قولىندا قارجىسى بارلار كوبىنە شەتەلگە شىعىپ دەمالعاندى قولاي كورەدى. ەل كورىپ, جەر تانىعانعا, نە جەتسىن؟ بىراق دەمالۋعا تىرنەكتەپ جيناعان قاراجات وزگە ەلدىڭ قازىناسىن قامپايتىپ, وزىمىزدىكىن ورتايتىپ جاتقانىن تۇسىنگىمىز كەلمەيدى. وتاندىق ءتۋريزمنىڭ ۇتىلاتىنى – وسى تۇس. «ەلدە نەگە دەمالمايسىڭ؟» دەپ سۇراي قالساڭ, جاۋاپ دايىن. سىن كوتەرمەيتىن سەرۆيس جايىن ءسوز ەتىپ, شەكتەن شىققان قىمباتشىلىقتى قوزعايدى.
بىراق وسىنداي كەرەمەتتى كورمەككە 2021 جىلى 89 ادام كەلسە, وتكەن جىلى 346 تۋريست تابان تىرەپتى. وكىنىشكە قاراي, ەكوتۋريزمدى ءالى دە تۇسىنە الماي جۇرگەن ءتارىزدىمىز...
البەتتە, وڭىردەگى ءتۋريزمدى وركەندەتپەي, ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ تۋرالى ءسوز ايتۋ ارتىقتاۋ سياقتى. وسى رەتتە اباي وبلىسىنىڭ تۋريستىك الەۋەتى تۋرالى ءسوز قوزعاماقپىز.
اباي وبلىسىنىڭ تابيعاتى الۋان ءتۇرلى. تاۋ مەن تاسى, وزەنى مەن كولى, جازىق دالاسى, ورماندى القابى بار قاسيەتتى ولكە. قويىن-قونىشى تۇنىپ تۇرعان تاريح ءھام شەجىرە. كيەلى جەرلەردەن دە كەندە ەمەس. وبلىستاعى تۋريستىك سالا تۋرالى ءسوز قوزعالا قالسا, الدىمەن اۋىزعا ورالاتىنى اق ايدىندى الاكول عانا. سوسىن جەر كيەسى جيدەبايدى تاپسىرلەيمىز. ودان كەيىن نەسىن جاسىرايىق, كىبىرتىكتەپ قالامىز...
انىعىندا, وبلىس اۋماعىندا تابيعاتى كوركەم, جانعا جايلى باراتىن دا, كورەتىن دە, دەمالاتىن دا جەرلەر كوپ. بىراق ناسيحاتى كەمشىن. جارناماسى جەتكىلىكسىز. سوسىن سول كورسەتىلەر قىزمەت, ينفراقۇرىلىم, ينتەرنەت سىندى ەلدەگى ءتۋريزمنىڭ ورتاق ماسەلەسى بىزدە دە بار.
ءوڭىردىڭ تۋريزم سالاسىنا سەرپىن بەرەتىن تارتىمدى تابيعاتى, تەرەڭ تاريحى بار جەرلەرىن جىپكە ءتىزىپ, الەۋەتىن باعامداپ كوردىك. ايتا كەتەيىك, الاكولدىڭ اتى ءماشھۇر. بۇل تىزىمگە كوپتىڭ كەلەتىن كولىن قوسقان جوقپىز...
بارقىتبەلدىڭ كۇنگەي جوتاسىندا, ءۇرجار اۋدانىنىڭ اۋماعىندا «تارباعاتاي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى بار. اڭ-قۇستاردىڭ, بالىقتاردىڭ, سۇتقورەكتىلەردىڭ جانە جورعالاۋشىلاردىڭ 376 ءتۇرىن كەزدەستىرۋگە بولادى بۇل جەردەن. وسىمدىكتىڭ دە 1 640 ءتۇرىن تاباسىز. «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن, جويىلىپ بارا جاتقان جانۋارلاردىڭ دا 40-قا تارتا ءتۇرى – وسى پاركتە.
ايماقتىڭ ەكوتۋريستىك سالاسىن دامىتۋعا ۇلتتىق پاركتىڭ الەۋەتى زور. پارك ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى قالدىبەك سارسەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, «تارباعاتاي» پاركىنىڭ «الەمدى», «الەت», «قۋساق», «قاراباس» سياقتى 4 تۋريستىك مارشرۋتى بەكىتىلگەن.
«ماۋسىمنىڭ ورتاسىنان قازان ايىنا دەيىن تۋريستەردى قابىلدايمىز. تۋريستىك مارشرۋت بويىنشا «اۋليە ۇڭگىر» كيەلى ورنىن, بالبال تاستاردى, سارقىرامالاردى, پەتروگليفتەردى, ىىحك (نكۆد) ءمورىن, «الەت» الما باعىن, تارباعاتاي تاۋىنىڭ كەرەمەت تابيعاتىن تاماشالاۋعا بولادى. تۋريستەرگە ەكسكۋرسيا جەتەكشىلەرى قىزمەت كورسەتەدى», دەيدى قالدىبەك ساپارعالي ۇلى.
ق.ساپارعالي ۇلى ءسوز ەتكەن «اۋليە ۇڭگىر» جايىنداعى مالىمەتتەر شىندىققا دا, اڭىزعا دا ۇقسايدى. ۇڭگىرگە كىرگەن ادامنىڭ قان قىسىمى قالىپقا كەلىپ, جاعىمسىز ەنەرگيادان ارىلادى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. ال بالبال تاستارداعى تاڭبالار ءوڭىر تاريحىنىڭ تەرەڭنەن تامىر الاتىنىن كورسەتەدى. «الەت» بوتانيكالىق باعىندا المانىڭ ءارتۇرلى سورتى وسەدى. بۇل باقشانىڭ ەرەكشەلىگى ەڭ كونە سيۆەرس الما اعاشى بار. قارابۇيرات پەن كولدەنەڭ سارقىراماسى دا تارباعاتايدىڭ ۇشار باسىنان باستالادى, سۋى ءمولدىر, ءارى مۇزداي سۋىق. «تارباعاتايدىڭ اقبەرلى شىڭىنداعى پەتروگليفتەردى كوزبەن كورۋ كەرەك. جاز كەزىندە تاۋ باسىن قار الىپ جاتاتىندىقتان, مىقتى ات قانا الىپ شىعادى. سوندىقتان بولار, اقبەرلىدەگى سۋرەتتەردە قۇلان, قىلقۇيرىق كوپ بەدەرلەنگەن», دەيدى ويىن تولىقتىرا تۇسكەن ق.سارسەمباەۆ.
بىراق وسىنداي كەرەمەتتى كورمەككە 2021 جىلى 89 ادام كەلسە, وتكەن جىلى 346 تۋريست تابان تىرەپتى. وكىنىشكە قاراي, ەكوتۋريزمدى ءالى دە تۇسىنە الماي جۇرگەن ءتارىزدىمىز...
ەندى تارباعاتايدىڭ تەرىسكەيىن تۇگەندەيىك. اقسۋات اۋدانىندا قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ تىزىمىنە ەنگەن اۋليە ىرعىزباي دوسقانا ۇلىنىڭ كەسەنەسى بار. ساق داۋىرىنەن سىر شەرتەتىن قۇندى جادىگەرلەر تابىلعان ەلەكە سازى جازىعى دا – وسىندا. اقسۋات اۋدانىنىڭ اكىمى اسحات سمايلوۆ اۋدانداعى تۋريزم سالاسىن دامىتۋدى ەندى قولعا الىپ جاتىرمىز دەپ تۋراسىن ايتتى. ءبىز ءۇشىن تىڭ سالا دەپ جانە قوستى.
«اۋداندا ىسكەر ازاماتتار تۋريزم سالاسىن دامىتۋ باعىتىندا «دورا» اتتى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك قۇردى. ەسكى سۇلۋتال ەلدى مەكەنى جانىنان جەر دە بەرىلدى. ولار ءوز قاراجاتىنا تۋريزم ورتالىعىن سالماق ويدا. ەكى جىل بولدى وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر. جوبا بويىنشا ۇلكەن ورتالىقتا قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى كورىنىس تابادى. قولونەر شەبەرحانالارى جۇمىس ىستەيدى. كەشەگى كۇنمەن بۇگىنگى كۇندى بايلانىستىرا ۇيلەسىم جاساۋ نيەتتە. كەلگەن تۋريست وسىنىڭ ءبارىن كوزبەن كورۋگە, قولمەن ۇستاپ سەزىنۋگە مۇمكىندىك الادى», دەيدى اسحات سايداحمەت ۇلى.
تۋريست – ينۆەستيتسيا. بىلايشا ايتقاندا, كەلگەن ءتۋريستى ءجىپسىز بايلاپ, قىزىقتىرا ءتۇسىپ, كوڭىلىن تابۋ ءلازىم. مىسالى, جاڭا ورتالىققا كەلىپ, قونىپ, وتكەن كۇندەرگە كوز جۇگىرتىپ, ونى بۇگىنمەن بايلانىستىرىپ قانا قويۋ جەتكىلىكسىز. وسىنى ەسكەرگەن اۋدان اكىمدىگى تۋريستىك مارشرۋت ازىرلەۋ ۇستىندە. تۋريست اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا قونا ءجۇرىپ, كوشپەندى ءومىردىڭ كوشەلى سالتىن سەزىنەدى. جاڭاعى ورتالىقتان شىققان تۋريستەر اقسۋاتتا جاتقان اتاقتى ادامداردىڭ باسىنا زيارات ەتە وتىرىپ, جوعارىدا ايتقان ەلەكە سازى جازىعىنا بارىپ بىراق توقتايدى. البەتتە, بۇل – جوسپار. جوسپار جۇزەگە اسسا, وڭىردەگى تۋريستىك سالانىڭ دامۋىنا سونى لەپ اكەلەرى ءسوزسىز.
توعىز جولدىڭ تورابىنداعى اياگوز – تاريحي مەكەن. اقىندار مەن ابىزدار ەلى, ماحابباتىڭ بەسىگى دەيدى بۇل جەردى. «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋدىڭ» كەسەنەسىن كورۋگە كەلەتىندەر كوپ. اسىرەسە, جاز ايلارىندا كىسى قاراسى ۇزىلمەيدى.
«بىرنەشە جىل بۇرىن تاڭسىق تەمىرجول بەكەتىنەن كەسەنەگە دەيىنگى جولعا اسفالت توسەلدى. بىلتىر كەسەنە جوندەلدى. قاسىنان قۇدىق قازىپ, تال ەگىپ, اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. كەلەشەكتە «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» كەسەنەسىن تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ جوسپاردا بار», دەيدى اۋدان اكىمى سەيىلبەك ىسقاقوۆ.
ابايدىڭ اتاجۇرتىنا ورالايىق. ابايدىڭ مەملەكەتتىك «جيدەباي-ءبورىلى» تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي-قورىعىنىڭ 8 ءبولىمى بار. جيدەباي – اباي اۋدانىنداعى ءبولىم. مۇندا اباي, شاكارىم مەموريالدىق كەشەنى بار. 2020 جىلى بۇل كەشەنگە عىلىمي قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. زيارات ەتەتىن جەر تۋريستەردى كوپتەپ قىزىقتىراتىن قاستەرلى ورىنعا اينالعان. جيدەبايداعى ەرەكشە نىسانداردىڭ ءبىرى – اباي مۋزەي-ءۇيى. جيدەبايدا سونداي-اق «قۇدايبەردى قورىمى» ورنالاسقان. قورىمدا ابايدىڭ ۇلاعاتتى انالارى زەرە اجە مەن ۇلجان انا جەرلەنگەن. سونىمەن قاتار العاشقى ۇستازى عابيتحان مولدا مەن اۋىلداسى شاۋكەنبايدىڭ دا مازارلارى وسىندا.
«2022 جىلى جيدەبايعا 27 مىڭنان اسا تۋريست ات باسىن بۇرسا, 13 مەملەكەتتەن كەلگەن قوناقتار ءدال وسى جيدەبايدا قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرىمەن, ءومىر سالتىمەن تانىستى», دەيدى جيدەبايداعى اباي مۋزەي-ءۇيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇرجان ءبايتوس.
اباي اۋداندىق دەنەشىنىقتىرۋ, سپورت جانە تۋريزم ءبولىمىنىڭ بەرگەن مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وتكەن جىلى تۋريستەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ, ەتنوتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا جەكە كاسىپكەرلەر سىرت قاسقابۇلاقتا, جيدەبايعا بۇرىلار تۇستا قازاق ءۇي تىگىپ, حالىققا ۇلتتىق تاعامدار ۇسىنعان. جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتىنان «ەڭلىك-كەبەك» ەسكەرتكىشىنە 20 ملن تەڭگەگە اعىمداعى جوندەۋ جانە 14,9 ملن تەڭگە اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. بيىل دا ءبىرشاما جۇمىستارعا بىلەك سىبانا كىرىسپەك. 5 اۋىلعا ينتەرنەت ورناتىلىپ, رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق, اۋداندىق جولدار جوندەلەدى. بىرقاتار تۋريستىك فيرمامەن كەلىسسوزدەر دە جۇرگىزىلگەن.
ايتپاقشى, سەمەي قالاسىنداعى فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىنداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ 9-سىنىپ وقۋشىلارى ميراس ايتبەك پەن دانيال مولدىبەكوۆ بىرلەسە ەڭبەكتەنىپ, اباي ءوڭىرىنىڭ مادەني-تاريحي مۇراسى بويىنشا ينتەراكتيۆتى كارتا ازىرلەدى. اتالعان كارتا ارقىلى ساياحاتشىلار قاسيەتتى ولكەنىڭ تاريحي ورىندارى تۋرالى ءۇش تىلدە اقپارات الا الادى. ءتىپتى وقۋشىلار اۆتورلىق قۇقىققا دا قول جەتكىزدى. جاس زەرتتەۋشىلەر ينتەراكتيۆتى كارتا جاساۋدىڭ يدەياسى ولكەمىزدىڭ وبلىس مارتەبەسىن الۋىنا بايلانىستى تۋىنداعانىن ايتىپ, جاڭا جوبانى سول قۋانىشقا قوسقان سىيىمىز دەپ وتىر.
– كارتامىز ازىرگە ماكەت تۇرىندە جاسالدى. دەگەنمەن ساياحاتشىعا قاجەتتى اقپاراتتىڭ بارلىعىن قامتىدىق دەپ ايتا الامىن. نەگە دەسەڭىز, سەمەي – قاراۋىل كۇرە جولىنان باستاۋ الاتىن كارتا مارشرۋتىندا كۇشىكباي اسۋىنان بورىلىدەگى م.اۋەزوۆ مۇراجاي-ءۇيى, قاسقابۇلاق, ويقۇدىق, ەڭلىك-كەبەك ۇڭگىرى, ەرالى جازىعى, ايگەرىم قىستاۋى, جيدەبايداعى مەموريالدى كەشەنگە دەيىنگى تاريحي-مادەني ورىندار جايلى مول ماعلۇمات بەرەدى. ءبىزدىڭ كارتامىزدىڭ ارتىقشىلىعى – ساياحاتشىعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە اقپاراتتار جۇكتەلدى. ال وسى اقپاراتتاردى وقىماي, تىڭداعىسى كەلەتىندەر ءۇشىن اۋديو جازبا ەنگىزدىك. دەمەك, وزىنە كەرەكتى اقپاراتتى ءارتۇرلى الەۋمەتتىك جەلىدەن ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. بارلىعى ءبىر جەرگە توپتاستىرىلعان ءبىزدىڭ كارتانى پايدالانسا بولعانى, دەيدى جوبا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى م.ايتبەك.
شاكىرتتەردىڭ عىلىمي جەتەكشىسى ماقسات قۇداگەلديننىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, جاس زەرتتەۋشىلەر جوبامەن ءبىرازدان بەرى اينالىسىپ كەلەدى ەكەن.
«ۇستاز بولعان سوڭ شاكىرتتەرىمىزدىڭ وسىنداي باستامالارىنا, ىزدەنىستەرىنە ۇنەمى قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىرعان دۇرىس. ءبىز – باعىتتاۋشىمىز. قاجەت بولعان جاعدايدا ءتيىستى كومەكتەرىمىزدى كورسەتەمىز. ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا جوبانى جەتىلدىرۋ جۇمىستارى تۇر. ەندىگى ماقساتىمىز – كارتا ماكەتىن تولىققاندى سايتقا اينالدىرىپ, ونىڭ عالامتورسىز جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي تۋدىرۋ, دەيدى عىلىمي جەتەكشى.
«...ەرتىس – ۇلكەن وزەن. ورە باسى قىتايدان كەلەدى. ەكى قاباعى ىزعىنداي ەل. ىزعىنداي ەلدىڭ ورتاسىنداعى ونەر-ءبىلىمنىڭ, ساۋدا-كاسىپتىڭ وت اربا, وت كەمەنىڭ توعىساتىن كىندىگى, قارا شاڭىراعى – سەمەي. سەمەي – ءبىر گۋبەرنيا ەلدىڭ ميى. اقىل-ويدىڭ تابىسى – سەمەيدە. سەمەي – ءبىر گۋبەرنيا ەلدىڭ جۇرەگى. سەمەي بۇلكىلدەسە, ءبىر گۋبەرنيا ەل بۇلكىلدەيدى. ەرتىستىڭ وڭ قاباعىندا – سەمەي, سولىندا – الاش قالاسى. الاش پەن سەمەي اراسىنان وتكەندە, ەرتىس وزەنى جايلاعان. سول جەرىندە ارال پايدا بولادى. ارالدىڭ ءونبويى سىڭسىعان ورمان». جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ ايگىلى «اقبىلەك» رومانىنان ءۇزىندى. ايماۋىتوۆتىڭ ارالى – بۇرىنعى تۇيەمويناق, بۇگىنگى بەيبىتشىلىك ارالى ەكەنى اقيقات. سەمەيلىكتەر ءۇشىن سەرۋەن قۇراتىن جەر ءالى دە. اباي وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى رۇستەم ۆوروشيلوۆتىڭ ايتۋىنشا, بەيبىتشىلىك ارالىنىڭ دامۋ باعىتى سەمەي قالاسىنىڭ باس جوسپارىنا سايكەس ايقىندالادى. ارالداعى ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا تاعى ءبىر كوپىر سالۋ جوسپاردا بار. قازىرگى ۋاقىتتا قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلىپ جاتىر.
«بۇگىنگى تاڭدا اباي وبلىسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىندا تۋريزم سالاسىندا 41 ملرد تەڭگەگە 6 ءىس-شارانى ىسكە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە سەمەيدە 3,7 ملرد تەڭگەگە ەكى ساۋدا ويىن-ساۋىق ورتالىعىن, 24 ملرد تەڭگەگە قوناقۇي كەشەنىن جانە الاكول كولىنىڭ جاعالاۋىندا 6,1 ملرد تەڭگەگە دەمالىس بازاسىن سالۋ جوسپارلانعان. اباي وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلىك باسقارماسى تۋريزم سالاسىنداعى بيزنەس وكىلدەرىمەن بىرقاتار كەزدەسۋ مەن كەڭەس وتكىزدى. دامۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن ماسەلەلەر ايقىندالدى. ەڭ الدىمەن, تۋريستىك ورىندارىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ, تۋريستىك مارشرۋتتاردى, جول بويىنداعى سەرۆيس وبەكتىلەرىن دامىتۋ كەرەك», دەيدى باسقارما باسشىسى ر.ءنۇرالي ۇلى.
قازىرگى ۋاقىتتا اباي وبلىسىنىڭ تۋريستىك سالاسىن دامىتۋدىڭ جول كارتاسى ازىرلەنىپ جاتىر. ەل باراتىن, كورەتىن جەرلەردىڭ ينتەراكتيۆتى تۋريستىك نۇسقاۋلىعى دا دايىن. پايدالانۋعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن ينتەراكتيۆتى جولسىلتەمە QR-كودپەن بىرىكتىرىلگەن.
البەتتە, كەلەتىن تۋريستەرگە قولايلى جاعداي جاساۋ ماڭىزدى. جۇيكەنى جۇقارتاتىن جول ازابى, دامىماعان ينفراقۇرىلىم, ينتەرنەتتىڭ جوقتىعى – وتاندىق ءتۋريزمنىڭ ورتاق ماسەلەسى. ءبىز ءسوز ەتكەن مەكەندەردەن وزگە دە, اباي وبلىسىندا حالىقتىڭ بارۋ كەرەك, كورۋ كەرەك دەيتىن جەرلەرى بار. جەرگىلىكتى بيلىك جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزسە, ءوڭىردىڭ ءتۋريزمى تۇلەپ, ءتورت اياعىن تەڭ باساتىنداي الەۋەتكە يە.
اباي وبلىسى