سارىاعاشتىق باعبان ليمون ءوسىرىپ, تابىس تاۋىپ وتىر

«كومىر تاپشى بولعاندىقتان جىلىجايدى جىلىتۋدىڭ بار امالىن جاسادىق. اۋدانعا اكەلىنگەن كومىردىڭ ءوزىن قىمباتقا, تونناسىن 25-35 مىڭ تەڭگەدەن الىپ جاتىرمىز. ارينە, بۇل قيىندىقتان دا شىعارمىز, قيراعان جەرلەرىن ءوزىمىز قالپىنا كەلتىرەمىز. بىراق كومىر تاپشىلىعى, بار كومىردىڭ باعاسىن كوتەرىپ جىبەرۋ ەرتەڭگى كۇنى جىلىجاي ونىمدەرىنىڭ قىم­بات­تاۋىنا اكەلەرى ابدەن مۇم­كىن», دەيدى ءماناتالى تاڭسىقباەۆ.

باعبان ليمون وسىرۋدە قيىن­دىق­تاردىڭ از كەزدەسپەگەنىن ايتادى. بىراق ەسەلى ەڭبەكتىڭ, تى­نىم­سىز ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە اي­تارلىقتاي تابىسقا دا جەتىپ وتىر. وتاندىق ءونىمنىڭ ارتۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان اعايىندىلاردى اۋىل­­داستارى دا ۇلگى تۇتادى. بۇگىندە بۇل كاسىپ تاڭسىقباەۆتاردىڭ وتباسىلىق بيزنەسى, ياعني ۇل-قىز­دا­رىمەن قوسقاندا ون شاقتى ادام ماڭداي تەرىن توگىپ كەلەدى. ال تەرىم كەزىندە اۋىلداستارىن جۇمىسقا تارتادى. ءبىر جارىم ايعا سوزىلاتىن جيىن-تەرىندە جيىرمادان اسا ادام وسى ليمون باعىنان ناپاقا تابادى. جىلىجايداعى ءار ءتۇپ ليمون اعاشى كەمى 100-150 كيلو ءونىم بەرەدى. الداعى ۋا­قىتتا 300-400 كيلوعا دەيىن ءونىم الۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق جىل سايىن بۇل وتباسى 50-60 توننا ءونىمدى ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرى مەن رەسەيگە جونەلتىپ كەلەدى. شارۋانىڭ ايتۋىنشا, ليمون ءوسىرۋ – ۇزاق مەرزىمدى بيزنەس, ياعني ودان 3 جىلعا دەيىن ەش پايدا كورمەيسىز. تەك شى­عىن­عا جۇمىس ىستەيسىڭ. وسى ارا­لىقتا قىستا جاعاتىن كومىرگە, جىرتىلعان سايىن اۋىستىراتىن جابىندى-پلەنكاعا, ءدارى-دارمەگى, جۇمىسشىلارعا بەرەتىن ەڭبەكاقىعا جۇمسالاتىن شىعىن از بولمايدى. ءماناتالى مەن ءوسپانالى دە العاشىندا قوماقتى شىعىننان كەيىن بارىنە قولدى ءبىر سىلتەپ, بۇل كاسىپتى تاستاعىسى كەلگەن.

ء«ىنىم ەكەۋمىز كولىگىمىزدى, بار مالدى ساتتىق. جاعاتىن كومىر جەتپەي قالعان كەزدە كو­شەدەن بالا-شاعامىزبەن بىرگە تەزەك, وتىن تەردىك. اي­تە­ۋىر قيىندىقتاردان جول تابۋعا تى­رى­ستىق. دانا اباي­دىڭ ولەڭىن­دەگى «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي, تويادى قارنىڭ تىلەنبەي» دەگەن ءسوزىن ۇستانىم ەتتىك. ءۇشىنشى جىلى العان ءونىم جۇمىس­شى­لاردىڭ ەڭبەكاقىسىن اقتادى. وسىلاي جىل سايىن ءونىم ءوسىپ تۇرادى. سول ءۇشىن ليمون ەگىپ, بيزنەس باستاعىسى كەلەتىندەر كەمى 3 جىل قيىندىققا شىداۋ كەرەك», دەيدى ءماناتالى سول ءبىر كۇندەردى ەسكە الىپ. بۇگىندە العاشقى كەزدەردەگى شىعىندارى مەن قيىندىقتار ارتتا قالعان تابىستى كاسىپ قالاي باستالعان ەدى؟

سوناۋ 2002 جىلى كورشى ەلدەگى شىرشىق قالاسىنان اتامەكەنگە ءوز بەتىنشە قونىس اۋدارۋدى ۇيعارعان تاڭسىقباەۆ وتباسى سارىاعاش اۋدانىنداعى تۋىستارىن ساعالاپ كەلىپتى. ەلگە كەلگەن سوڭ وتباسى 3 گەكتار جەر تەلىمىن ءوز قاراجاتىنا ساتىپ الادى. ءۇيدى دە ءوز كۇشتەرىمەن سالعان. ءسويتىپ, جىلىجاي قۇرىپ, وعان قيار مەن قىزاناق ەككەن. العاشىندا جاقسى ءونىم الادى. بىراق كوپ وتپەي ول جەرگە «نەماتودا» دەگەن قۇرت ءتۇسىپ, قيار مەن قىزاناق تامىرىنىڭ قانات جايۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى. «ول قۇرتتى جوياتىن ءدارى دە تىم قىمبات, ونىمەن كۇرەسۋ دە قيىن ەكەن. ونىڭ ۇستىنە بۇرىن ءبىر «گازەل» كوكونىستى بازارعا اپارىپ, 15-20 مينۋتتا ساتىپ قايتاتىن بولساق, قيار, قىزاناق ەگەتىن جىلىجايلار كوبەيگەن سوڭ, ساتۋ جاعى دا قيىنداي باستادى. بىزگە كاسىپ باعىتىن وزگەرتۋ كەرەك بولدى. ءىنىم ەكەۋمىز نارىقتى زەرتتەپ, 60 سوتتىق جەرگە جىلىجاي سوعىپ, ليمون كوشەتىن وتىرعىزۋدى ءجون دەپ تاپتىق. ليمون اعاشى الگى نەماتودا قۇرتىنان قورىقپايدى ەكەن», دەيدى باعبان. ارينە, جاڭا ءىستى باستاماس بۇرىن, بارلىق ارەكەت جان-جاقتى ەسەپتەلىپ, تاجىري­بەنىڭ جوقتىعى دا ەسكەرىلگەن. اعايىن­دىلار ليمون كوشەتىن وتىر­عىزباستان بۇرىن تاشكەنتكە بارىپ ءبىراز جىلدان بەرى تسيترۋس­تى جەمىس وسىرۋدە تاجىريبەلى, وسى ءىستىڭ قىر-سىرىنا قانىق ماماندارمەن كەڭەسىپ, ءدارىس الادى. الدىمەن ليموننىڭ «مەيەر» دەگەن سورتىنان 640 كوشەت اكەلىپ, كوشەتجايدا 2-3 جىل باپتايدى. سوسىن بىرنەشە جىلىجايعا ءبولىپ وتىرعىزادى.

بۇگىندە بۇل اعاشتاردىڭ جا­پى­راق جايىپ, ءوسىپ تۇرعانىنا ون جىلداي بولعان. ليمون اعاشى العاشقى ءۇش جىل ءونىم بەرمەيدى. ياعني اعايىندىلار العاشقى جىلدارى شىعىنعا جۇمىس ىستەگەن. «ال كۇتىمى وڭاي. ليمون تەرىلىپ, ارتىق بۇتاعى كەسىلىپ بولعاننان كەيىن اعاشتار ۇيقى فازاسىنا كىرەدى. ولار ويانىپ كەتپەۋى جانە سۋىق ۇرماۋ ءۇشىن جىلىجاي ءىشىن +5 گرادۋستا ۇستاپ وتىرامىز. مىسالى, قيار مەن قىزاناققا +18-20 گرادۋس كەرەك بولسا, لي­موننىڭ وسۋىنە +5 گرادۋس جىلىلىق جەتەدى. ليمون اعاشى جىلىنا 4 رەت گۇلدەيدى. بىراق ءبىر رەت ءونىم الامىز. مىسالى, ناۋرىزدىڭ اياعىندا گۇلدەگەندەرى قاراشا ايىندا سالادى. مامىردا گۇلدەگەندەرى جەلتوقساندا پىسەدى. ءپىسىپ سارعايسا, بىردەن ءۇزىپ الىپ, ساتسا بولادى. ءبىز ءبارىنىڭ بىردەي ۋاقىتتا پىسكەنىن كۇتىپ, ءبىر-اق تەرەمىز. نەگىزى ليمونعا دا زيانكەستەر كەلەدى. بىراق ۋاقىتىندا بارلىق كۇتىم شارالارىن ىستەپ, جازدا «شومىلدىرىپ», «تاما­عىن» ۋاقتىلى بەرىپ, قاراپ تۇر­ساڭىز ول اۋرۋلار جولامايدى. كەلسە دە, ەمدەپ الۋ قيىن ەمەس. سودان كەيىن الما, المۇرت اعاش­تا­رىنىڭ ارتىق بۇتاقتارىن قىرىق­قانداي, ليموندى دا جىلىنا ەكى ­رەت قىرقىپ تۇرامىز. بىراق باس­قاشا كەسىلەدى. جەلتوقساندا تەرىلىپ بولعاننان كەيىن ءبارىن قىرقىپ شىقتىم. ەندى مامىر ايىنىڭ سوڭى مەن ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا قىرقىلادى. جازدىڭ كۇنى اپتاسىنا ەكى رەت, ال كۇز بەن كوكتەمدە ون كۇندە ءبىر رەت سۋارامىز. ال قىستا مۇلدەم سۋار­مايمىز. ليمون اعاشتارى سەگىز اي سۋ ىشپەسە دە تۇرا بەرەدى», دەيدى ءماناتالى.

تاۋەكەلمەن باستالعان جۇمىس­تى تابىس كوزىنە اينالدىرۋ دا وڭاي سوقپاعان. ليمون ءوسىرۋدىڭ جاي-كۇيىن جاقسى بىلەتىن ماماندار جاقىن ماڭدا جوق. بۇل ارادا جىلىجاي جۇمىسىمەن قاتار ىزدەنۋدى دە توقتاتپاعان اعايىندى تاڭسىقباەۆتار تاشكەنتتەگى مامانداردان اعاش بۇتاقتارىن كەسۋ, دارىلەۋ تاسىلدەرى بويىن­شا كەڭەس الادى, ۇيرەنەدى. تۇركيادان ماماندار شاقىرتادى. «ىزدەندىك, جان-جاقتان اقپارات جينادىق, تاجىريبە جاسادىق. ۇيرەنۋگە وسىلايشا ءبىراز جىل ۋاقىت ارنا­دىق. ال قازىر مەندە بار جيناعان تاجىريبەم بويىنشا قۇرىلعان ارنايى باعدارلاما بار. ەگەر ۇيرەنەمىن, ليمون وسىرەمىن دەي­تىن­دەر بولسا, بار بىلگەنىممەن بولىسەمىن. ەرتەڭ ول باسەكەلەس بولادى دەگەن قىزعانىش جوق. قايتا وتاندىق ءونىم كوبەيىپ, باسقا ەلدەرگە ەكسپورتقا شىعارىپ جات­ساق قانەكي؟! ونىمەن تۇرماي, قارجىنىڭ ءوز ەلىمىزدە قالعانى جاقسى عوي. نارىقتى زەرتتەپ قاراساق, ەلىمىزگە ليموندار ار­گەنتينا, تۇركيا, قىتاي, تاجىك­ستان مەن وزبەكستاننان كەلەدى. ءبىزدىڭ اقشامىز سول ەلدەرگە كەتىپ جاتىر. قازىر ەلىمىزدە 20-30 گەكتار ليمون باعى ءوسىپ قالدى. كوبەيتسەك, يمپورت كولەمى دە ازايىپ, اقشا ءوز ەلىمىزدە قالادى», دەيدى ءماناتالى. ءونىمدى وتكىزۋ جاعىنان دا ەشقانداي ماسەلە جوق. ساپاسىمەن دە تانىلىپ ۇلگەرگەن وتاندىق ءونىمدى ارنايى كەلىپ الىپ كەتەتىن الىپساتارلار از ەمەس. كەيدە الماتى قالاسىنا اپارىپ ءوزى ساتىپ كەلە­دى. «قايبىر جىلى الماتىعا قاڭ­تاردا جۇك كولىگىمەن ليمون اپاردىم. تاڭنان كەشكە دەيىن 20 توننا ساتتىم. ودان كەيىنگى جىلى 30 توننا اپارىپ, ءبىر اپتا ساتتىم. كورشى وزبەكستاننان كەلگەندەردەن ارزانعا بەرەمىن. مەن – ديقانمىن. ماعان بازار باعاسىنان 50 تەڭگە تومەن بەرگەنىم قالتاما اسەر ەتپەيدى. ال جۇرت قاشاندا 5-10 تەڭگە بولسىن ارزان العىسى كەلەدى. بىراق كوبى بىزدە, ءوز ەلىمىزدە ليمون ءوسىپ جاتقانىنا سەنىڭكىرە­­­­مەيدى. ءارى-بەرى ۇستاپ كورىپ, تاڭ­عا­لىپ قارايدى. كوزىن تاپساڭ, قىزىعۋشىلىعىڭ بولسا, بىزدە كەز كەلگەن نارسەنى وسىرۋگە بولادى. بىزدە ليمون ەككىسى كەلەتىندەر كوپ. بىراق سول باستاپقى جىلدارى شىعىندى وتەي الماي, قولىن ءبىر سىلتەپ تاستاپ كەتەدى. ەگەر ۇكىمەتتەن ارنايى ءبىر سۋبسيديا بەرىلىپ تۇرسا, ليمون ەگەتىندەر كوبەيەر ەدى. قازىر الماتى, وسكەمەن, اقتاۋ, اتىراۋ, تاراز, قىزىلوردا, ياعني ەلىمىزدىڭ ءبىراز قالاسىندا ليمون وسىرىلۋدە. ءبىز كوشەتىن دە دايىنداپ, ساتىپ جاتىرمىز», دەيدى ءماناتالى تاڭسىقباەۆ.

ليموننىڭ ادام دەنساۋ­لىعىنا پايداسى وراسان. ەگەر قان-قىسىمى جوعارى ادامدار بولسا, گۇلدەگەن كەزدە ەكى ساعات جىلىجاي ىشىندە وتىرسا, ءبىر جىلعا دەيىن قان قىسىمى مازالامايدى ەكەن. مۇنىڭ پايداسىن بىلەتىن جەرگىلىكتى جۇرت نەمەسە سىرتتان ەستىگەندەر كەلىپ, كۇش-قۋات الىپ كەتەدى.

تۇتىنۋشىلارعا وتاندىق ءونىم مەن يمپورتتىق ءونىمدى اجىرا­تۋ قيىن ەمەس. ءدامىن كورگەن جۇرت مۇنى بىردەن بايقايدى ەكەن. ونىڭ سەبەبىن باعبان مۇلدە حيميكات قوسىلمايتىنىمەن بايلانىس­تىرادى. سارىاعاشتىق باعبان جامبىلدىق جاس عالىم داۋلەت ەگەمبەرديەۆ ويلاپ تاپقان بيو­لوگيالىق تىڭايتقىشتى قول­دانىپ, وڭ ناتيجە كورىپ جات­قانىن ايتادى. وسىلايشا, اۋىلدا تابىستى وتباسىنا اي̆نالىپ, جيناعان ءبىلىم-تاجىريبەسىن باسقالارمەن ءبولىسىپ جۇرگەن ءماناتالى تاڭسىقباەۆ ليموننان بولەك, 25 سوتىق جىلىجايىنا پياز, بۇرىش ەگەدى. ياعني ليمون پىسكەنشە قاراپ وتىرمايدى. سونداي-اق ول بىلتىر باعا ءتيىمسىز بولعاندىقتان, ليموننان توساپ جاساپ, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنە جەتكىزۋدى قولعا الىپتى. وتاندىق ونىمنەن جاسالعان توساپقا سۇرا­نىس كوپ. مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا رەتىندە قولداۋ كور­سە­تىلسە, الداعى ۋاقىتتا كاسى­بىن كەڭەيتكىسى كەلەتىن باعبان لي­موننان بولەك, اپەلسين, ماندارين, لايم سياقتى تسيترۋستى جەمىستەر ەگۋدى جوسپارلاپ وتىر.

تۇركىستان وبلىسى