قىتاي: سىرتقى ساياسات سيپاتى

قحر-دىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياسات­تا­رىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن پرين­تسيپتەرى پارتيا سەزدەرىندە انىقتالىپ وتىرادى. 2022 جىلى قازان ايىندا وتكەن پارتيانىڭ حح سەزى قىتايدىڭ سوڭعى قىرىق جىلدان بەرگى ەرەكشە قۇرىلتايى بولدى. بۇلاي دەيتىنىمىز, سي تسزينپين ەلدەن ەرەكشە قكپ وك-نىڭ باس حاتشىسى بولىپ ءۇشىنشى رەت سايلاندى جانە ساياسي بيۋرو, ساياسي بيۋرونىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى كىلەڭ سي ءتسزينپيننىڭ جاقتاستارىنان جاساقتالدى. سونىمەن بىرگە ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتارى سي تسزينپين يدەياسى بويىنشا ءتۇزىلدى. حح سەزد سي تسزينپين يدەياسىن – قازىرگى زامانعى «قى­تاي­لىق ماركسيزم», ءتىپتى ء«ححى عاسىر­داعى ماركسيزم» دەپ باعالاپ, پارتيانىڭ جەتەكشى يدەياسى ەتىپ بەكىتتى.

حح سەزد قۇجاتىنىڭ «جاڭا ءداۋىر جاڭا جورىقتاعى قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ بورىشى مەن مىندەتتەرى» دەپ اتالاتىن ءۇشىنشى بولىمىندە: «قازىر­دەن باستاپ پارتيانىڭ باستى مىندەتى – بۇكىل ەلدەگى ءار ۇلت وكىلدەرىن ىنتىماق­تاس­تىرىپ, جەتەكشىلىك ەتىپ, تولىققاندى سوتسياليستىك زاماناۋي قۇزىرەتتى مەملەكەت قۇرۋ. ەكىنشى ءجۇز جىلدىق ماقساتتى ورىنداپ, قىتايشا مودەرنيزاتسيا ارقى­لى قىتاي حالقىنىڭ ۇلى كوركەيۋىن جان-جاقتى ىسكە اسىرۋ» دەپ اتاپ كورسەتتى. سون­داي-اق وسى باستى مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن الدا قولداناتىن سىرتقى ساياسا­تىن دا انىقتادى.

قحر وكىمەتى اتالعان ساياساتتى قالاي جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى؟ حالىقارالىق گەوساياسي جاعدايدا قانداي وزگەرىستەر بولدى؟ وسىنىڭ بارلىعى ەلىمىزگە قالاي اسەر ەتەدى؟ ەندى وسى ماسەلەلەرگە وي جۇ­گىر­تىپ كورەيىك.

قىتاي بيلىگى حح سەزدەن كەيىن قىتاي ديپلوماتياسىندا «تۇمەن ەل تۇگەل سا­لەم­گە كەلەتىن» جاڭا جاعداي جارىققا شى­عادى دەپ ۇمىتتەندى. باتىستىڭ ۇلى دەرجاۆالارىن الدىن الا رەسمي ساپارعا شاقىرىپ تا قويعان بولاتىن. الايدا سەزدەن كەيىن ءبىرىنشى بولىپ بەيجىڭگە بارعان ۆەتنام كومپارتياسىنىڭ باس حاتشىسى نگۋەن فۋ چونگ بولدى. ونىڭ ءىزىن سۋىتپاي پاكىستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى شاريف شاحباز, تانزانيانىڭ پرەزيدەنتى ساميا سۋلۋحۋ حاسان جانە گەرمانيانىڭ كانتسلەرى ولاف شولتس كەلدى. قىتاي كۇتكەندەي ساپىرىلىسقان ەلشىلەر قاراسى كورىنبەدى.

الايدا قىتايدىڭ حالىقارالىق ارەنادا ءوزىن جاڭا قىرىنان تانىتۋعا وراي تۋدى. 2022 جىلى قاراشانىڭ 15-19 ارالىعىنا يندونەزيادا G20 جانە تايلاندتا اPEC سامميتتەرى وتەتىن بولدى. بۇل سامميتتەرگە سي تسزينپين ءوزى دەلەگاتسيانى باستاپ بارىپ قاتىسىپ, « ۇلى مەملەكەت ديپلوماتياسىن» بارىنشا جۇرگىزىپ باقتى. ول ەكى باسقوسۋ بارىسىندا 30-دان استام ماڭىزدى كەزدەسۋ وتكىزدى.

سي تسزينپين اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەنمەن العاش رەت جۇزدەسىپ, ءۇش سا­عات­تان استام سويلەستى. سونداي-اق فران­تسيا پرەزيدەنتى ەممانيۋەل ماكرون, يتاليا پرەمەر-ءمينيسترى دجوردجا مەلوني, يسپانيا پرەمەر-ءمينيسترى پەدرو سانچەس, گوللانديا پرەمەر-ءمينيسترى مارك ريۋتتە, اۋستراليا پرەمەر-ءمينيسترى ەنتوني البانيز, جا­پو­نيا پرەمەر-ءمينيسترى فۋميو كيسيدا, وڭتۇستىك كورەيا پرەزيدەنتى يۋن سوك يول جانە جاڭا زەلانديا پرەمەر-ءمينيسترى دجاسيندا اردەرنمەن جەكە-جەكە كەزدەسىپ, ءوزارا پىكىر الماستى.

قىتايلىق ساراپشىلار بۇل ديپلو­ما­تيالىق ءىس-قيمىلداردى «حح سەزدەن كەيىنگى قىتايدىڭ ءىس جۇزىندە بەلسەندى تۇردە ۇلى مەملەكەت ديپلوماتياسىن ورىس­تەتۋى ەدى, دامۋشى مەملەكەتتەرمەن جانە تو­ڭىرەكتەگى ەلدەرمەن جۇرگىزگەن ۇلى ديپ­لوماتياسىنىڭ شاعىن كورىنىسى» دەپ سيپاتتادى. سونداي-اق «مەملەكەت باسشىسى ديپلوماتياسىندا», ەڭ ماڭىز­دى­سى قىتاي-اقش باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى بولدى. بۇل كەزدەسۋدەن ەكى تاراپ كۇتكەننەن دە زور ناتيجە شىقتى. اقش قىتايدى باسەكەلەس دەپ قارايتىن كوز­قاراسىنان, قىسىم جاساۋىنان باس تارتپاسا دا, قىتايمەن قاتىناسىن جان-جاقتى جاقسارتۋ نيەتى بولماسا دا, ارا­دا­عى نارازىلىقتىڭ ناسىرعا شابۋىن باقىلاۋدا ۇستاۋ نيەتىنىڭ بار ەكەنىن اڭعارتتى. ءىس جۇزىندە بۇل قىتايدىڭ اقش-پەن قاتىناسىن جاقسارتۋ ءۇشىن جانە ءوزارا بايلانىستى ۇزبەۋ ءۇشىن جا­سا­عان «ديپلوماتيالىق شابۋىلى» ەدى. ويتكەنى بۇل جولى بەيجىڭنىڭ كوزدەگەنى – ماڭىزدى مەملەكەتتەردى وزىنە باۋراپ اكەتىپ, اقش-تىڭ ماقساتىن سەلگە كەتىرۋ. بۇل ءۇشىن ولار الدىمەن ەۋروپانىڭ قولداۋىنا يە بولۋدى كوزدەدى. اقش-تىڭ ەۋروپا قۇرلىعىمەن بىرلەسىپ, قىتايدى قىس­پاققا الىپ وتىرعان جاعدايدا, ولار­­مەن ەكونوميكالىق قاتىناستاعى اشىق­­­تىقتى ساقتاپ, قالىپتاسقان «باي­لا­نىس­تىڭ ءۇزىلىپ» كەتپەۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءوزى وتە ماڭىزدى بولىپ سانالادى. سوندىقتان اتالعان ەكى سامميت بارىسىندا سي تسزينپين: «تولەرانتتى, جالپىعا بىردەي ءتيىمدى, بۇرىنعىدان دا ءتۇزىمدى عالامدىق دامۋدى» باسا دارىپتەدى. سونداي-اق قىتايدىڭ «وزبىرلىق ديپلوماتيادان» «جاعىمدى ديپلوماتياعا» اۋىس­قانىن كورسەتىپ باقتى. الايدا قى­تاي كومپارتياسىنىڭ سىرىن ءبىلىپ قال­عان ەلدەر ولاردىڭ سوزىنەن گورى ىسىنە قاراپ تۇجىرىم جاسايتىن بولعان.

حح سەزدەن كەيىن قىتاي ديپلوماتيا­سىندا جاڭا تەندەنتسيالار بايقالادى. ءبىرىنشىسى, «پارتياارالىق ديپلوماتيانى» دامىتۋعا دەن قويۋ. قكپ ۆەتنام جانە كۋبا كومپارتيالارى اراسىنداعى بايلانىستارىن قايتا جاڭعىرتۋعا پەيىل­دى. ەكىنشى, ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» مەن «ادامزات تاعدىرى قاۋىمداستىعىن قۇ­رۋ­­عا» باسىمدىلىق بەرۋ. قىتاي مەن ۆەتنام ۇكىمەتتەرى ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» شەڭبەرىندە سەرىكتەستىكتى قارقىن­دى دامىتۋعا ۋاعدالاستى. قىتاي مەن پاكىستان پۋەرتو-گۆاردار پورتىن جانە 1-ماگيسترالدى تەمىر جولدىڭ دەڭگەيىن كوتەرىپ قايتا جاساۋ جوبالارىن تەزدە­تۋ­گە كەلىستى. قىتاي مەن تانزانيا ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» ىنتىماقتاستىق ساپا­سىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىپ, تان­زانيا تەمىر جولىنىڭ دارەجەسىن كوتە­رىپ قايتا جاساۋدى بىرلەسىپ اتقارۋعا كەلىستى. ەكى مەملەكەت باسشىلارى قىتاي-تان­زا­نيا قاتىناستارىنىڭ ستراتەگيالىق ارىپ­تەس­تىك قاتىناسقا كوتەرىلگەنىن جاريالادى.

2022 جىلى 9 جەلتوقساندا ساۋد ارا­بيا­سىنىڭ استاناسى ەر-ريادتا وتكەن قىتاي-اراب مەملەكەتتەرى سامميتىنە سي ءتسزينپيننىڭ ءوزى بارىپ قاتىستى. سونداي-اق ول «قىتاي-اراب دوستىق رۋحىن ءوسىرىپ, جاڭا داۋىرگە بەت العان قىتاي-اراب تاعدىرى ورتاق قاۋىمداستىقتى قول ۇستاسىپ قۇرايىق» دەگەن تاقىرىپتا بايان­­­­­داما جاسادى. مىنە, بۇلار حح سەزدە قابىلدانعان ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» مەن «ادامزات تاعدىرى قاۋىمداستىعىن قۇرۋ» سىرتقى ساياساتىنىڭ اتقارىلۋىن اڭعارتاتىن ناقتى مىسالدارى.

قىتاي ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسى ىسكە اسىرىلعاننان بەرى وسى ەلدىڭ كرەديتى مەن ينۆەستيتسياسىن كوپ قابىلداعان ازيا جانە افريكا ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك ەكونوميكاسى جاقسارۋدان گورى كەرىسىنشە قۇل­دىراعانى بايقالدى. ولاردىڭ قا­رىز­­دارىن قايتارۋ ءۇشىن تاۋ-كەندەرىن, ستراتەگيالىق ماڭىزدى پورتتارىن ۇزاق مەرزىمگە قىتايدىڭ پايدالانۋىنا بەرۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. ازيا جانە افريكا ەلدە­رى­نىڭ تاعدىرى قىتايعا بايلانعانىن ءومىر كورسەتىپ وتىر. الايدا ءبىر قىزىعى سول, دامۋشى ەلدەردىڭ بۇدان ساباق الىپ جاتقانى شامالى, ءالى دە ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» اياسىندا قىتاي كاپيتالىمەن ينفراقۇرىلىمدارىن جاساۋعا پەيىلدى.

ال باتىس ەلدەرى ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسىنان اياقتارىن تارتا باس­تادى. مۇنىڭ مىسالىن گەرمانيادان كورۋگە بولادى. سوندىقتان سي تسزينپين ولاف شولتسپەن كەزدەسكەندە: «قازىرگى تاڭدا, حالىقارالىق جاعداي كۇردەلى وزگەرىستەردى باستان كەشىپ جاتقاندا, قىتاي مەن گەرمانيا ىقپالدى ۇلى مەملەكەتتەر رەتىندە, اۋمالى-توكپەلى زاماندا ءتىپتى دە قول ۇستاسىپ ىنتىماقتاسىپ, دۇنيەجۇزىنىڭ بەيبىتشىلىگى مەن دامۋىنا ءتىپتى زور ۇلەس قوسۋلارى كەرەك» دەدى. سونداي-اق ول «ەكى تاراپ جال­عاس­ت­ى تۇردە ورتاق مۇددە «تورتىن» ۇل­كەي­تە ءتۇسۋى قاجەت, ءداستۇرلى سالا­دا­عى ىنتىماقتاستىقتىڭ كومەسكى كۇش­تە­رىن اشۋمەن قاتار, جاڭا ەنەرگەتيكا, جاسان­دى ينتەللەكت, تسيفرلاندىرۋ سياقتى جاڭا سالالارداعى سەرىكتەستىكتى دامى­تۋىمىز كەرەك». «قىتاي ءوزىنىڭ جاڭا دامۋى ارقىلى دۇنيەجۇزىنە تىڭ دامۋ ورايىن جاراتقىسى كەلەدى, بونۋس­­تى الەممەن بولىسكىسى كەلەدى, الەم ەلدە­رىمەن بىرگە دامۋدىڭ جولىن قاراس­تى­رىپ, ءوزارا ءتيىمدى ورتاق جەڭىسكە جەتۋ ىن­­تىماقتاستىعىنا جاڭا قوزعاۋشى كۇش قوسۋدى شىن نيەتپەن قالايدى» دەدى. بۇل – تەك گەرمانياعا ايتىلعان ءسوز ەمەس, سونىمەن بىرگە جالپى ەۋروپا ەلدە­رىنە باعىتتاعان سىرتقى ساياساتىن ءتۇسىن­دىرۋى ەدى.

قازىرگى تاڭدا قىتاي سىرتقى ساياسا­تى­نىڭ ماڭىزدى ءبىر باعىتى – يۋاندى حالىقارالىق ۆاليۋتا رەتىندە قولدانىسقا ەنگىزىپ, اقش دوللارىنىڭ حا­لىقارالىق ساۋداداعى قىسىمىنان قۇتىلۋ. بۇل ماسەلە بويىنشا رەسەي جانە يرانمەن ءوزارا كەلىسىمدەر جاسادى. ەندىگى جەردە مۇناي ەكسپورتتاۋشى ۇلكەن مەملەكەت ساۋد ارابياسىمەن دە سونداي كەلىسىم جاساۋدى كوزدەپ وتىر. الايدا وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنداعى سي تسزينپين ساپارىندا بۇل ماقسات ورىندالمادى. ويتكەنى ساۋد ارابياسى قىتايمەن ونداي كەلىسىم جاساۋعا باتىلى بارمادى, سەبەبى تۇسىنىكتى. ال ەكى تاراپ جاريالاعان «قىتاي-اراب ءسام­ميتى ەر-رياد دەكلارتسياسى» يران-ساۋد اراب اراسىنداعى تالاس ارال ماسە­لەسىن قامتىعاندىقتان, يران قىتايعا رەنجىپ, قاتتى كەتتى. ىلە-شالا قحر پرەمەر-ءمي­نيس­ترىنىڭ ورىنباسارى حۋ چۋنحۋا يرانعا ساپار شەگىپ, يران پرەزيدەنتىنە سي ءتسزينپيننىڭ ىستىق ىقىلاستى سا­لە­مىن جەتكىزىپ, «قىتاي تاراپى سترا­تە­گيالىق تۇرعىدان قىتاي-يران قاتى­ناستارىن باعالايدى, يرانمەن جان-جاقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك قاتى­نا­سىن دامىتۋ ۇستامىنان اۋىت­قى­مايدى, يراننىڭ سىرتقى كۇشتەردىڭ كيلىگۋىنە قارسى تۇرۋىن, مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن, تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن جانە ۇلتتىق ار-نامىسىن قورعاۋىن باتىل قولدايدى» دەپ ءجۇرىپ, يراندىقتاردىڭ اشۋىن باس­قان­داي بولدى. بىراق ەكى ەل اراسىندا سەنىمسىزدىك پايدا بولدى.

حح سەزدەن كەيىن سي تسزينپين سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىنە تسين گاندى تاعايىنداۋ ارقىلى ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىنا شامالى وزگەرىستەر ەنگىزىپ, باتىس ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسىن جاق­سارتۋعا قۇلشىنىس جاسادى. سوعان وراي جاڭا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى تسين گان العاش رەت رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆپەن تەلەفون ارقىلى تىلدەسكەندە: «رەسەيمەن قىتاي قارسىلاسپايدى, وداقتاسپايدى, ءۇشىنشى ەلگە باعىتتالمايدى» دەپ اشىق ايتتى. بۇل سوعان دەيىن قولدانىپ كەلگەن «قىتاي مەن رەسەي قاتىناستارىندا ماكسيمالدىق بولمايدى, تەك دامي بەرەدى, دامي بەرەدى» دەيتىن كونتسەپتسياسىنىڭ وزگەرگەنىن, باتىسقا جاعىمپازدانعانىن كورسەتتى.

الايدا قىتايدىڭ سىرتقى ساياسا­تىن­داعى مۇنداي وزگەرىستەرگە سايكەس اقش جانە دامىعان ەلدەر قولدانىپ كەلگەن ساياساتىن وزگەرتە قويعان جوق. كە­رىسىنشە, قىتايعا قىسىم جاساۋلارىن ءتىپتى كۇشەيتە ءتۇستى. ناقتىلاپ ايت­قاندا, اقش تەحنولوگياسىمەن جاسال­عان چيپتەردى قىتايعا ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالدى. اقش, جاپونيا جانە نيدەرلاند «چيپ وداعىن» قۇرىپ, قىتايدىڭ جوعارى دارەجەلى چيپ تەحنولوگياسىن يمپورتتاۋ جولىن بوگەدى. سونداي-اق «حۋاۆەي» كومپانياسىنا سمارتفون بولشەكتەرىن ساتۋعا تىيىم سالدى, اقش پارلامەنتىندە «قىتاي كوميسسياسى» قۇرىلىپ, تەكسەرىپ-زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستادى. قازىرگە دەيىن قىتايعا جاسالعان ساۋدا جەڭىلدىكتەرىن ەندىگى جەردە قىتايداعى ادام قۇقىعى جاعدايىمەن بايلانىستىرىپ قاراۋدى پارلامەنتكە ۇسىندى. تايۆاننىڭ حا­لىقارالىق ورنى مەن ستاتۋسىن كوتە­رۋ جانە قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ, ازيا-تىنىق مۇحيت ايماعىندا قالىپتاسقان جاع­دايات­تى ساقتاۋ بويىنشا وداقتاردىڭ قۇ­رىلۋى سياقتى احۋالدار, قىتايدىڭ حا­لىقارالىق ورتاسىن قاتتى قيىنداتىپ بارادى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى ءۇش جىلدان بەرگى پاندەميانىڭ زاردابىنان قىتاي ەكونومياسىندا قۇلدىراۋ بايقالىپ وتىر.

حالىقارالىق گەوساياسي جاعدايداعى سوڭعى وزگەرىستەر قىتايدىڭ جاڭادان قولدانا باستاعان «جاعىمدى ديپلوماتياسىن» قابىلدامايتىنىن اڭعارتتى. سونىمەن سي تسزينپين ءوزىنىڭ بۇرىنعى ساياساتىنا قايتا ورالدى. رەسەيمەن قايتادان قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋعا دەن قويدى. ناۋرىز ايىندا سي تسزينپين رەسەيگە رەسمي ساپارمەن بارۋدى جوسپارلاپ وتىر. باستى ماقساتى – پۋتينمەن بىرلەسىپ باتىس ەلدەرىنىڭ قىسىمىنا توتەپ بەرۋ بولسا كەرەك.

حالىقارالىق قاتىناستاعى مۇنداي قۇبىلىستار قىتاي مەن باتىس ەلدەرى ىمىراعا كەلە قويمايتىنىن اڭعارتادى. باتىس ەلدەرىنىڭ قىتايعا ساۋدا جانە تەحنولوگيا سانكتسياسىن سالۋى, قىتايلىق كوم­پانيالار مەن جەكە ادامداردى رە­سەيدىڭ ۋكرايناعا شاپقىنشىلىق جاساۋىن قولدادى دەپ سانكتسيا سالۋى –قىتايدىڭ الەۋمەتتىك ەكونوميكاسىنىڭ قالىپتى دامۋىنا تەرەڭ اسەر ەتكەنى بەلگى. ال قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ قۇل­دىراۋى الەمدىك ەكونوميكانىڭ السى­رە­ۋىنە اكەپ سوعادى. سونىمەن بىرگە قا­زاق­ستان ەكونوميكاسىنىڭ وركەن جايۋىنا دا كەرى اسەرى بولادى. سوندىقتان ەلىمىز ءوزى­نىڭ اقىلى مەن ەڭبەگىنە سۇيەنىپ دا­مۋ­دىڭ تىڭ جولدارىن قاراستىرۋى قاجەت.

قازاقستاننىڭ الەمدىك سانكتسيادان كوز اشپاعان رەسەي مەن قىتاي سياق­تى الىپ مەملەكەتتىڭ ورتاسىندا ورنا­لاس­قان گەوگرافيالىق جاعدايى وزگەر­مەيدى. الايدا حالىقارالىق سىرتقى سايا­ساتتار وزگەرەدى, قۇبىلا بەرەدى. سو­عان قاراماستان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاقىندا پار­لا­مەنت سەناتىندا سويلەگەن سوزىندە حال­قىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى تاۋەل­سىز­دىكتى ساقتاۋ جانە ونى نىعايتۋ ءۇشىن مەملەكەتتى نىعايتىپ, قوعامدى بىرلىككە كەلتىرۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كەرەك ەكەنىن ايتتى. ول ءۇشىن جاستارىمىزدى بارىنشا جاساندى ينتەللەكت تەحنيكاسىن يگەرۋگە, وتان­شىلدىققا باۋلۋىمىز كەرەك. ەلى­مىز الەمدىك سوڭعى تەحنولوگيانى مەڭ­گەر­گەن­دە عانا الەۋمەتتىك ەكونوميكا داميدى, وركەنيەت دەڭگەيى وسەدى, مەم­لە­كەت­تىك قورعانىسى نىعايادى. سوندا عانا ناعىز زاماناۋي دامىعان ەلگە اينالامىز.

ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى,

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ

قازىرگى زامانعى قىتايدى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور