قىتاي وقۋشىلارى جوعارى كورسەت­كىشتەر كورسەتىپ كەلەدى. 2009 جىلى شان­حاي قالاسى جەكە قاتىسىپ, جاق­سى كورسەتكىش كورسەتتى. ال 2015 جىلى شان­حايمەن بىرگە بەيجىڭ, تسزيانسۋ, گۋاندۋن پروۆين­تسيالارى دا قاتىسىپ, 10-شى ورىن السا, 2018 جىلى وسى 4 پروۆينتسيا بىرگە 1-ءشى ورىندى يەلەندى. جاپونيا, سينگاپۋر, وڭتۇستىك كورەيا جانە باسقا دا ەلدەردى ارتتا قالدىردى. ءبىزدىڭ وقۋشىلار PISA زەرت­تەۋلەرى بويىنشا تومەنگى ورىنداردا تۇر.

وسى پروۆينتسيالاردا 220 ملن-نان اسا ادام تۇرادى, بۇل قازاقستان حالقىنان 11 ەسە كوپ. ياعني بۇل ەلدەردە وقۋشىلار سانى ءبىزدىڭ رەسپۋبليكاعا قاراعاندا 10 ەسە كوپ. وسىنشا بالاعا قالايشا جوعارى دەڭگەيدە ءبىلىم بەرىپ وتىر؟ اتالعان سۇراققا ۇلىبريتانيا عالىمدارى جاۋاپ بەرىپتى. كەيىنگى جىلدارى الەمنىڭ ءارتۇرلى تىلدەرىندە جازىلعان ەڭ جاقسى 100 وقۋلىق قازاق تىلىنە اۋدارىلدى. سونىڭ ءبىرى بريتانيانىڭ ۆۋلۆەرحەمپتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى ستيۆ بارتلەتت پەن ديانا بەرتون جازعان ء«بىلىم بەرۋدەگى زەرتتەۋلەر» وقۋلىعى. ونىڭ 240-بەتىندە: «قىتاي, جاپونيا, كورەيا, سينگاپۋر, تايۆان, گونكونگ, مالايزيا سياقتى كونفۋتسي ىلىمىنە سۇيەنەتىن ەلدەر­دەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى وقۋشىلاردىڭ جوعا­رى ناتيجەگە جەتۋىنە كوبىرەك سەپتىگىن تيگىزەتىنىن كورسەتتى», دەلىنگەن وقۋلىقتا. وسىلايشا, باتىس ەلدەرىنىڭ عالىمدارى وقۋشىلارعا ۇلتتىق رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ – ءبىلىم بەرۋدىڭ تۇپقازىعى ەكەنىن مويىنداپ وتىر.

بۇل ەلدەردە جاستارعا رۋحاني-ادام­گەر­شىلىك جانە پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ماسەلەسىن ساباق بارىسىندا جۇزەگە اسىرۋ­عا كوپ كوڭىل بولىنەدى. مىسالى, قىتايدا نەگىزگى پاندەردى وقىتقاندا سول پاندەردىڭ مازمۇنىنا, ياعني وقىتىلاتىن تاقىرىپتارعا قاراي وقۋشىلارعا قالاي تاربيە بەرۋ كە­رەكتىگى جونىندە مۇعالىمدەرگە ارناپ كومەكشى قۇرالدار جازىلعان. ونى مۇعالىمدەر ساباق بارىسىندا باسشىلىققا الادى. جالپى, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندە وقۋشىلارعا سانالى تاربيە بەرۋگە ساباق بارىسىندا دا, ساباقتان تىس ۋاقىتتا دا كوپ كوڭىل بولىنەدى. سەبەبى بۇل ەلدەر, سانالى تاربيە ساپالى ءبىلىمنىڭ كەپىلى ەكەنىن, ال ساپالى ءبىلىم ادامي كاپيتال مەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنىڭ كەپىلى بولاتىنىن جاقسى تۇسىنەدى.

ءبىز ەلىمىزدە قولدانىستاعى 11 جىلدىق مەكتەپتىڭ تيپتىك وقۋ باعدارلاماسىن جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, فينليانديا جانە كانادا ەلدەرىنىڭ 12 جىلدىق مەكتەپ باعدارلامالارىمەن سالىستىرا زەرتتەدىك. سوندا كوپتەگەن وزگەرىس بايقادىق. بىزدە 11 جىلدىق ورتا مەكتەپ 5+4+2 مودەلى بويىنشا وقىتىلسا, بۇل ەلدەردە جانە بارلىق ءبىلىم ساپاسى وزىق مەملەكەتتەردە 6+3+3 مودەلى قولدانىلادى. 6+3+3 مودەلى وقۋشىلاردىڭ پسيحو-فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى جانە ولارعا سانالى تاربيە بەرۋ مەن ولار­دىڭ وقىتىلاتىن پاندەردى جاقسى ءتۇسىنۋ مۇم­كىندىكتەرى ەسكەرىلە وتىرىپ قابىل­دان­عان مودەل. ول ءوزىنىڭ تابىستىلىعى مەن ومىر­شەڭدىگىن دالەلدەپ وتىر.

بىزدە باستاۋىش سىنىپتاردا وقۋشىلارعا رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيە بەرەتىن پاندەر بۇل ەلدەرگە قاراعاندا از وقىتىلاتىنى انىقتالدى. سونداي-اق 7-9 سىنىپتاردا بىزدە 12-13 نەگىزگى ءپان, ال ولاردا 4-6 ءپان وقىتىلاتىنى بەلگىلى بولدى. ۋنيۆەر­سيتەتتەردە وقىتىلاتىن كۇردەلى پاندەردى جاقسى مەڭگەرۋ ءۇشىن اتالعان ەلدەردە جوعارى سىنىپتا 3 جىل ارنايى ءبىلىم بەرىلسە, بىزدە 2 جىل جالپى پاندەر وقىتىلاتىنى انىقتالدى. بۇل ءبىزدىڭ ءالى ء«بىلىم-بىلىك-داعدى» پاراديگماسىنان «وقۋشىلاردىڭ قۇزىرەتتىلىكتەرىن قالىپتاستىراتىن, ناتي­جەگە باعدارلانعان ءبىلىم بەرۋ پاراديگماسىنا» وتە الماي كەلە جاتقانىمىزدى كورسەتەدى. دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعى 10-15 جىل بويى وسى پاراديگمامەن وقىپ, جاستارعا ءبىلىم مەن تاربيە بەرىپ كەلەدى. ولاردىڭ بىزدەن وق بويى وزىپ وتىرعانى دا سوندىقتان.

وقۋشىلارعا سانالى تاربيە, ساپالى ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەردى تەرەڭ زەرتتەي وتىرىپ, ولاردى شەشۋ ءۇشىن كەشەندى شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. جاستارعا رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن اسا ماڭىزدى ماسەلە بولعاندىقتان, وسى ماقساتتا ءبىز ءبىر ماڭىزدى ءىس اتقاردىق. 2021 جىلى پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسى اباي اتىنداعى قازۇپۋ جانە الماتى قالالىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, «مەكتەپ وقۋشىلارىنا تاربيە بەرۋ جۇمىستارىن جەتىلدىرۋ» جوباسىن جاسادى. ونى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ ورتا ءبىلىم بەرۋ كوميتەتى قولدادى.

جوبانىڭ يدەياسى – رۋحى مىقتى, ۇلتتىق نامىسى جوعارى, الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى قالىپتاسقان, پاراساتتى, ادال نيەتتى ۇرپاق تاربيەلەۋ جۇمىستارىن ىسكە اسىرۋدىڭ عىلىمي نەگىزىن جاساپ, ونى پراكتيكالىق تۇرعىدا جۇزەگە اسىرۋ. جاستارعا تاربيە بەرۋدىڭ 6 وزەكتى باعىتى انىقتالدى. ولار: مەكتەپتىڭ ۇجىمدىق مادەني-تاربيەلىك ورتاسى; وتباسىلىق قۇندىلىقتار جۇيەسى; ۇلتتىق قۇندىلىقتار جۇيەسى; سالاماتتى ءومىر سالتى; اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيا ساۋاتتىلىعى; ادال كاسىپكەرلىك ەڭبەك قۇندىلىقتارى. وسى باعىتتاردا ناتيجەلى جۇمىستار جۇرگىزۋ ماقساتىندا مۇعالىمدەرگە, اتا-انالار مەن وقۋشىلارعا ارنالىپ 14 ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىق دايىندالدى. ولاردى مۇعالىمدەرگە تەرەڭ ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا ۆيدەودارىستەر ازىرلەندى.

بىلتىر الماتى قالاسىنىڭ مەكتەپتە­رىندە تاجىريبە جۇرگىزىلىپ, 70-تەن اسا مەكتەپتەن ۇسىنىس-پىكىرلەر ءتۇستى. وندا بۇل نۇسقاۋلىقتار مەكتەپتەردە تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن اسا قاجەتتى قۇرالدار ەكەنى جانە الداعى ۋاقىتتا ولارمەن بارلىق سىنىپ جەتەكشىلەرىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. 2022 جىلدىڭ مامىر ايىندا الماتى قالاسىندا رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزى­لىپ, جۇرگىزىلگەن تاجىريبەنىڭ ناتيجەسى تال­قى­لاندى. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ناتي­جەسىندە «ۇرپاق تاربيەسىندەگى قۇندى­لىقتار نەگىزى» دەگەن تاقىرىپتا ءۇش بولىمنەن تۇراتىن جيناق دايىندالدى. ونى دايىنداۋعا 40-تان اسا ۇستازدار, ادىسكەرلەر, تاجىريبەلى پسيحولوگتەر, ترەنەرلەر مەن عالىمدار اتسالىستى. جيناقتى ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى قاراپ, ونى جەتىلدىرۋ جونىندە كوپتەگەن ۇسىنىس بەردى. وسى ماقساتتا تياناقتى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. اكادەميا بەرگەن ساراپتامالىق قورىتىندىدا بۇل جيناقتىڭ ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ پەداگوگتەرىنە تاربيە جۇمىستارىندا قوسىمشا ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىق رەتىندە قولدانۋىنا ۇسىنىلاتىنى ايتىلدى.

2023 جىلدىڭ 27 قاڭتارىندا اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دە جيناقتىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلدى. ەلىمىزدە العاش رەت 1-سىنىپتان باستاپ 11-سىنىپقا دەيىن بارلىق سىنىپ وقۋشىلارىنا, ولاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلە وتىرىپ عىلىمي-پراكتيكالىق نەگىزدە جۇيەلى تاربيە بەرۋگە ارنالعان ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتار جيناعى دايىندالىپ, مەكتەپتەرگە ۇسىنىلدى. بۇل جيناق بارلىق مەكتەپ ۇستازدارى مەن اتا-انالارعا كەلەشەك ۇرپاققا سانالى تاربيە بەرۋ جۇمىستارىن جەتىلدىرۋگە ىقپال ەتەدى دەپ ەسەپتەيمىز.

اسقاربەك قۇسايىنوۆ,

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,

پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى