كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە كەڭ تارالعان ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگى, ارتەريالىق گيپەرتەنزيا, قان اينالىمىنىڭ بۇزىلۋى, باۋىر تسيرروزى, قولقا دەمىكپەسى, ميوكارد ينفاركتى, تاعى دا باسقا الەۋمەتتىك اۋرۋلاردى زەرتتەۋ ۇلتتىق عىلىمدى دامىتۋ جوبالارى اياسىندا جۇزەگە اسىپ كەلەدى.
سالاعا بىلىكتى گەنەتيكتەر قاجەت
س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ جانىنداعى ب.اتشاباروۆ اتىنداعى ىرگەلى جانە قولدانبالى مەديتسينا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا 2021 جىلى اشىلعان گەنومدىق ورتالىق ماماندارى وسى باعىتتا ىزدەنە وتىرىپ, دنق-نى زەرتتەۋگە بايلانىستى بىرقاتار جۇمىس جۇرگىزگەن. زەرتتەۋلەر اۋرۋدىڭ الدىن الۋ, ەمدەۋ شارالارى, گەنەتيكالىق بەيىمدىلىكتى قامتيدى.
ينستيتۋت ديرەكتورى تيمۋر ساليەۆ گەنومدىق ورتالىقتىڭ اشىلۋىن, وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادامنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە دەربەستەندىرىلگەن مەديتسينا باعدارلاماسى اياسىندا گەنەتيكاعا قاتىستى جوبالار جۇزەگە اسۋدا. اتاپ ايتقاندا, بەلگىلى ءبىر ەتنوستىڭ (قازاقتاردىڭ) اۋرۋ تۇرلەرىنە بەيىمدىلىگى جانە ەپيدەميولوگيا بويىنشا بيولوگيالىق ۇلگىلەردىڭ بيوبانكىن قۇرۋ جانە قالىپتاستىرۋ ءىسى وزەكتى.
بۇگىندە زاماناۋي جاراقتالعان ورتالىقتا عىلىمي زەرتحانا جەتەكشىسى زۋلفيا كاچيەۆا, عىلىمي قىزمەتكەرلەر – ايعانىم تولەگەنقىزى, روزا كەنجەبەكوۆا, جانار احمەتوۆا, سالتانات سالىمبەكوۆا, گاۋحار ءبىسمىلدينا, كىشى عىلىمي قىزمەتكەرلەر – ايبەك سماعۇل, دينارا تۇراروۆا, كريستينا كوۆالەۆا, جانەركە تىلەۋلەس سياقتى جاس عالىمدار جوبالارمەن اينالىسىپ جاتىر.
– زەرتحانادا ادام گەنومىن سكانەرلەۋگە لايىقتالعان affymetrix ميكروچيپ اناليزاتورى ىسكە قوسىلعان. قۇرىلعى گەنومدى بەلگىلى ءبىر قاۋىپ-قاتەرلەرگە, اۋرۋلارعا بەيىمدىلىككە تولىق تالداۋ مۇمكىندىگىنە يە. الداعى ۋاقىتتا زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ەلىمىزدەگى كلينيكالار تاجىريبەسىنە ەنگىزۋ كوزدەلگەن. زەرتحانادا STC Compact ult بيولوگيالىق ۇلگىلەرىن تىركەۋگە, ەسەپكە الۋعا جانە ساقتاۋعا ارنالعان روبوتتاندىرىلعان جۇيە بار. بىرەگەي جۇيە 80 مىڭعا دەيىن ۇلگىنى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ساراپتاۋعا, مالىمەتتەر بازاسىنا قوسۋعا, ۇلگىلەردى باسقارۋعا ارنالعان كومپيۋتەرمەن جابدىقتالعان. دەسەك تە الداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سالاعا بىلىكتى گەنەتيكتەر قاجەت. سونىمەن قاتار زەرتحانالىق قۇرال-جابدىقتاردى جەتىلدىرۋ, قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى دەر كەزىندە شەشىلسە, ۇلت ساۋلىعىنا باعىتتالعان جوبالار جەمىسىن بەرەتىنى ءسوزسىز, – دەيدى ت.ساليەۆ.
دنق-نى رادياتسيادان قورعايتىن ءدارى
بۇگىندە الەم عالىمدارى رادياتسيانىڭ دەنساۋلىققا قاۋپىن زەرتتەپ, ودان قورعايتىن پرەپاراتتار جاساۋ ۇستىندە. وسى ورايدا تيمۋر ساليەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن عالىمدار توبى حيرۋرگيالىق وتا كەزىندە قان كەتۋدى توقتاتۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن «امينوكاپرون قىشقىلى» نەگىزىندە جاسالعان ءدارىنىڭ ادام ورگانيزمىن رادياتسيادان ءتيىمدى قورعايتىنىنا كوز جەتكىزگەنى ءمالىم.
ورتالىق عالىمدارى ونى راديوپروتەكتورلىق ءدارى رەتىندە پايدالانۋعا بولاتىنىن ايتادى. بۇگىندە پاتەنتتەلگەن پرەپاراتتى ءارى قاراي جەتىلدىرۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسۋدا. تيمۋر ساليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل تاراپتا ارنايى جۇرگىزىلگەن تاجىريبەدە ءوز ەركىمەن قان تاپسىرعان دەنى ساۋ ادامنىڭ پەريفەريلىك قانىنىڭ مونونۋكلەارلىق جاسۋشالارى پايدالانىلعان.
– پرەپارات ساۋلە تەراپياسىن الىپ جۇرگەن پاتسيەنتتەر مەن رادياتسيا ساۋلەلى قۇرال-جابدىقپەن جۇمىس ىستەيتىن مەديتسينا قىزمەتكەرى ءۇشىن تاپتىرمايتىن قورعانىش قۇرالى. بۇعان قوسا, بۇل ءدارى يادرولىق رەاكتورمەن جۇمىس ىستەيتىن اسكەريلەر مەن ازاماتتىق سالا ماماندارى ءۇشىن دە پايدالى. يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى ماماندارىمەن بىرلەسىپ كەمىرگىشتەرگە جاسالعان سىناق بارىسىندا پرەپارات تيىمدىلىگىن كورسەتتى, – دەيدى ت.ساليەۆ.
Wi-Fi-دىڭ ىشەك ميكروبيومىنا اسەرى
گەنومدى ورتالىقتا جەمىستى جۇزەگە اسقان جوبالاردىڭ ءبىرى – Wi-Fi تولقىندارىنىڭ ىشەكتىڭ ميكروبيومىنا اسەرى. «وتاندىق عالىمداردىڭ بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋى – العاشقى قادامنىڭ ءبىرى», دەيدى تيمۋر ساليەۆ.
بۇعان دەيىن Wi-Fi ساۋلەلەنۋىنىڭ ىشەك ميكروبيوماسىنا اسەرىن ەشكىم زەرتتەمەگەن. كەمىرگىشتەرگە جاسالعان سىناما ناتيجەسىندە ىشەك ميكروفلوراسى ساۋلەلەنۋدەن كەيىن ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىراعان. سىناما جانۋارلارعا جاسالعاندىقتان, الداعى ۋاقىتتا Wi-Fi-دىڭ ادام اعزاسىنا كەرى اسەرىن تۇبەگەيلى زەرتتەۋ ءىسى ماڭىزدى.
– ميكروبيوم قۇرامىنداعى وزگەرىستەر ساۋلەلەنۋدەن كەيىنگى 30 كۇن ىشىندە زەرتتەلدى. ناتيجەلەر Wi-Fi ساۋلەسىنەن كەيىنگى 14-ءشى كۇنى ىشەك ميكروفلوراسىنىڭ بيوارتۇرلىلىگى تومەندەگەنىن كورسەتتى, – دەپ اتاپ ءوتتى ينستيتۋت باسشىسى.
ميكروبيوم – ادام ىشەگىنە ءتان تابيعي باكتەريالار مەن ۆيرۋستاردان تۇراتىن ميكروبتار جيىنتىعى. ميكروبتار ادامنىڭ دەنساۋلىعى مەن ءال-اۋقاتىندا ۇلكەن ءرول اتقارادى. پاتوگەندەردەن قورعايدى, يممۋندىق جۇيەنىڭ دامۋىنا, ەنەرگيانى ءوندىرۋ ءۇشىن تاعامدى قورىتۋعا ىقپال ەتەدى. پايدالى باكتەريالار جۇمىسىنا, مىسالى, ىشىمدىك, زياندى تاعامدار, از قوزعالۋ سياقتى سىرتقى فاكتورلار دا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
سونىمەن قاتار قورشاعان ورتانىڭ اسەرى دە ميكروبيومنىڭ تەپە-تەڭدىگىن بۇزىپ, ديابەت, سەمىزدىك, جۇرەك-قان تامىرلارى, نەۆرولوگيالىق ىشەك اۋرۋلارىن, اللەرگيانى قوزدىرادى. ميكروبيوم جۇمىسىنىڭ بۇزىلۋى التسگەيمەر سياقتى بىرقاتار اۋرۋدىڭ ورشۋىنە دە سوقتىرۋى مۇمكىن.
ۇيالى تەلەفوندى پايدالانۋدىڭ سالدارى
ت.ساليەۆ ادامزات ءومىرىنىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالعان سمارتفونداردى ساقتىقپەن پايدالانۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, سمارتفونداردان تارايتىن ساۋلەلەردەن دنق زاقىمدانۋىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
ادام اينالاسىنداعى ەلەكترماگنيتتىك ءورىس تومەن جيىلىكتەن (0-50 گتس) جوعارى 5 گگتس (سىمسىز جەرگىلىكتى جەلى) دياپازونىنداعى كوپتەگەن جيىلىكتى قامتيدى. قازىرگى ۋاقىتتا تەلەكوممۋنيكاتسيا ءۇشىن قولدانىلاتىن GSM (عالامدىق ۇيالى بايلانىس جۇيەسى) دياپازونىنىڭ جيىلىكتەرى كەڭ تارالعان. ۇيالى تەلەفوندار جىلۋ بەرمەيتىن ەلەكترماگنيتتى ساۋلەلەنۋ تۇرىنە جاتاتىن راديوجيىلىك ءورىسىن تاراتاتىندىقتان, جاقىن ماڭداعى اعزا تىنىنە ءسىڭىپ كەتەدى. ۇيالى تەلەفوندى قولدانۋشىلار ءۇشىن ءراديوورىستى ەنەرگيا اسەرى سونىمەن قاتار تەلەفون تەحنولوگياسى, پايدالانۋ ءادىسى, ۇيالى بايلانىس مۇناراسىمەن اراقاشىقتىققا دا بايلانىستى.
وسى تاقىرىپقا قاتىستى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ كوپشىلىگى ازىرگە جانۋارلار مەن جاندىكتەرگە عانا جاسالعان. جاسۋشالارداعى زەرتتەۋلەر (in vitro) ادام اعزاسىنىڭ بەلگىلى ءبىر سىرتقى اسەرلەرگە, سونىڭ ىشىندە ۇيالى تەلەفونداردىڭ ەلەكترماگنيتتىك ورىستەرىن قالاي قابىلدايتىنىنىڭ تولىق كورىنىسى ەمەس. وسى ورايدا ۇيالى تەلەفونداردىڭ بالالار دەنساۋلىعىنا اسەرى تۋرالى سۇراعىمىزعا وراي تيمۋر ساليەۆ ماسەلەنىڭ تولىق زەرتتەلىپ بولماعاندىعىن العا تارتتى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ۇيالى تەلەفونداردى ۇزاق ۋاقىت پايدالانۋ بالا ۇيقىسىنىڭ بۇزىلۋىنا جانە وقۋ ۇلگەرىمىنە دە اسەر ەتۋى ىقتيمال. وسى ورايدا بالالاردىڭ ۇيالى بايلانىس قۇرالدارىن پايدالانۋىن شەكتەۋدى ۇسىنعان ماماندار كەڭەسىنە قۇلاق تۇرگەن ابزال. مىسالى, بريتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتى (NHS) 16 جاسقا دەيىنگى بالالارعا ۇيالى تەلەفونداردى قاجەت بولعان جاعدايدا عانا جانە مۇمكىندىگىنشە تەلەفون گارنيتۋراسىن پايدالانۋعا كەڭەس بەرەدى.
الماتى