قويناۋى قۇتتى قوستاناي وبلىسى – تەك ەگىن شارۋاشىلىعى ءۇشىن ەمەس, مال باعۋعا دا اسا قولايلى ءوڭىر. الايدا ءورىسى بايتاق ولكە قوي سانى جاعىنان وبلىستاردىڭ كوش سوڭىندا كەلەدى. وعان سەبەپ كوپ. بىرىنشىدەن, جەرگىلىكتى ەت وڭدەۋ زاۋىتتارى تەك كوكتەمگە قاراي بولماسا, قىستا ۇساق مالدىڭ ەتىن ساتىپ الا بەرمەيدى. ەكىنشىدەن, توبىل وڭىرىندە قويدىڭ ءجۇنىن وڭدەپ, تەرىسىن يلەيتىن كاسىپورىن جوق. ۇشىنشىدەن, الەمدىك نارىقتا سۇرانىس جوعارى بولا تۇرا, شەتەلگە قوي ساتۋ ماسەلەسى شەشىلمەي تۇر.
مال باققانعا بىتەدى
بۇعان دەيىن قوستانايدا تۇرعان المات جاراسباەۆ 2019 جىلى قالاداعى پاتەرى مەن استىنداعى قىمبات اۆتوكولىگىن ساتىپ, وتباسىن اۋىلعا كوشىرىپ اكەلگەن. كەلە سالىسىمەن 70 قوي ساتىپ الىپ, شارۋاعا كىرىسىپ كەتتى. ەشتەڭەدەن توسىرقاعان جوق, ويتكەنى اتا كاسىپتىڭ قىر-سىرىن بالا كەزىنەن جاقسى بىلەدى. ءومىر بويى مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن اكەسىنە قولعانات بولا ءجۇرىپ, قويدىڭ بابىن قالاي تابۋ كەرەگىن ابدەن مەڭگەرىپ العان. كەيىن ءوزى دە ۆەتەرينار ماماندىعى بويىنشا جوعارى ءبىلىم الدى.
كاسىپكەر ءتورت جىلدىڭ ىشىندە ەسەلى ەڭبەك, تىنىمسىز ىزدەنىس پەن مەملەكەت قولداۋىنىڭ ناتيجەسىندە ت ۇلىك سانىن 9 مىڭعا جەتكىزدى. وسىلايشا, قارابالىق اۋدانىندا قازاقتىڭ اسىل تۇقىمدى قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويىن وسىرەتىن ىرگەلى شارۋاشىلىق پايدا بولدى. بۇگىندە اقتىلى قوي ورگىزىپ وتىرعان بۇل سەلەكتسيالىق ورتالىق وبلىستاعى ەڭ ءىرى قوي شارۋاشىلىعى بولىپ سانالادى.
– اۋەل باستا جالعىز وزىمە قيىن بولدى. انام, جۇبايىم, ءتورت بالام كومەكتەستى. كەيىن جۇمىس ورىندارىن اشىپ, اۋىل تۇرعىندارىن ەڭبەككە تارتا باستادىم. كەلە-كەلە وسىلاي جالعىز جۇرە بەرسەم, كوزدەگەن ماقساتىما جەتە المايتىنىمدى ءتۇسىنىپ, «زەرنوۆايا يندۋستريا» اگروحولدينگىمەن بىرىكتىم. اگروحولدينگتىڭ قولداۋىمەن اسىل تۇقىمدى قوي باسىن كوبەيتۋ ماقساتىندا ارنالعان «قازاقى قوي» سەلەكتسيالىق ورتالىعىن قۇردىم. ساۋلىق ساتىپ الۋ ءۇشىن «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا 10 جىلعا 4 پايىزدىق جىلدىق وسىممەن نەسيە الدىق. بىلتىر «اگرو بيزنەس» باعدارلاماسى بويىنشا تاعى 7 پايىزدىق نەسيە الدىق. ەلىمىزدەگى ەڭ مىقتى قوي شارۋاشىلىقتارىن ارالاپ مىڭ قويدان ەڭ كۇيلى دەگەن ەكى ءجۇز-ءۇش ءجۇزىن تاڭداپ الدىم. قويدىڭ اقشاسىن ءوز باعاسىنان كوبىرەك تولەپ وتىردىم, ەسەسىنە وزىمە ۇناعاندارىن ىرىكتەپ الدىم. وسىنىڭ بارىنە مەملەكەتتىڭ قولداۋى ارقىلى قول جەتكىزىپ وتىرمىن. اسىل تۇقىمدى سەلەكتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزگەنىم ءۇشىن جانە قوي باعاسىن ارزانداتقانىم ءۇشىن سۋبسيديا الام. وسىنىڭ ءبارى ۇلكەن كومەك. مەملەكەتتىڭ باعدارلاماسى بولماسا, مۇنداي اقشانى قازىر كىم بەرەدى؟ – دەيدى كاسىپكەر.
قازىر شارۋاشىلىقتا 9 مىڭ قوي بار. بيىل كوك ءشوپ كوتەرىلگەنشە, كوكتەمگى ءتولدىڭ ەسەبىنەن ت ۇلىك سانى 13 مىڭعا جەتەدى. كاسىپكەر الداعى 2-3 جىلدىڭ ىشىندە قوي باسىن 20 مىڭعا دەيىن جەتكىزۋدى ويلاپ وتىر. ودان جىل سايىن 20 مىڭ قوزى الىپ, جاڭا ءتولدى 50 مىڭ تەڭگەدەن ساتۋ ارقىلى جىلىنا 1 ملرد تەڭگە تابىسقا شىعۋدى دا جوسپارلاپ قويعان.
قازاق قويى ەكسپورتقا شىعا الا ما؟
المات جاراسباەۆ قازاقتىڭ قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويىن الەمدىك نارىققا شىعارۋدى كوزدەيدى. كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, قازاقى قوي – تابيعاتتىڭ ءتول جاراتىلىسى. ءتوزىمدى ءارى تەز قوڭ جينايتىن, ەتى قۇنارلى قوي مالىن الەمگە كورسەتە الماي وتىرمىز.
ماسەلەن, قارابالىقتاعى 100 باس اسىل تۇقىمدى قازاق قويىنان 120 قوزى الۋعا بولادى ەكەن. قوي ت ۇلىگى 40 گرادۋسقا دەيىنگى ىستىق-سۋىققا بىردەي ءتوزىمدى. ءتولى دە تەز جەتىلەدى. 4 ايلىق قوزىسى 40 كيلو تىرىدەي سالماق بەرەدى. قوشقارلارى 160 كيلوعا دەيىن, ساۋلىق قويلارى 100-110 كيلوعا دەيىن سالماق تارتادى.
– ونى عالىمدار ويلاپ تاپقان جوق. حالىق سەلەكتسياسىنىڭ ناتيجەسى. سوندىقتان ساپاسى دا وتە جوعارى. الەمدىك نارىقتا ءبىر كيلوسىنىڭ ءوزى 10 ەۋروعا ساۋدالاناتىن اعىلشىننىڭ گەمپشير, سۋففولك, پارسىنىڭ دورپەر, فرانتسۋزدىڭ يل دە فرانس سياقتى قويلارىنان اناعۇرلىم ساپالى. ال ءبىز بارىمىزدى باعالاي الماي ءجۇرمىز. بىزدەگى جاعدايعا كەلسەك, قازىر مەن تىرىدەي سالماعى 2 مىڭ تەڭگەدەن ساتىپ جاتىرمىن. بۇل شامامەن 4,5 ەۋرو بولادى. شەتەلدىڭ اسىل تۇقىمدى قويلارىنان ەكى ەسە ارزان. تارازى باسىن تەڭەستىرگىم كەلەدى. قازاق قويى قىمبات, ال قوي باققان قازاق باي بولۋى كەرەك. وعان جەتكىزەتىن جالعىز جول – حالىقارالىق ساۋداعا شىعۋ. نەگىزى بۇل ءبىزدىڭ قازاقي ساپالى ءونىم. سوندىقتان حالىقارالىق كورمەلەرگە ءجيى شىعىپ تۇرۋىمىز كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قول قىسقا. ماعان قويدى حالىقارالىق كورمەگە اپارۋ اسا قىمباتقا تۇسەدى. ەگەر مەملەكەت قولداۋ ءبىلدىرىپ جاتسا, ەڭ تاڭداۋلى دەگەن قوشقارلارىم مەن قويلارىمدى ىرىكتەپ الىپ, ناعىز قازاق قويىنىڭ قانداي بولاتىنىن بۇكىل الەم جۇرتشىلىعىنا تانىتار ەدىم, – دەيدى المات.
كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, اسىل تۇقىمدى ۇساق مالدى, قازىرشە, ەكسپورتقا شىعارۋعا رۇقسات جوق. ايتپەسە رەسەيگە, ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنە ساتقىسى بار. ويتكەنى قازاق قويىنا سىرتقى ساۋدادا دا سۇرانىس وتە جوعارى كورىنەدى. بىلتىر قاراشادا فۋتبولدان الەم چەمپيوناتى باستالعاندا الماتقا كاتاردان حابارلاسىپ, قوي سۇراعاندار بولىپتى. وكىنىشكە قاراي, شەكارا جابىق. سول قولبايلاۋ بولىپتى. قارابالىقتىڭ قۇيرىقتى قويلارى ىشكى نارىقتا دا ءوتىمدى. قوي وسىرۋشىلەر ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن كەلىپ, اتتاي قالاپ الىپ كەتىپ جاتادى.
– قويدى ەكسپورتقا شىعارۋ ماسەلەسىن دە شەشۋگە بولادى. ول ءۇشىن لوگيستيكانى ارزانداتۋ كەرەك. بىزدە لوگيستيكا قىمبات. مىسالى, اراب ەلدەرىنە, قىتاي, ءۇندىستان, وزبەكستان سياقتى ەلدەرگە جەتكىزەم دەگەنشە, قويدىڭ قۇنى سول ەلدەگى باعامەن تەڭەسىپ قالادى. مىسالى, بىزدە ءتىرى قويدىڭ 1 كيلو سالماعى 2 مىڭ تەڭگە. ول جاققا جەتكەنشە 3 مىڭ بولادى. ەگەر مەملەكەتتەن سۋبسيديا بولىنسە, ەكسپورتقا ىنتالىلار كوپ. ويتكەنى قويدى بۇكىل الەم جەيدى. ءبىز وڭتۇستىك مەملەكەتتەردى ەتپەن قامتاماسىز ەتە الامىز. ال لوگيستيكانى ارزانداتۋ تۇرىندەگى سۋبسيديانىڭ قايتارىمى بار. ونى ەشكىم شەتەلدىڭ بانكىنە سالىپ قويمايدى. سالىق, جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى تۇرىندە قايتادى. قازاقى قوي ەكسپورتقا شىققاندا عانا كوبەيەدى. كەيبىرەۋلەر قوي شەتەلگە ساتىلسا, ىشكى نارىقتاعى باعاسى اسپانداپ كەتەدى. قاراپايىم حالىق قوي ساتىپ الۋدان قالادى, دەيدى. بۇل – قاتە تۇسىنىك. قويدىڭ باعاسى سول كيلوسىنا 2-2,5 مىڭ تەڭگە كۇيىندە قالادى. قويدىڭ سانى قازىرگىدەي 15 ملن ەمەس, 30 ملن-عا جەتەدى. ءبىز تەك تاڭداۋلى قويلاردى عانا ەكسپورتقا ساتامىز, ال ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستى وتەۋ وڭاي, دەيدى كاسىپكەر.
قازاق قويىنىڭ يممۋنيتەتى دە وتە جوعارى. بۇل قويلارعا ەكپە ەگۋدىڭ قاجەتى جوق.
– ەڭ باستىسى, قازاقستاننىڭ ورتالىعى مەن سولتۇستىك-باتىس ايماعىندا جاتقان قاراعاندى, اقمولا, كەرەكۋ, قىزىلجار, قوستاناي, اقتوبە, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا قويعا اۋسىل دەرتىنە قارسى ەكپە جاساماۋ كەرەك. بۇلاي بولماعان جاعدايدا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۋرالى اڭگىمە ايتۋدىڭ ءوزى ابەستىك. سوڭعى كەزدەرى بىرقاتار فەرمەرلەر اۋسىلعا قارسى ەكپە جاساۋ كەرەك دەگەندى ايتىپ ءجۇر. ەكپە جاساۋعا بولمايدى. بۇرىن اۋسىلعا قارسى ۆاكتسينا 5 وبلىستا عانا جۇرەتىن. ەندى بۇكىل قازاقستانعا ەكپە سالعىسى كەلەدى. مۇنىڭ ارتى جاقسىلىققا اپارمايدى. مالدى ەكسپورتقا شىعارا الماي قالامىز. ەكپە سالساق, پاريجدەگى حالىقارالىق ەپيزووتيالىق بيۋرو قارا تاڭبا باسادى, ول تاڭبانى كەم دەگەندە 40 جىلعا دەيىن الىپ تاستاي المايسىز, دەيدى المات جاراسباەۆ.
قوي ءوسىرۋدىڭ قيامەتى
الماتتىڭ ايتۋىنشا, قوي وسىرۋدە كەزدەسەتىن كەدەرگى-قيىندىقتار شاش-ەتەكتەن. فەرمەر قىسقى مال ازىعىن وزگە شارۋاشىلىقتاردان ساتىپ الادى. ويتكەنى قولدا بار ەسكى تەحنيكا ءجيى بۇزىلا بەرەدى. بۇگىنگى نارىقتا جاڭا تراكتور 13 ملن, شالعى 500 مىڭ, تىرماق 500 مىڭ, ءشوپ وراعىش 3 ملن تەڭگە تۇرادى دەسەك, وسىنىڭ بارىنە 18 ملن تەڭگە قاجەت ەكەن. ونى الۋ ءۇشىن 1 وتار قوي ساتۋ كەرەك. الماتتىڭ مۇنداي تاۋەكەلگە بارعىسى جوق. سوندىقتان قىسقى جەمشوپتى ۇنەمدەۋ ءۇشىن وتار-وتار قوي جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن تەبىندە جۇرەدى.
2 جارىم مىڭ گەكتار جەرگە اقتىلى قوي ورگىزىپ وتىرعان كاسىپكەر كوكتەمگى تولدەن كەيىن شارۋاشىلىقتاعى قوي سانىن 13 مىڭعا جەتكىزسە, الداعى جازدا مال جاياتىن ورىستەن قىسىلىپ قالايىن دەپ تۇر. ءبىر قويعا جارتى گەكتار جايىلىم كەرەك ەكەن, ال 13 مىڭ باسقا كەم دەگەندە 6 جارىم مىڭ گەكتار جايىلىم كەرەك.
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇكىمەت بوس جاتقان جايىلىمداردى مەملەكەتكە قايتارىپ الىپ جاتىر. بۇل – وتە دۇرىس. كوپتەگەن شارۋاشىلىقتىڭ جايىلىمى بار, بىراق مال باعىپ وتىرعان جوق. بىراق ولاردان الىنعان جەردى حالىق يگىلىگىنە بەرەمىز, دەيدى. بۇل دا دۇرىس. ويتكەنى اۋىلدا جايىلىم جەرلەر ازايىپ كەتتى. اۋىل حالقى مال ۇستاي المايتىن جاعدايعا جەتتى. بىراق بۇل جەردە ماقساتتى تۇردە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتقان ءبىز سياقتى فەرمەرلەردىڭ دە مۇددەسى ەسكەرىلۋگە ءتيىس. اۋىلدا جەكەمەنشىك مال ۇستاپ وتىرعان حالىق مەملەكەتكە ءبىر تيىن سالىق تولەمەيدى. ونىڭ نەشە مال ءوسىرىپ, نەشە مال ساتىپ جاتقانىن, نەشە ليتر ءسۇت وتكىزىپ جاتقانىن ەسەپكە الىپ جاتقان ەشكىم جوق. ال مىسالى, مەن جىلىنا 6 ملن تەڭگە سالىق تولەيمىن. ىشكى ساۋدانى قويمەن قامتاماسىز ەتەم. جۇمىس ورىندارىن ۇستاپ وتىرمىن. اۋىلدىق وكرۋگتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا ۇلەس قوسىپ جاتىرمىن. سوندىقتان جەردى مال باققان, سول ارقىلى اۋىلدىڭ گۇلدەنىپ, دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جاتقان ازاماتتارعا بەرۋ كەرەك, دەيدى شوپان.
شارۋاشىلىق باسشىسى شوپانى, ەسەپشىسى, مال دارىگەرى بار – بارلىعى 20 شاقتى ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. جاز جايلاۋى – ايگىلى مۇحامەتجان سەراليننىڭ كىندىك قانى تامعان ورنەك اۋىلىنىڭ ماڭايى. بۇل جەردە سۋات جوق بولعان سوڭ, بۇعان دەيىن ەشكىم مال باققىسى كەلمەگەن. كاسىپكەر 2 500 ملن تەڭگەگە بەس جەردەن تەرەڭ قۇدىق قازدىرىپ, قويىن سوعان سۋارادى. قار تۇسكەن سوڭ شوپاندار شەكارا تۇبىنە جاقىنداپ, ۆەسەلىي كۋت ەلدى مەكەنىنىڭ اينالاسىن قىستايدى. كاسىپكەر اۋىلدا بوس تۇرعان ەكى قاباتتى قوس عيماراتتى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ جۇمىسشىلارىنا جىلى باسپانا سالىپ بەردى. ىستىق سۋ, سۋىق سۋى ىشىنە كىرىپ تۇر. مۇنىڭ سىرتىندا, شارۋاشىلىقتىڭ ءوزىنىڭ تەگىن اسحاناسى بار. جۇمىسشىلاردىڭ ءبارى وسى جەردەن تاماقتانادى. رەسەيمەن شەكارالاس شەت اۋماقتا قىستايتىندىقتان, قويدى يت-قۇستان بۇرىن, ۇرى-قارى ءجيى مازالايدى ەكەن.
اسىل تۇقىمدى قوي باسىنا بەرىلەتىن 4 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا تىم ازدىق ەتەدى. بۇل تۋراسىندا ءتيىستى ورىندارعا ۇسىنىس ايتىلعانىمەن ازىرگە جاۋاپ جوق.
– بىلتىر اسىل تۇقىمدى سۋبسيديالاۋ ەرەجەسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلگەندە, مال باسىنا تولەنەتىن سۋبسيديا مولشەرىن دە كوبەيتۋدى سۇراعانبىز. جاسىراتىنى جوق, سوڭعى 4-5 جىل ىشىندە مال باسىن اسىلداندىرۋدى ىنتالاندىرۋ تۋرالى نورماتيۆتەر وزگەرگەن جوق. ال مال ازىعىنىڭ باعاسى جىل سايىن كوتەرىلىپ, جالپى مال ۇستاۋ قىمباتقا ءتۇسىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا وزگەرىس بولىپ قالار دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىز, دەيدى قارابالىق اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەرنار ورتەمباەۆ.
باياعىدا ۇلكەندەر قويدىڭ ءجۇنىن ورتەۋگە بولمايدى, مالدىڭ قۇتى قاشادى دەپ وتىرۋشى ەدى. بىراق قازىرگى شوپاندار قويىنىڭ ءجۇنىن امالسىز ورتەۋگە ءماجبۇر. سوندىقتان المات الداعى ۋاقىتتا ءجۇن وڭدەيتىن تسەح اشقىسى كەلەدى.
– ءبىز دە قازىر قۇر بوسقا ورتەپ جاتىرمىز. قىلشىق ءجۇننىڭ ساپاسى تومەن. بىراق كيىز باسىپ, پيما جاساۋعا بولادى. مەنىڭ ويىم – مەملەكەتتەن گرانت الىپ ءجۇن وڭدەۋ تسەحىن اشۋ. وزىمىزدە باسى بوس قارجى بولماعاندىقتان, مەملەكەت قولداۋىنا ءزارۋمىز. مۇنداي تسەح اشا الساق, قارابالىقتا الا كيىز بەن قارا پيما شىعا باستايدى. جاڭا جۇمىس ورىندارى پايدا بولادى, دەيدى كاسىپكەر.
قوستاناي وبلىسى