اكىممەن اڭگىمە

بولاشاق مۇناي-گاز ينجەنەرلەرى رەسەي گرانتىمەن وقىماق – دەيدى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ

ورال ءوڭىرى سەكسەنىنشى جىلدارعا دەيىن رەسپۋبليكاداعى اگرارلىق ايماقتار قاتارىنان ورىن الىپ كەلدى. ودان بەرگى كەزەڭدە ءوڭىر ونەركاسىبى شوعىرىندا مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ ۇلەسى وسە باستادى. ونى وبلىس اۋماعىندا قاراشىعاناق كەن ورنى اشىلىپ, ونىڭ يگەرىلە باستاۋىمەن بايلانىستىرا قاراۋعا ابدەن بولادى. ال بۇگىنگى كۇنى مۇناي-گاز ءوندىرىسىنىڭ ايماق ونەركاسىبىندەگى ۇلەسى كۇرت ءوسىپ, ول 89 پايىزعا ءبىر-اق ىرعىدى. بۇل ءبىر سوزبەن ايتقاندا شيكى مۇناي ءوندىرۋ, تا­بيعي گاز ءوندىرىسى مەن وسى سالاعا قاتىستى سان الۋان قىزمەتتەر بولىپ تا­­بى­لادى. سونداي-اق وسىنداي جالپىۇلتتىق وندىرىستە باتىس قازاقستان وب­لىسىنىڭ ۇلەسى 13,5 پايىزدى كۇرايدى. سونىڭ ىشىندە ءبىر عانا كومىرسۋتەگىنىڭ ون بەستەن استام كەن ورنى اقجايىق اۋماعىندا ورنالاسقانى بۇل سالاداعى اي­ماقتىڭ بولاشاعى بۇدان دا زور ەكەنىن ايقىن تانىتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە جوعارى بىلىكتى جەرگىلىكتى ماماندار ازىرلەۋ قاجەتتىگىن العا قويادى. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ب.س.ىزمۇحامبەتوۆ پەن ءتىلشىمىزدىڭ اڭگىمەسى وسى باعىتتا ءوربىدى. – باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى, رەسپۋبلي­كانىڭ باتىس وڭىرىندە مۇناي-گاز ءوندىرىسى ەجەلدەن دامىعان دەي تۇرساق تا, بۇل ماسەلەدە ورال ءوڭىرىن ايتالىق, اتىراۋمەن نەمەسە, ماڭعىستاۋمەن ءبىر ولشەمدە قاراي المايتىن شىعارمىز. بۇل كورشىلەس وڭىرلەردە مۇناي وندىرىلە باستاعانىنا ءجۇز جىلدان استى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا وندا ينجەنەر-تەحنيك كادرلاردىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنى مەن بىرنەشە ۇرپاعى ءوسىپ قالىپتاسقانى انىق. ال ورال ءوڭىرىنىڭ جاستارى بۇرىن-سوڭدى مۇنداي ماماندىقتارمەن بەتتەسىپ كورمەگەنى دە بەلگىلى. الايدا, ءوڭىر ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ الدىڭعى لەگىنە بەت بۇرىپ وتىرعان جاعدايدا سوعان سايكەس كادرلار ازىرلەۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. ءسىز وسى مىندەت پەن پارىز جۇگىن قالاي تۇسىنەسىز؟ قالاي سەزىنەسىز؟ – جاڭا ءوزىڭىز ايتقانداي, بۇرىن-سوڭدى اقجايىق ءوڭىرىنىڭ جاستارى مۇناي-گاز سالاسىنا قاتىستى ماماندىقتارمەن بەتتەسىپ كورمەسە – ونى بەتتەستىرۋگە ىقپال جاساۋ, قوزعاۋ سالۋ, قاجەت بولعان جاعدايدا تىكەلەي كومەك كورسەتۋ – ءبىزدىڭ اينىماس پارى­زىمىز. بۇگىنگى باستى ماقسات قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز كەن ورىندارىندا ىستەپ جۇرگەن شەتەلدىك مامانداردى ۇلتتىق كادرلارمەن بىرتىندەپ الماستىرۋ. قازىرگى كۇنى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى سانات­تاعى شەتەلدىك كادرلاردىڭ ورنىنا ءوز ما­مان­دارىمىزدى قويۋ ۇلگەن مانگە يە. مۇنى وپ-وڭاي ءىس دەۋگە بولمايدى. ول كەيدە ماعان ءالى كۇنگە دەيىن قوزعالماي سىرەسىپ جاتقان سەڭ سەكىلدى كورىنەدى. وسى سەڭدى شۇعىل بۇزىپ جارىپ, قوزعاۋىمىز قاجەت. قايتىپ, قالاي دەمەكسىز عوي. ارينە ەش­كىمدى سەبەپسىزدەن سەبەپسىز ورنىنان ج ۇلىپ تاستاي المايسىڭ. بۇل حالىقارالىق نورما­لارعا قايشى ارەكەت بولىپ تابىلادى. ءبارى دە وركەنيەت زاڭدىلىقتارىنا, ءتيىستى كەلىسىم-شارتتارعا, الدىن الا بەلگىلەنگەن ءىس-شارالارعا بايلانىستى اتقارىلۋى كەرەك. قىسقاسى مۇنىڭ باستى جولى – جوعارى بىلىكتى ۇلتتىق ماماندار ازىرلەۋ. وسى تۇرعىدا مەن سىزگە, ءارى گازەت وقىر­مان­دارىنا ءبىر دەرەك بەرە كەتكىم كەلەدى. مى­سالى 2010 جىلعى 1 ساۋىردەگى مالىمەت بوي­ىنشا باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى مۇناي-گاز ءوندىرىسى سيپاتىنداعى توقسان ۇيىمدا 16989 قىزمەتكەر جۇمىس ىستەسە, سونىڭ 15495 قازاقستاندىقتار ەكەن. شەتەل­دىكتەردىڭ ۇلەسى نەبارى 1494 ادام عانا. وسىدان نەنى ۇعىپ, نەنى بايقادىڭىز؟ بىلايشا قاراعاندا ابدەن قاناعاتتانۋعا, كوڭىل تولتىرۋعا, ءتىپتى بارەكەلدى دەۋگە ابدەن بولاتىنداي ساندار سەكىلدى. ايتسە دە ءوز باسىم وسىعان قاراپ بورىكتى اسپانعا اتۋعا ەرتە دەپ ويلايمىن. نەگە دەيسىز عوي. ونى دا تۇسىندىرە كەتەيىن. ايتالىق شەتەلدىك جۇ­مىسشىلاردى ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق كادرلارمەن الماستىرۋ ماسەلەسىن شەشتىك دەيىك. وسىمەن بۇكىل ءىستى بىتتىگە ساناۋعا مۇلدەم بولمايدى. ونىڭ ءار جاعىندا بۇگىنگى زاماناۋي ءوندىرىس تالاپتارىنا ساي كەلەتىن جوعارى بىلىكتى قازاقستاندىق ينجەنەر كادرلارعا دەگەن قاجەتتىلىك تۋىندايدى. ءسوز جوق تۋىندايدى. ونى تەك ءبىر جاقتى, قولدانىستاعى ءوندى­رىستىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋ, نەمەسە, قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋ دەپ قانا ۇعىنساق وڭباي قاتەلەسەمىز. مەنىڭشە مۇناي-گاز سەك­تو­رىندا ۇلتتىق ينجەنەر كادرلاردى ءازىر­لەۋدىڭ ءمانى بۇدان دا تەرەڭدە. ايتالىق شەت­ەلدىك ينجەنەرلەردىڭ تاراپىنان قورشاعان ورتاعا, تۋعان جەر تابيعاتىنا كەلگەن زيان ءجو­نىندە ءجيى ەستىپ ءجۇرمىز. ءتيىستى وتاندىق ۇيىمدار مۇنداي ەكولوگيالىق شىعىنداردىڭ ورنىن تولتىرىپ الىپ تا جاتادى. بۇدان وندىرىستەن تارالعان زياندى قالدىق وزىنەن ءوزى جوعالىپ كەتپەيدى عوي. تۇپتەي كەلگەندە ول قازاقستاندىقتاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيانىن تيگىزۋى مۇمكىن. ال ءوز ەلىمىزدە تۋىپ-وسكەن قازاقستاندىق جوعارى بىلىكتى ينجەنەر ءبىرىنشى كەزەكتە قورشاعان ورتانى قورعاۋعا, مۇناي-گاز وندىرىسىنەن تا­بيعاتقا تيەتىن, اۋاعا تارالاتىن زياندى با­رىن­شا ازايتۋعا ۇمتىلاتىنىنا شەك كەلتىرە المايمىن. ءوزىمىز ايتىپ جۇرگەن قازاق­ستاندىق پاتريوتيزم سەزىمىنىڭ, ەلگە دەگەن جاناشىرلىقتىڭ قاجەت جەرى, مىنە وسىندا. قىسقاسى ەلدى جاڭاشا تۇرعىدان يندۋس­تريا­لاندىرۋ ىسىندە جاڭا تەحنولوگيالار مەن قوندىرعىلار قانداي قاجەت بولسا, وعان جو­عارى بىلىكتى ادامي رەسۋرستار دا سونداي قاجەت ەكەنىن “نۇر وتان” حدپ-نىڭ ءXىى سەزىندە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاداپ, شەگەلەپ ايتقانى دا جادىمىزدا سايراپ تۇر. – ءسىز ماسەلەنى ۇلكەن مەملەكەتتىك اۋ­قىم­دا, الىستان تەرەڭنەن قوزعادىڭىز. نەگىزگى ما­مان­دىعىڭىز مۇنايشى, ءارى وسى سالا بويىن­شا عىلىم دوكتورى بولعانىڭىز دا ماسەلەنىڭ ءمان-ءجايىن جان-جاقتى پايىمداۋىڭىزعا ىقپالىن تيگىزگەن شىعار. ەندىگى جەردە وبلىس دەڭگەيىندە مۇناي-گاز ماماندارىن ازىرلەۋ ءجو­نىندە قولعا الىنعان ىستەرگە توقتالا كەتسەڭىز. – ءبىز بۇل پروبلەماعا كەشەندى كوزقاراس تۇرعىسىنان كەلۋدى قاجەت دەپ تاپتىق. ەڭ الدىمەن وڭىردەگى مۇناي-گاز ماماندارىنا دەگەن سۇرانىستى انىقتاۋعا دەن قويدىق. تالداۋلار بارىسى مۇناي حيمياسىن دامىتۋ, گاز-كەن ورىندارىن پايدالانۋ, گاز-مۇناي قۇبىرلارى مەن قويمالارىن جوبالاۋ, بيوتەحنولوگيا, مۇناي جانە گاز گەولوگياسى, كەن ورىندارىن بۇرعىلاۋ, تاعى باسقا دا ماماندىقتار بويىنشا ينجەنەر كادرلاردىڭ تاپشىلىعىن ايقىن كورسەتتى. ءارى وڭىردەن قازاقستاننىڭ جوعارى تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىندا وقىپ جۇرگەن جاستار مەن ستۋدەنتتەردى قوسا ەسەپتەگەندە بۇل سۇرانىس پەن تاپشىلىقتى جويا المايتىنىن دا ەسەپتەپ شىعاردىق. وبلىسقا قاجەتتى مۇناي-گاز ينجەنەرلەرى لەگىن نەندەي جولدارمەن تولىقتىرا الامىز دەگەن ساۋال تۋىنداعان كەزدە ماعان رەسەيدىڭ ۋفا مەملەكەتتىك مۇناي تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن كەلىسىم جاساۋ تۋرالى وي كەلدى. بۇل اتالمىش سالا بويىنشا تمد كولەمىندە جوعارى بىلىكتى كادرلەر ازىرلەۋ ىسىندە كوش باستاپ كەلە جاتقان, ماسكەۋدەگى گۋبكين اتىنداعى مۇناي ينستيتۋتىمەن تەرەزەسى تەڭ تۇرعان جوعارعى وقۋ ورنى. ءسويتىپ مەن وسىنداي ويمەن اتالعان وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, رەسەيدىڭ ەڭبەك ءسى­ڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى ايرات شاممازوۆقا حابارلاستىم. سودان كەيىن كوپ كەشىكپەي ۋفاعا ارنايى بارىپ وزىنە جولىقتىم. وعان ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىردىم . ەكى جاقتى ءوزارا كەلىسىمدەر وڭ ناتيجە بەردى. ءسويتىپ ا.شاممازوۆ ۋفا ۋنيۆەرسي­تيتەتىنىڭ ون گرانتىن باتىسقازاقستاندىق تا­لاپ­كەرلەرگە بەرۋگە كەلىستى. وسى ماقساتتا اتال­عان وقۋ ورنىنىڭ ارنايى كوميسسياسى ورالعا كەلىپ قابىلداۋ ەمتيحاندارىن وتكىزدى. وسىلايشا ۋفا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقۋعا تىلەك بىلدىرگەن الپىس سەگىز تالاپكەردىڭ اراسىنان ون مەكتەپ ءبىتىرۋشى ىرىكتەلىپ الىندى. ەندىگى جەر­دە وسى ورالدىق بولاشاق مۇناي-گاز ينجە­نەر­لەرى بەس جىل بويى رەسەي گرانتىمەن وقىماق. – ءسوزىڭىزدىڭ ىڭعايىنا قاراعاندا ءسىز رەسەيلىك وقۋ ورنىنىڭ رەكتورىن بۇرىننان جاقسى بىلەتىن سەكىلدىسىز عوي. – دۇرىس اڭعارعانسىز. ءبىز ايرات مين­گازوۆيچ ەكەۋىمىز ۋفا مۇناي ينستيتۋتىنىڭ تۇلەكتەرىمىز. بەس جىل بويى بىرگە وقىپ, جاتاقحانادا بىرگە تۇرىپ, قارا ناندى ءبولىپ جەگەنبىز. ءجاي كۋرستاس قانا ەمەس, جاقسى جولداس, دوس بولدىق. وسى قارىم-قاتىنا­سىمىز وسى كۇنگە دەيىن ۇزىلمەي كەلەدى. – ەكى ادامنىڭ اراسىنداعى دوستىقتىڭ جەكە مۇددەگە ەمەس, ەل مۇددەسىنە, ونىڭ مۇقتاجى مەن قاجەتىنە قىزمەت جاساۋى وتە كۇپتارلىق ءجايت. ءسوز جوق مۇنداي دوستىقتى ونەگە ەتۋگە, اۋەزە ەتىپ ايتا جۇرۋگە ابدەن بولادى. وسى ءساتتى پايدالانا وتىرىپ سىزگە دوستىقتارىڭىز ۇزاعىنان بولا بەرسىن دەمەكپىز. دەگەنمەن مىنا ءبىر ساۋالعا دا جاۋاپ العىمىز كەلەدى. گرانت ءبولۋ جەپ-جەڭىل شارۋا بولماسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ول تاياۋ شەتەلدىڭ گرانتى بولسا. ونى ارينە ەكى ادامنىڭ دوس بولۋى ارقىلى شەشە سالۋعا بولمايدى عوي. وسىنىڭ ءمان-ءجايىن تۇسىندىرە كەتسەڭىز. – ورىندى ساۋال.باتىسقازاقستاندىق تالاپكەرلەر ءۇشىن بولىنگەن گرانتتار ۋفا مەملەكەتتىك مۇناي-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتە­تىندە قابىلدانعان ەرەجەلەر مەن نۇسقاۋلارعا سايكەس بولىنگەن. وسى ەرەجەنىڭ ءبىر تارما­عىنا سايكەس ولار بيۋدجەتتىك قاراجات ەسە­بى­نەن مەملەكەتتىك ورگاندارعا, جەكە تۇلعالارعا, كورشىلەس ەلدەرگە ماقساتتى تۇردە ءتيىستى گرانت­تار بولە الادى ەكەن. ۋنيۆەرسيتەت رەك­تورى وسى ەرەجەنى باسشىلىققا العان. – رەسەي گرانتىنا يە بولعان قازاق­ستاندىق ون تالاپكەر قانداي ولشەمدەر بويىنشا ىرىكتەلدى. – مەن جاڭا, اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا مۇ­ناي-گاز سالاسى بويىنشا وڭىرگە قاجەتتى ما­ماندىقتاردىڭ تىزبەسىن ايتىپ كەتتىم عوي. ياعني تالاپكەرلەر تاڭداعان ماماندىقتار سو­عان سايكەس كەلۋى كەرەك. قابىلداۋ ەمتي­حانى كەزىندە جوعارى بالل جيناعاندار وسى تالاپ بويىنشا باسەكەگە ءتۇستى. ايتالىق باق­تا­رىن سىناعان تالاپكەرلەردىڭ اراسىندا ەكو­­نوميست, بۋحگالتەر ماماندىقتارىن تاڭ­دا­­عاندار دا از كەزدەسكەن جوق. ونى ءوزى­مىز­دە­گى جوعارعى وقۋ ورىندارى دا ازىرلەپ جا­تىر ەمەس پە؟ ىرىكتەۋ تالاپتارىنا سايكەس كەل­­­مەگەندىكتەن ولاردىڭ ءبىر دە ءبىرى وتپەي قالدى. ەكىنشى ولشەم – تالاپكەرلەردىڭ وتباسى جاعدايى. مۇندا تولىق ەمەس, از قامتىلعان, تۇرمىسى تومەن وتباسىنداعى قابىلەتتى بالالاردى ىرىكتەۋگە باسىمدىقتار بەرىلدى. – باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى, بۇگىنگى اڭگىمەمىزگە تىكەلەي قاتىسى بار تاعى ءبىر ءجايت بار. سونى ءسىزدىڭ نازارىڭىزعا ۇسىنا كەتكىم كەلەدى. بۇعان دەيىن ءسىزدىڭ الدىڭىزدا وبلىس اكىمى قىزمەتىن اتقارعان نۇرعالي ءاشىموۆ مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ تەحنيكالىق وليمپيا­داسىن وتكىزۋگە باستاماشى بولىپ, ونىڭ جە­ڭىم­پازدارىن الماتىداعى قازاق-بريتان تەحني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋعا ىقپال جاساعان ەدى. ارينە وعان قاجەتتى قارجىلىق رەسۋرستار وبلىستىڭ ىشىنەن ىزدەستىرىلدى. وسى ستۋدەنتتەر بۇگىندە قبتۋ-دى اياقتاپ ديپلومعا يە بولىپ جاتىر. ەندىگى جەردە ولار دا ەلگە كەلىپ جاس بۋىن كادرلار قاتارىن تولىقتىراتىن شىعار. – ەگەر جاۋاپ بەرۋدى سۇراعىڭىزدىڭ سوڭعى سويلەمىنەن باستاسام وعان البەتتە دەپ جاۋاپ قايتارۋعا بولادى. تۇتاستاي العاندا نۇرعالي سادۋاقاس ۇلىنىڭ بۇل باستاماسى تەك وڭ نيەتتەن تۋعانىن اتاپ ايتقان ءجون. كەيىننەن قبتۋ-عا ءتۇسىپ وقىپ جۇرگەن ورالدىق ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ اقىسىن تولەۋدە كەيبىر پروبلەمالار تۋىنداعان كەزدە ونىڭ شەشىمى تابىلۋىنا كومەك بەردىك. ءومىر ءبىر ورىندا تۇرمايدى. ول ۇنەمى ءوزى­نىڭ وزگەرىستەرى مەن تۇزەتۋلەرىن العا تارتادى. ءسوز جوق قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەر­سيتەتى ءوز اتاۋىنان كورىنىپ تۇرعا­نىنداي ەلگە ءارتۇرلى باعىتتاعى تەحنيكالىق كادرلار ءازىر­لەپ بەرىپ وتىرعان جاڭاشا تۇرپات­تاعى ىرگەلى وقۋ ورنى. ونىڭ ىشىندە ەكونوميست جانە بۋح­گالتەر كادرلارى دا بار. بۇل تۇرعىدا تىكەلەي وندىرىسكە قاجەتتى مۇ­ناي-گاز ينجەنەرلەرىن ازىرلەيتىن رەسەيدەگى ۋفا مەملەكەتتىك مۇناي تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى سەكىلدى جوعارعى وقۋ ورنىنىڭ موينى الدەقايدا وزىق تۇرعانى دا تالاس تۋعىزبايدى. ەلگە قاجەتتى بولاشاق مۇناي-گاز ينجەنەرلەرىن كورشىلەس مەملەكەتتە وقىتۋعا بۇيرەگىمىز بۇرعانى دا سوندىقتان. – وسىنداي كەلىسىم رەسەيلىكتەرمەن تاعى دا جاسالا ما؟ الدە, بۇل تەك ءبىر جولعى كەلىسىم بە؟ – ءبىر جولعى كەلىسىم. وبلىستان ۋفا ۋنيۆەرسيتەتىنە تۇسكەندەر بەس جىل بويى رەسەي گرانتىمەن تەگىن وقىپ ەلگە ورالادى. وسىنىڭ ءوزى ءبىز ءۇشىن از ولجا ەمەس. – باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى, ەلباسى تاراپىنان وبلىس باسشىسىنا جۇكتەلگەن مىندەت ءارى ەل-جۇرت پەن وبلىس تۇرعىندارى سىزگە تاپسىرعان امانات سان الۋان دەپ بىلەمىز. سوعان قاراماستان ەل, ۇرپاق بولاشاعىن ويلاپ بۇگىندە شەتەلدىكتەر باسقاراتىن ءوندىرىس ورىندارى ەرتەڭ تۇگەلدەي ءوز ۇلتىمىزدىڭ وكىلدەرىنە تولىق كوشۋى ءۇشىن وسى باستان قام جاساپ جۇرگەنىڭىز ۇلكەن جۇرەكتىلىكتىڭ, پاراساتتىلىقتىڭ ءىسى دەپ بىلەمىز. ۇرپاق قامى ءۇشىن جاساپ جاتقان وسىنداي ىستەرىڭىزگە قاشان دا ساتتىلىك تىلەيمىز. اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت. اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن. باتىس قازاقستان وبلىسى.