وباعاننىڭ ابات كەلبەتى

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىن­داعى وتپەلى كەزەڭدە شارۋاسىن شات­قاياقتاتىپ العان شەت اۋىل كەيىنگى جىلدارى قايتا تۇلەپ, اجارى كىرە باستاعان. بۇگىنگى وباعاننىڭ ابات كەلبەتىن كورگەن جاننىڭ كوڭىلى توعايادى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە, كەيىنگى ءۇش جىلدىڭ ىشىن­دە اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىن­دارى وڭىردەگى جەتى اۋداندا جۇمىسشىلارىنا ارناپ نەبارى 60-اق تۇرعىن ءۇي تۇرعىزعان. اۋليەكول اۋدانىندا – 9, دەنيسوۆ اۋدانىندا – 8, مەڭدىقارا اۋدانىندا 6 ءۇي تۇرعىزىلسا, التىنسارين, بەيىمبەت مايلين, جىتىقارا, قامىستى اۋدانىندا بىردە-ءبىر ءۇي سالىنباعان.

بۇل اۋداندارداعى شارۋاشىلىقتارعا وباعاننىڭ ابادانى بولات قاراباەۆ سىندى ەل جاناشىرىن ۇلگى ەتسە يگى. ماسەلەن, بولات جۇماش ۇلى باسقاراتىن «ميراس» شارۋا قوجالىعى اۋىل تۇرعىندارىنا كەيىنگى ەكى جىلدىڭ ىشىندە حان سارايىن­داي 15 جاڭا ءۇي سالىپ بەرگەن. بۇل ۇي­لەر اۆتونومدى گاز قۇرىلعىسىمەن جى­ليدى. ىستىق سۋ, سۋىق سۋ كىرىپ تۇر. جى­لى ەدەنى, جۋىناتىن بولمەسى مەن دارەت­حاناسى, توسەك-ورنى, اۆتوماتتى كىرجۋ­عى­شى, ىدىس-اياعىنا دەيىن بار. قالاداعى ۇيلەر­دەن ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. تۇرعىندار دا­يىن ۇيگە تەك جەڭىل شابادانىمەن عانا كىرەدى.

جاڭا ۇيلەردىڭ بىرىنە بيىل كۇزدە وباعان اۋىلىنىڭ تۇرعىنى راۋان وڭاي­باەۆ قونىستانىپتى.

– ءوزىم وسى شارۋاشىلىقتا جۇمىس ىستەيمىن. ايلىعىمىز جوعارى. كۇزگى جيىن-تەرىم اياقتالعان سوڭ, شيپاجايعا بارىپ دەمالىپ كەلدىك. بۇل ۇيگە ءبىر-ەكى تۇيىنشەك, ءبىر-ەكى سومكەمەن كىردىك. كوڭىلىمىزدەن شىعىپ جاتىر, ءۇي جىلى, ادەمى. قالاداعى سياقتى ىشىندە ۆاننا, دارەتحانا, دۋش – ءبارى بار, – دەيدى ر.وڭايباەۆ.

وباعانداعى الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ بارلىعى قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇر. ءتىپتى شاعىن اۋىلدا رەستوبار دا اشىلعان. اۋىل جاستارى جۇمىستان بوس ۋاقىتتا وسى تويحانادا باس قوسىپ, ساۋىق قۇرادى. رەستوبارداعى ەكى ۇلكەن تەلەديداردان فۋتبول, كۇرەس سياقتى سپورت حابارلارىن كورەدى. شاعىن وتباسىلىق قۋانىش, اۋىلداعى جيىن-تويلار دا وسى جەردە ءوتىپ تۇرادى. ماسەلەن, بىلتىر اۋىل اكىمدىگى وسى تويحانادا قارتتار كۇنىن وتكىزدى. وعان اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ ونەرپازدارى ارنايى كەلىپ, شاعىن كونتسەرت قويىپ, ۇلكەن كىسىلەرگە سىي-قۇرمەت كورسەتىلدى.

بىلتىر وباعاندا مەدپۋنكت عيماراتى بوي كوتەردى. مۇنى دا بولات قاراباەۆ ءوز قاراجاتىنا تۇرعىزعان. وعان قوسا سىرتتان دارىگەر مامان شاقىرىپ, ول كىسىگە دە جاڭا ءۇي سالىپ بەردى. بۇگىندە مەدپۋنكت اۋىل تۇرعىندارىنا تەگىن مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتىپ وتىر.

– كوروناۆيرۋس ىندەتى باستالعاندا بولات جۇماش ۇلى اۋداندىق اۋرۋحاناعا 3 ملن تەڭگەنىڭ اپپاراتىن الىپ بەرگەن. بىلتىر جازدا ءوزى اۋىلعا شاقىرىپ, جۇمىس ىستە, جاعدايىڭدى جاساپ بەرەمىن دەگەن سوڭ وسىندا كەلىپ, كورىپ كەتتىم. 100 شارشى مەترلىك مەديتسينالىق پۋنكت تە, ونىڭ قاسىنداعى ءۇي دە ۇنادى. اۆتونومدى گازبەن جىليدى. مەدپۋنكت – بەسبولمەلى, ءدالىز, ۆەستيبيۋلى بار. ءبارى زاماناۋي, ىشىندە ماعان كەرەك نارسەنىڭ ءبارى بار. ۇناعان سوڭ كوشىپ كەلدىم. وتە جاقسى اۋىل. جاعداي جاقسى بولعان سوڭ بالا تۋ كورسەتكىشى دە جاقسى بولادى. مىسالى, بۇل اۋىلدا ءبىر جاسقا دەيىنگى 15 بالا بار, – دەيدى اۋىل فەلدشەرى جايلى يساباەۆا.

وباعاندا 109 ءۇي بار, 400-گە تارتا تۇرعىن مەكەندەيدى. ولاردىڭ دەنى – وسى اۋىلدىڭ بايىرعى ادامدارى. بۇرىن جايلى جەر ىزدەپ قالاعا كوشىپ كەتكەندەردىڭ ءبىرازى قايتا ورالىپ جاتىر.

اۋىل اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل وڭىردەگى بىرنەشە ەلدى مەكەن بەرتىنگە دەيىن روس­سيا اۋىلدىق وكرۋگى دەپ اتالىپ كەلگەن. كوپشىلىكتىڭ قالاۋىمەن 2019 جىلدان بەرى وباعان اۋىلدىق وكرۋگى دەپ وزگەرتىلگەن. اۋىلدىڭ شاعىن كاسىپكەرلەرى جول بو­يىنان دا پايدا تاۋىپ, ناپاقا ايىرىپ وتىر. تۇمەن – ليساكوۆ, رۋدنىي – قورعان, قوستاناي – تۇمەن باعىتىنداعى اۆتو­بۋستار, جۇك كولىكتەرى وسى وباعاننىڭ ۇستى­مەن وتەدى. ەكى ەلدىڭ اراسىنا قاتىناي­تىن جولاۋشىلار اۋىل شەتىندەگى ەكى دام­حاناعا توقتاپ, تاماقتانادى.

– شالعايدا, شەكارا تۇبىندە جاتقان اۋىل دامىپ, گۇلدەنىپ جاتىر. ءار ءۇيدىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ شىعىپ, ەلدىڭ ەل بولىپ وتىرعانى دا وسى بولات جۇماش ۇلىنىڭ ارقاسى. اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسىنە بىردەي بۇكىل جاعدايدى جاساپ بەرىپ وتىر. كوپ بالالى وتباسىلارعا, جالعىزباستى انا­لارعا دا قايىرىمى مول. جۇرت اۋىل­دان كوشپەسىن, سىرتقا كەتپەسىن دەپ جانىن سالىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ابزال ازامات. اۋىلدىڭ ورتالىق ساياباعىنا 7 ملن تەڭگەگە سۋبۇرقاق, ۇلكەن گۇلزار, شاعىن فۋتبول الاڭىن سالدى. اۋىلدى اباتتاندىرۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. بىلتىر جول قۇرىلىسىنىڭ تەحنيكالىق قۇجاتىن جاساۋعا قارجىلاي كومەك كورسەتتى. ناتيجەسىندە وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولىنىپ, اۋىل ورتالىعىنداعى كوشەلەر مەن اۋىل اراسىنا قاتىنايتىن بىرنەشە شاقىرىم جولعا اسفالت توسەلدى. بيىل اۋىل ىشىندەگى ەكى كوشەنىڭ تەحنيكالىق قۇ­جاتىن جاساۋعا تاعى قارجى بەردى. الداعى جاز­دا بۇل كوشەلەر دە وڭدالىپ قالار دەگەن ۇمىتتەمىز. اۋىلدا قازاق كۇرەسى ۇيىرمەسى بار. كاسىپكەر جاس سپورتشىلارعا دا قولداۋ كورسەتىپ, سپورت كيىمدەرىن سا­تىپ الىپ, جارىسقا باراتىن جول پۇ­لىن بەرىپ, دەمەۋشىلىك جاساپ وتىرادى. وسى­نىڭ ناتيجەسىندە, اۋىل سپورتشىلارى اۋداندىق, وبلىستىق جارىستاردا جۇل­دەلى ورىنداردان كورىنىپ ءجۇر, – دەيدى وبا­عان اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى مارات نۇرجانوۆ.

كاسىپكەر بولات جۇماش ۇلى بىلتىر وباعاننىڭ ورتالىعىنان كوپشىلىككە ورتاق ۇلكەن مونشانىڭ ىرگەسىن كوتەرىپ قويدى. الداعى جازدا حالىق يگىلىگىنە پايدالانۋعا بەرىلمەك.

تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدا جالاقى جاقسى. مەديتسينا تەگىن. تۇر­عىنداردىڭ وتىن-كومىرىن, جەم-ءشوبىن جىل سايىن كۇزدە «ميراس» شارۋا قوجالىعى ءتۇسىرىپ بەرىپ وتىر. اۋىلدا توي-تومالاق, قازا بولا قالسا, شارۋاشىلىق باسشىسى جۇمىسشىلارىن, ازپازدارىن جىبەرىپ قولداۋ كورسەتەدى.

«ميراس» شارۋا قوجالىعى 5 مىڭ گەكتار القاپقا ەگىن ەگەدى. 500-گە تارتا ءىرى قاراسى مەن جىلقىسى بار. جىلدا استا-توك استىق الاتىن الپاۋىتتاردىڭ قاتارىنان ەمەس. بىراق سوعان قاراماستان, تابىسىنىڭ قوماقتى ۇلەسىن اۋىلدى كوركەيتۋگە جۇمساپ وتىر.

– جۇمىسشىلاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا بيىل 120 ملن قارجى سالىپ قويدىق. ەندى ودان باسقا جاڭادان كوشىپ كەلگەندەردىڭ جاعدايىن جاساۋ دەگەن ماسەلە بار. كەزىندە وسى اۋىل­دان كوشىپ كەتكەندەر قايتا ورالا باس­تادى. مىسالى, بىلتىر 5 وتباسى بالا-شاعاسىمەن كوشىپ كەلدى. ولارعا بۇزاۋلى سيىر, ق ۇلىندى بيە, ون شاقتى ۇساق مال, دايىن باسپانا بەردىك. تەك ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ, وسى اۋىلعا ءبىر شىبىق ەكسە دە پايداسىن تيگىزۋى كەرەك. اۋىلدى دامىتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن جۇمىسشىلارعا جوعارى جالاقى, ەڭبەكتەن تىس ۋاقىتتا تىنى­عاتىن دەمالىس ورىندارى كەرەك. اۋىل ادامدارى تەك مال جايلاپ, جۇمىس ىستەپ قانا جۇرە بەرمەي, ءبىر اۋىق دەمالا دا ءبىلۋدى دە ۇيرەنۋى كەرەك, – دەيدى شا­رۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى بولات جۇماش ۇلى.

ازاماتى بار اۋىل ازبايدى دەگەن وسى. وباعان مەكتەبىندە بۇگىندە 74 بالا وقيدى. شالعايدا جاتقان وزگە اۋىلدارداعى وقۋشى سانى جىل ساناپ كەمىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, بۇل – وتە جاقسى كورسەتكىش.

– مۇنىڭ ءوزى جاس وتباسىلارعا جاعداي جاساپ, جۇمىس تاۋىپ بەرىپ وتىرعان بولات قاراباەۆتىڭ ارقاسى. ايلىقتارى جاقسى. كاسىپكەر كەيىنگى 5-6 جىلدىڭ ىشىندە مەكتەپكە 100 مىڭ دوللار كولەمىندە قارجى ءبولدى. مەكتەپ عيماراتىن تولىقتاي كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدى, – دەيدى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى.

وكىنىشكە قاراي وباعانداعى حالىق سانى 400-دەن اسسا, وسى وكرۋگتىڭ ورتالىعى بولىپ سانالاتىن تايسويعان اۋىلىندا 75-اق ادام قالعان. بۇل اۋىلداعى ۇشقاباتتى ۇلكەن مەكتەپتە 6-اق بالا وقىپ جاتىر. بۇل اۋىلدا 500 مىڭ گەكتار القاپقا استىق ەگەتىن الپاۋىت كاسىپورىن «ولجا-اگرو» اگروونەركاسىپ حولدينگىنىڭ «روسبيداي» دەگەن بولىمشەسى جۇمىس ىستەيدى. «روسبيدايدىڭ» تايسويعاننىڭ ماڭايىنداعى 18 مىڭ گەكتار جەرگە ەگىن ەگىپ وتىر. بۇل سەرىكتەستىك تە جۇمىسشىلارىنا ارزان جەمشوبىن بەرىپ, اۋىلعا ءتيىپ-قاشىپ كومەكتەسىپ تۇرادى. بىراق وسىنشاما ۇلان-عايىر جەردىڭ يگىلىگىن كورىپ, استا-توك پايدا تاۋىپ وتىرعان ءىرى شارۋاشىلىقتىڭ اۋىلعا تيگىزىپ وتىرعان پايداسى شامالى.

«وسى ماسەلەنى ويلاستىرىپ, زاڭداس­تى­رىپ, دۇرىس شەشىم قابىلداۋ كەرەك سياق­تى. مىسالى, نەبارى 5 مىڭ گەكتار جەرگە ءدان ەگەتىن «ميراس» شارۋا قوجا­لىعى ءوز اۋىلىنا كەرەمەت جاعداي جاساپ بەرىپ وتىر. ال ودان 4 ەسە ۇلكەن القاپ­قا ءدان ءسىڭىرىپ وتىرعان «ولجا-اگرو­نىڭ» قىستا قار تازالاپ, كۇزدە جۇمىس­شى­لارىنا ارزان جەمشوپ بەرگەننەن باسقا اكەتىپ بارا جاتقان كومەگى جوق. سونشاما جەرگە يە بولىپ وتىرعان الپاۋىت كاسىپورىننىڭ جارناماسى جاقسى بولعانىمەن, ەلگە شىنايى كومەكتەسۋ, اۋىلعا شاراپاتىن تيگىزۋ دەگەنگە كەلگەندە ساراڭدىق تانىتىپ وتىر. وبلىس باسشىلارى وسىنىڭ ءبارىن كورىپ-ءبىلىپ وتىر. نەگە مۇنىڭ قالاي دەمەيدى؟ وبالى نە كەرەك, كەڭەس داۋىرىندە اۋىلدىڭ جاعدايى جاقسى بولدى. ويتكەنى اينالاسىنداعى يەن جەردەن تۇسكەن تابىستىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرى سول اۋىلدىڭ يگىلىگىنە جۇمسالاتىن. ەندى ونى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, الپاۋىت شارۋاشىلىقتاردى يە بولىپ وتىرعان جەر كولەمى مەن جىل­داعى تاپقان تابىسىنا قاراي, اۋىل بيۋد­جەتىنە سالىق تولەيتىندەي ەتەتىن كەز كەلدى عوي. سەنات, ءماسليحات دەپۋتات­تارى دا وسى ماسەلەنى قوزعاپ, زاڭداس­تىرۋ جاعىن ويلاستىرسا ەكەن. مۇنسىز پرەزي­دەنتىمىزدىڭ اۋىلدى دامىتۋ جونىن­دەگى يگى باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋ مۇم­كىن ەمەس. كەرىسىنشە, جەكەنىڭ مەنشى­گىن­دەگى ەگىن شارۋاشىلىعى دامىعان سايىن, اۋىلدىڭ جايىلىمى تارىلىپ, تۇر­مىسى تومەندەي بەرەدى. ءبىز عانا ەمەس, كوپ­تە­گەن ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءوز جۇمىس­كەر­­لەرىنىڭ ءومىر ساپاسىن كوتەرۋ ماسە­لەسىنەن شەتكەرى ەكەنىن كورىپ ءجۇرمىز. وسى اۋىلدىڭ ماڭايىنداعى جەردى ەمىپ, ەلدىڭ ەڭبەگىن پايدالانىپ وتىرعان سوڭ, شارۋاشىلىق باسشىسى جىل سايىن اۋىل تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, اۋىلدى كوركەيتۋ ءۇشىن قانداي ماسەلەلەرگە كوڭىل اۋدارۋ كەرەك دەپ كەڭەسىپ وتىرۋى كەرەك قوي. ايتپەسە بيۋد­جەتى ماردىمسىز اۋىل اكىمدىگىنىڭ قولى­نان نە كەلەدى؟ شارۋاشىلىقتاردىڭ بۇل ماسەلەدەن شەت قالۋىنا جول بەرمەۋ كەرەك», دەيدى تۇرعىندار.

تايسويعاندىقتار «ولجا-اگرونىڭ» باس دي­رەكتورىنا: «جەردىڭ قۇتى – تۇر­عىن­دار, اۋىلعا جاناشىرلىق تانىتىپ, بەتتەرىڭدى بەرى بۇرىڭدار, بۇلاي بولا بەرسە, بۇل ءوڭىر ەلسىز قالاتىن ءتۇرى بار, حالىق كوشىپ جاتىر», دەگەن مازمۇندا حات جولداماق.

وباعانعا قايتا ورالساق, اكىمنىڭ اي­تۋىنشا, اۋىلدا مال ۇستاۋعا مۇمكىندىك بار, تۇرعىنداردىڭ ءبارى ءتورت ت ۇلىك ۇستاپ, ءتول الىپ وتىر. بىراق جايىلىمنىڭ ازدىعى مال باسىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. ويتكەنى وباعاننىڭ ءبىر جاعى مەڭدىقارا اۋدانى, ءبىر جاعى ەگىستىك, ءبىر شاقىرىم جەردەن وباعان وزەنى وتەدى, ال ءبىر جاعىنا شەكارا ءتيىپ تۇر.

وبلىستىق جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە, 2022 جىلى وڭىردە پايدالانۋسىز جاتقان 260 مىڭ گەكتاردان اسا جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان. ونىڭ 141 مىڭ گەكتارى – جايىلىمدىق جەر. «قايتقان مالدا قايىر بار» دەمەكشى, تۇرعىندار جايىلىمعا جارىماي وتىرعان اۋىلدارعا دا مەملەكەت مەنشىگىنە وتكەن جەرلەردەن ۇلەس ءتيىپ قالا ما دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر.

قوستاناي وبلىسى