XXI عاسىر. جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋ ۋاقىتى... جاڭا ساياسي ارەنا... ال تەاترلاردىڭ جاعدايى قالاي؟
بۇگىنگى تاڭدا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ابىرويى اسقاقتاپ تۇر. بەس سويلەمنىڭ باسىن قۇراپ تەر دە, جاريالاپ جىبەر. بولدى. قويىلىمدار جونىندە كوممەنتتەر قاپتايدى. «اششى شىندىق, اقيقاتتى ايتىپسىز», ء«سىز ايتپاعاندا, كىم ايتادى؟» دەپ وزەۋرەيدى. «وسى سپەكتاكلگە بارا الماي ءجۇر ەدىم, ەندى بارماي-اق قويدىم» دەپ تۇڭىلەدى. تاعىسىن تاعى... كەتە بەرەدى. ءتىپتى سول سپەكتاكلدى كورمەگەندەر دە «بۇل نە دەگەن, باسسىزدىق؟» دەپ وي بولىسكەنىن كورىپ شوشيسىڭ. ال بىرەۋلەر «سىزدەر بۇلدىرىپسىزدەر, قۇرتىپسىزدار, بۇعان كىم جاۋاپ بەرەدى, باسسىزدىقتى توقتاتۋىمىز كەرەك!» دەپ تەاترعا, ءتىپتى مينيسترلىككە رەسمي حات جولدايدى. «كەرى بايلانىسقا شىعىپ قاي جەرى شامىڭىزعا ءتيدى, ولقىلىعى قاي جەردە؟» دەپ پىكىرلەسەيىن دەسەڭىز, «مەن كورمەدىم, انا دەپۋتات ءسوي دەپتى, مىنا مىقتى ءبۇي دەپتى» مەن سوسىن ايتىپ وتىرمىن» دەيدى... تاڭ قالاسىڭ. كاسىبي دەڭگەي, اقپاراتتى تالداۋ, ساراپتاۋ, سۇرىپتاۋ دەگەن قايدا؟ رەزونانس تۋدىرىپ جاتىر دەيتىنىن قايتەرسىڭ... قازىرگى قوعامدا كورمەي, بىلمەي تۇرىپ, ەستىگەندەرى بويىنشا عانا, ويشا وبراز جاساپ, مىناۋ – جاقسى, مىناۋ – جامان دەي سالاتىن «جامان اۋرۋ» بار. ءبارىمىز وسى «اۋرۋعا» ۇشىرادىق پا دەپ قالدىم. ءتىپتى كەيبىر ارىپتەستەرىمە دە تاڭعالا باستادىم. سپەكتاكلگە بارىپ, بەس مينۋت وتپەي قىر كورسەتىپ, شىعىپ كەتەتىندەردى دە بىلەمىز. ول شىعىپ كەتتى, ياعني ناشار سپەكتاكل, ناشار رەجيسسەر دەگەن پايىمعا سەنەتىن جاستاردى دا بىلەمىز.
«مانيپۋلياتسيا سوزنانيە» جاساۋدىڭ شەبەرلەرى پايدا بولىپتى. ديرەكتورلار فەستيۆالگە نەگە بارادى, بوسقا اقشا قۇرتادى, قازىلارمەن اۋىز جالاسادى, بولماسا فەستيۆالگە تانىس قازىلار شاقىرادى دەگەن ايىپتاۋلار جاسايتىندار دا بار. كاسىبي سىنشىلارعا كۇمانداناتىندار دا كوبەيىپ تۇر. بۇرىن «وسى رەجيسسەرلەر مىندا قويعان سپەكتاكلدەرىن اندا دا قويدى, كوردىم, بەتىمدى باسىپ ارەڭ وتىردىم, ۇيات جوق پا وسى دەيتىندەر, بۇگىن ويانىپ ء«ويبۇي, بۇل دەگەنىڭ عاجاپ دۇنيە», فرانچايزينگ! – دەيتىندەر دە شىعىپتى. الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانۋشى كەيبىر جاندار قازىر, ءتىپتى «اكتەر ءسوزىن ۇمىتىپ قالدى», دەپ كاسىبي ساحنا شەبەرلەرىنىڭ تىكەلەي قىزمەتىنە ارالاسۋعا دەيىن كەتىپ قالعان. بۇنىڭ ءبارى دە جانعا باتاتىن سوزدەر, قۇردىمعا قۇلاتاتىن ارەكەتتەر.
وسىعان دەيىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان ء«حالىڭ قالاي, تەاترىم؟» (9.11.2021) اتتى ماقالامىزدا كاسىبي مامان رەتىندە تەاتردىڭ ىشكى ماسەلەلەرىن كوتەرگەن بولاتىنبىز. ولارعا نازار اۋدارعان ەشكىم بولمادى جانە بولمايتىن دا شىعار. دەگەنمەن دە وسىلاي اقپاراتتار دۇرمەگى قوعامعا قايتا ءبىر وي سالۋ ءۇشىن قالام العىزدى. بۇل ماسەلەلەر مەنىڭ عانا ەمەس, قازىرگى تاڭدا, تەاتر باسقارىپ وتىرعان بارلىق ارىپتەستەرىمنىڭ دە كوكەيىندە ءجۇر. ايتقىشتار, جازعىشتار جانى اشىعىشتار وسىنداي ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە اتسالىسسا دەيمىن. سوندا عانا تەاترعا كومەگىڭىز تيەدى.
قازىر ەلىمىزدەگى تەاترلار كومەككە ءزارۋ. ۇلكەن كومەككە. بۇل بۇگىن-ەرتەڭ شەشىلمەسە, ءبىز لايعا باتىپ قالعان ماشينا سەكىلدى دوڭگەلەگىمىز اينالعانمەن ءبىر ورنىمىزدا تۇرا بەرەمىز. تەاتر ولمەيدى, تەك ولمەشىنىڭ كۇيىن كەشىپ جۇرە بەرەدى. ونەر تۋعىزۋشىلاردا بەرەكە بولمايدى. بۇل جاعدايدا تەاترلاردىڭ (مەملەكەتتىك بولسىن, جەكە بولسىن) العا قاراي جىلجۋى تۋرالى ءسوز قوزعاۋ دا ارتىق سياقتى.
سونىمەن, تەاترلار قىزمەتىنە قاتىستى ناقتى ماسەلەلەردى قوزعاساق.
بىرىنشىدەن, «تەاتر جانە ونىڭ اتقاراتىن قىزمەتى» تۋرالى زاڭ بولۋى كەرەك (بۇل زاڭدى دايىنداۋعا, اتسالىسۋعا دايىن ماماندار دا بار). مۇنداي زاڭ تمد مەملەكەتتەرىنىڭ بۇكىلىندە بار, تەك قانا قازاقستاندا جوق. ءبىز قازىر «مادەنيەت تۋرالى» زاڭنىڭ 22-بابىنىڭ اياسىندا عانا جۇمىس ىستەيمىز. ونىڭ اياسى تار, قىسقا قونىشتى ەتىك سەكىلدى.
باسشى كىم؟ كوركەمدىك جەتەكشى كىم؟ باس رەجيسسەر كىم؟ قويۋشى رەجيسسەر كىم؟ سۋرەتشى كىم؟ ولاردىڭ قىزمەت اياسى قانداي, قانداي قۇقىعى بار, مىندەتتەرى نەندەي؟ اكتەر قانشا ساعاتىن دايىندىققا جۇمساۋى كەرەك, قانشا ۋاقىت دەمالۋى كەرەك؟ سىنشى كىم, ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى كىم؟ تەاتردى ديرەكتور باسقارۋ كەرەك پە, الدە كوركەمدىك جەتەكشى باسقارۋى كەرەك پە؟ بىرلەسىپ, تاندەمدە جۇمىس ىستەۋگە بولا ما؟ افيشا مەن باعدارلامادا كىمدەردىڭ اتى مەن اتاعى جازىلۋى نەمەسە جازىلماۋى كەرەك, رەپەرتۋار قالاي تاڭدالادى, نەنى قويۋ كەرەك؟ دەگەن سياقتى كوپتەگەن سۇراققا ءبىز قاجەت دەپ اتاعان زاڭدا تولىق جاۋاپ بەرىلۋى كەرەك.
تەاتر – ۇلكەن سالا. بىراق وسىناۋ سالانىڭ ەرەجەسى مۇلدە جوق! اركىم ءوز بىلگەنى, ءوز تۇيگەنى بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ەڭبەك كودەكسىنە سۇيەنىپ جۇمىس جۇرگىزگەنىمىزبەن, تەاتردىڭ وزىنە ساي ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلمەي قالاتىنى شىندىق.
ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسەلەسى وزەكتى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەت دەپ ويلايمىز. ونى زاڭنىڭ 39-بابىنىڭ 46-تارماعىنا «جۇمىس» ءسوزىن قوسسا, وسىنداعى «مادەنيەت ۇيىمىنىڭ, مادەنيەت سالاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمنىڭ, تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ, ۇيىمىنىڭ ونەر تۋىندىلارىن ساحنادا كورسەتۋدى, كوپشىلىك الدىندا ورىنداۋ مەن كورسەتۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋى» دەگەنگە «ساحنالىق كيىمدەردى تىگۋ (ساحنا كيىمدەرى, دەكوراتسيا, رەكۆيزيت كوستيۋم, باس كيىم, اياق-كيىم) جۇمىستارىن ساتىپ الۋ», دەپ قوسسا, كوپتەگەن ماسەلە شەشىلەر ەدى. قازىر, تاۋارلار كەلگەن سوڭ, «CT-KZ» cەرتيفيكاتىن نەمەسە يندۋستريالىق سەرتيفيكات سۇرايدى. بۇل سەرتيفيكاتتاردى تىركەمەسە اكت جابىلمايدى. بۇل دا ۇلكەن ماسەلە. سەبەبى بۇل سەرتيفيكاتتاردى الۋ ءۇشىن ءونىم بەرۋشى ارقايسىنا قارجى تولەپ, سايكەستىگىن دالەلدەۋى كەرەك. بىزدە وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەر وتە از ەكەنىن ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. كەيبىر ماتا تۇرلەرى بىزدە جوق. باسقا ەلدەن الۋعا ءماجبۇرمىز. كوپتەگەن قاجەتتى نارسەلەردى شەتەلدەن الۋعا تۋرا كەلەدى. سوندىقتان دا وسى ماسەلە وزەكتى.
ۇشىنشىدەن, جالاقى ماسەلەسى جانعا باتادى. ازاماتتىق قىزمەتكەرلەرگە, مەملەكەتتىك بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن ۇستالاتىن ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە, قازىنالىق كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسى تۋرالى قۇجات (قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2015 جىلعى 31 جەلتوقسانىنداعى №1193 قاۋلىسى) 2016 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قولدانىسقا ەندى. سودان كەلىپ, 17 697 تەڭگە مولشەرىندە بازالىق لاۋازىمدىق ايلىقاقى بەلگىلەنگەن. كۇندەلىكتى تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ باعاسى ءوسىپ جاتسا دا, بۇل كولەم ەش وزگەرمەيدى.
سونداي-اق وسىعان دەيىنگى ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسى بويىنشا مادەني مەكەمەلەرگە «اكادەميالىق» دارەجەسى بولعان جاعدايدا 1,72 كوەففيتسەنتى قولدانىلاتىن. ال وسى №1193 قاۋلىنى شىعارار كەزدە ول ەسەپكە الىنباي قالعان. قازىر «اكادەميالىق» مارتەبەسى بار ما, جوق پا ءبارىبىر ايلىق سول قالپى. وسىنى وزگەرتسە دە ءبىراز كۇش بولار ەدى. وسى قاۋلى بويىنشا «س» ساناتىنداعىلاردىڭ ايلىق مولشەرى وتە تومەن. بۇل ساناتقا تەاترعا تانەرتەڭ كىرىپ, تۇندە شىعاتىن (ساحنا قۇراستىرۋشى, گريمەر, دەكوراتسيا, بۋتافور, جارىق, دىبىس, ت.ب.) قىزمەتكەرلەر جاتادى. ولار ءتىپتى ەكى ەسە كوپ جۇمىس ىستەسە دە, ايلىقتى ەكى ەسە از الادى. ەڭ اۋىر جۇمىس وسىلاردا جانە ولاردىڭ ەڭبەگىنسىز سپەكتاكل قويىلمايدى. كورەرمەن تەك ساحناداعى اكتەردى كورەدى, بۇلار ساحنا سىرتىندا قالادى. ەڭبەكتەرى دە كورىنبەيدى. مۇنداي ماماندار وتە تاپشى. وقىتپايمىز, دايارلامايمىز. قازىرگى تەاترلاردا وسىنداي قىزمەتكەرلەر تەاترعا دەگەن ءوزىنىڭ جان قالاۋىمەن عانا قىزمەت ەتۋدە. ولاردىڭ ايلىعىن 3 ەسە كوتەرسە دە ازدىق ەتپەيدى. ال جاس اكتەرلەردىڭ ايلىعى شايلىعىنا جەتپەيدى. كەيبىرى قوسىمشا جۇمىستار ىستەۋگە تالپىنىس جاسايدى. بىراق تەاتردان ۇزاپ كەتە المايدى. كۇندەلىكتى دايىندىق جۇمىستارى اياقتارىنا تۇساۋ بولادى.
وسى ورايدا ءبىزدىڭ قاللەكي تەاترىنىڭ وزەكتى ماسەلەسىن ايتقىم كەلەدى. ول – تەاترىمىزعا «ۇلتتىق» مارتەبە بەرۋ تۋرالى. الماتىداعى م.لەرمونتوۆ تەاترىنا بەرىلگەن «ۇلتتىق» مارتەبەنى قاللەكيگە نەگە قيماي وتىرمىز؟ استاناداعى ونەردىڭ ۇلكەن شاڭىراعىنا بۇل اتاق جاڭاشا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
30 جىلدان استام تاريحى بار تەاترىمىز «ۇلتتىق» مارتەبەگە قويىلاتىن تالاپقا بارلىق جاعىنان ساي كەلەدى. جاڭا عيمارات, اكادەميالىق مارتەبە, سان الۋان رەپەرتۋارلىق ساياسات, اكتەرلىك قۇرام, كورەرمەندى قامتۋ كورسەتكىشى تاعى باسقا دا ماسەلە دە نەگىزگى تالاپقا ساي. تەك ۇكىمەتتەن قولداۋ كەرەك. ۇلتتىق مارتەبە تەاتردىڭ جاڭا شىعارماشىلىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە جول اشار ەدى.
ارينە, جۇمىس بارىسىندا كەمشىلىكتەر بولىپ تۇرادى. بىراق تۇيمەدەي نارسەنى تۇيەدەي ەتىپ كورسەتىپ, اياقتان شالۋعا جانىققانداردان گورى ەلىمىزدەگى تەاتر سالاسىن دامىتۋ ماقساتىنداعى سالماقتى ويلارىن, تۇشىمدى ۇسىنىستارىن ايتار وتانداستارىمىز كوپ بولسا دەيمىز. سوندا عانا قازاق تەاتر ونەرىنىڭ دامۋىنا قوعامىمىز ءوز ۇلەسىن قوسقان بولار ەدى. مۇندايدا حالقىمىز «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەيدى.
ايبولات جاۋدىر,
قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى