بۇل كۇندەرى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەگىنشىلىك, وسىمدىك, سەلەكتسيا, تۇقىم شارۋاشىلىعى, اگروحيميا, توپىراقتانۋ جانە اگروەكولوگيا سالالارى بويىنشا جەتەكشى عىلىمي ورتالىعى بولىپ سانالاتىن ءارى ەلىمىزدىڭ اگرونوميالىق عىلىمىن قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا 80 جىل تولىپ وتىر.
وتكەندى سارالايتىن بولساق, كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستاندا بىرقاتار تاجىريبە ستانسالارى, تاناپتار مەن تىرەك پۋنكتتەرى قۇرىلدى. ولار تابيعي جاعدايلارعا ءتوزىمدى ونىمدىلىگى جوعارى سۇرىپتار شىعارۋمەن شۇعىلداندى. ول كەزدە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەۋىنەن ويداعىداي ءجۇرگىزىلمەدى. ويتكەنى, جالپى جۇمىستاردى ۇيلەستىرەتىن عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىق جوق ەدى.
مىنە, سوندىقتان دا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. كسرو حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ 1934 جىلعى 16 شىلدەدەگى قاۋلىسىنىڭ نەگىزىندە قازاق كسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسى سول جىلعى 14 تامىزدا قازاق ەگىنشىلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. ءسويتىپ, ينستيتۋتتىڭ ىرگەسى قالاندى. جالپى العاندا, ينستيتۋت ەلىمىزدە ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ عىلىمي جۇيەسىن نىعايتۋ جولىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىپ, ءداستۇر ساباقتاستىعىن ءالى كۇنگە جالعاستىرىپ كەلەدى. ولاي دەيتىنىم, ينستيتۋتتاعى بولىمدەر مەن زەرتحانالار قۇرامىنان ءار جىلدارى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ جانە ەلەكترلەندىرۋ, شورتاندىداعى تاجىريبە ستانساسى نەگىزىندە بۇكىلوداقتىق استىق شارۋاشىلىعى, قازاق وسىمدىك قورعاۋ, قازاق جەمىس جانە ءجۇزىم شارۋاشىلىعى مەن قازاق كارتوپ جانە كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى قۇرىلدى. ال 1969 جىلى جاڭادان قۇرىلعان قازاق شابىندىق جانە جايىلىمدىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇرامىنا سورتاڭ جەرلەر زەرتحاناسى مەن كوپجىلدىق شوپتەر سەلەكتسياسى جانە تۇقىم شارۋاشىلىعى ءبولىمى بەرىلدى. كەيىنىرەك ينستيتۋتتىڭ كۇرىش ەگۋ ءبولىمى قازاق كۇرىش عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قاراماعىنا وتكىزىلدى. سودان بەرى ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ, ءبولىنىپ شىققان مەكەمەلەر حالىق يگىلىگىنە ەسەلى ەڭبەك ەتۋدە.
ءبىزدىڭ ينستيتۋت ىسكە كىرىسكەن كۇنىنەن باستاپ-اق زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءبىر ساتكە دە توقتاتپاي الماتى قالاسىنداعى ورتالىق تاجىريبە تانابىندا, شورتاندى, جامبىل اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانسالارىندا, وساكاروۆ (قاراعاندى), قاراتال (تالدىقورعان), قىزىلوردا تىرەك پۋنكتتەرىندە جۇرگىزدى.
اتالعان جۇمىستار نەگىزىنەن جەرگىلىكتى ماتەريالدار مەن كاۆكازدىق شىعۋ تەگى كۇزدىك قاتتى بيدايدىڭ ۇلگىلەرىن زەرتتەۋگە باعىتتالدى. 1937 جىلى مەملەكەتتىك سىناققا كۇزدىك قاتتى بيداي ۇلگىلەرىنەن ىرىكتەلگەن ءبىر سۇرىپ تاپسىرىلدى. عىلىمي-زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى ايماقتارىندا ەگىنشىلىكتىڭ ءشوپ تاناپتى جۇيەسىن جاساۋعا, اتاپ ايتقاندا توپىراق قۇنارلىلىعىن زەرتتەۋ, تىڭايتقىش قولدانۋ, ارامشوپكە قارسى وسىمدىك قورعاۋ قۇرالدارىن كەڭىنەن پايدالانۋ ەنگىزىلدى. ەگىستىك قورعايتىن ورمان الاپتارى قالىپتاسىپ, سونداي-اق جەمىس-جيدەك, ءجۇزىم ءوسىرۋ قىزۋ قولعا الىندى. مۇنداي تىڭ ءىسپەن ءداندى, تەحنيكالىق, جەمىس-جيدەك, كوكونىس-باقشا داقىلدارى, كوپجىلدىق شوپتەر, اگروحيميا, اگرومەليوراتسيا ءتارىزدى بولىمدەر اينالىستى. بۇعان قوسا تاعى باسقا كوپتەگەن ءبولىمشەلەردىڭ, زەرتحانالاردىڭ جۇمىس اياسى كەڭەيدى. ءداندى, ءداندى-بۇرشاق, مايلى, تەحنيكالىق جانە جارمالىق داقىلدار بويىنشا شىعىس سەلەكتسيا ورتالىعى اشىلىپ, رەسپۋبليكانىڭ تۇگەل دەرلىك ايماعىن قامتىدى.
سۋارىلمايتىن, ءتالىمى جانە سۋارمالى جەرلەردەگى ايماقتىق ەگىنشىلىك جۇيەسىنىڭ نەگىزگى بۋىندارىن, سونداي-اق, كۇزدىك جانە جازدىق بيداي ءوسىرۋدىڭ ينتەنسيۆتى تەحنولوگياسىن, اۋىسپالى ەگىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, توپىراقتى ءۇرىلۋ مەن سۋ ەروزياسىنان قورعاۋ جانە ولاردىڭ قۇنارلىلىعىن كوتەرۋ, ەگىس قورعايتىن ورمان القاپتارىن ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن جاسادى. بۇل جۇمىستار گ.پوتاپوۆ, ش.حابيبۋللين, ا.بالچۋگوۆ, ن.سالاشنىي سەكىلدى بەلگىلى عالىمداردىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءجۇرگىزىلدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ەلىمىزدىڭ 9 وبلىسىندا ەگىن شارۋاشىلىعىن ورىستەتۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەندى.
وتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارىندا الماتى وبلىسىنىڭ قۋاڭ دالالى, ءشول دالالى جانە تاۋلى ايماقتارىندا (قاراوي, ۇشقوڭىر), سونداي-اق ءوڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءشولەيت ايماعىندا (ارىس جانە تۇركىستان) اشىلعان تىرەك پۋنكتتەرى مەن شىعىس سەلەكتسيا ورتالىعىندا ۇزاقمەرزىمدىك «وپاكس», «ارپا», «بيداي», «بۇرشاق», «قانت» سەلەكتسيالىق باعدارلامالارى جاسالدى. بۇل باعدارلامالاردا تەوريالىق زەرتتەۋلەر گەنەتيكالىق سەلەكتسيالىق نەگىزدەردى تۇزۋگە, سونىمەن بىرگە, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى سەلەكتسياسىنىڭ قولدانىلىپ جۇرگەن تاسىلدەرى مەن سحەمالارىن زەرتتەۋگە باعىتتالدى. ناتيجەسىندە 210 سۇرىپ ۇلگىسى الىندى. سەلەكتسيا, بۋدانداستىرۋ جانە سۇرىپتاۋدىڭ ءداستۇرلى تاسىلدەرىمەن قاتار قازىرگى زامانعى جاڭا بيوتەحنيكالىق تاسىلدەرى – وسىمدىكتەردىڭ بيولوگيالىق قاسيەتتەرى مەن شارۋاشىلىق ءۇشىن باعالى بەلگىلەرى بار جاڭا ءتۇرلەرىن الۋعا, سۇرىپتار مەن بۋداندار شىعارۋعا العىشارت جاسادى.
ەگىنشىلىكتىڭ وركەندەۋىنە م.ەرلەپەسوۆ, ءى.ابۋعاليەۆ, ن.ۋدولسكايا, پ.فەدوروۆ, ر.ورازاليەۆ, ك.بالعابەكوۆ, ۆ.نوۆوحاتين سىندى عالىمدار ونەگە كورسەتتى.
ينستيتۋت عالىمدارى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ جاڭا سۇرىپتارى مەن بۋداندارىن شىعارۋ جولىندا قاجىر-قايرات تانىتتى. ۇزاق جىلعى ەڭبەك ءناتيجەسىندە كۇزدىك بيدايدىڭ 9, جازدىق جۇمساق بيدايدىڭ 11, قاتتى بيدايدىڭ 3, ارپانىڭ 5, س ۇلىنىڭ 2, جۇگەرىنىڭ 8, سويانىڭ 3, قانت قىزىلشاسىنىڭ 3 جانە كۇرىشتىڭ, بۇرشاقتىڭ جانە جەمدىك داقىلداردىڭ سۇرىپتارى شىعارىلىپ, شارۋاشىلىقتارعا تاراتىلدى.
ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن ر.ورازاليەۆ, ا.يورگانسكي, ا.كۇرىشباەۆ, س.كەنەنباەۆ, ۆ.ماكاروۆ, د.نۇرعاليەۆ, م.قۇدايبەرگەنوۆ, س.اشىرباەۆا, ك.دەنگەلباەۆا سياقتى جەتەكشى عالىمدارىمىز سالاعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ولار تەك ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, سونداي-اق, حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىمال بولىپ وتىر. ينستيتۋت عالىمدارى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى ۇدايى دامىتۋ ماقساتىندا اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن رەسپۋبليكامىزدىڭ وڭتۇستىك جانە ءوڭتۇستىك-شىعىس وبلىستارىندا بەيىمدىلىك-لاندشافتىق جۇيە قالىپتاستىرۋدا, وڭدەۋ تەحنولوگياسىندا, ءتالىمى جانە سۋارمالى جەرلەردە ەكولوگيالىق ءوندىرىستى, رەسۋرستى ۇنەمدەۋ مەن ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ ەگىندى تامشىلاتىپ سۋارۋ تاسىلدەرىن ەنگىزۋدىڭ زەرتتەۋلەرى جۇرگىزىلۋدە.
سونىمەن بىرگە, سەلەكتسيالىق سالادا دا ىزدەنىستەر جالعاسۋ ءۇستىندە. اۋا رايىنىڭ ءتۇرلى جاعدايىنا بەيىمدى, زيانكەستەر مەن اۋرۋلارعا ءتوزىمدى, ونىمدىلىگى جوعارى داقىلداردىڭ سۇرىپتارى مەن بۋداندارىن شىعارۋ – نەگىزگى مىندەتكە اينالىپ بۇل باعىتتا قىرۋار جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر.
اكادەميك راقىم ورازاليەۆ باستاعان عالىمدار 150-دەن استام جوعارى ءونىمدى سۇرىپتار مەن بۋداندار شىعارىپ, اگرارلىق سالانى بيىككە كوتەرىپ تاستادى. سەلەكتسيونەر-عالىمدار ءداندى, ءداندى-بۇرشاق, مايلى, جەمدىك جانە تەحنيكالىق داقىلداردىڭ ۇلتتىق گەنەتيكالىق رەسۋرسىن قۇرىپ كۇردەلى دە ىرگەلى ءىستى جۇزەگە اسىردى. ۇلتتىق گەنەتيكالىق قوردىڭ ۇشتەن ءبىرىن قۇرايتىن 17 مىڭنان استام ۇلگى ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ قورىندا ساقتاۋلى تۇر.
بىزدە جىل سايىن تۇقىمدىق شارۋاشىلىقتاردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 450 توننادان استام جوعارى ساپالى ءداندى داقىل, 130 توننا جەمدىك ءداندى, 120 توننا ءداندى-بۇرشاق, 60 توننا ماقسارى, 50 توننا جۇگەرى جانە 10 توننا جەمدىك تۇقىم داقىلدارى وندىرىلەدى.
ينستيتۋت عالىمدارى حالىقارالىق دەڭگەيى جوعارى عىلىمي ورتالىقتارمەن تىعىز بايلانىستا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. ماسەلەن ولاردىڭ قاتارىندا مىناداي حالىقارالىق CIMMYT, ICARDA, JIRCAS, IPGRI, GTZ, USAID, FAO زەرتتەۋ مەكەمەلەرى مەن رەسەي, اقش, اۆستراليا, قىتاي, يزرايل, مەكسيكا, سيريا, كورەيا, جاپونيا ەلدەرىنىڭ عىلىمي ينستيتۋتتارى بار. ماماندارىمىز ۇنەمى الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا تاجىريبە جيناقتاپ, ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى باعىتىندا وتەتىن كەلەلى جيىندارعا قاتىسادى. ۇزاق ۋاقىت بويى ۇتىمدى ءارى ءتيىمدى جۇمىس اتقارعان ينستيتۋتتىڭ قازىرگى قۇرىلىمى 16 عىلىمي بولىمنەن, 2 فيليالدان, «ۇشقوڭىر» ءبىلىم تاراتۋ ورتالىعى مەن قوسىمشا 3 بولىمشەدەن تۇرادى. اتالعان مەكەمەلەردە 268 ادام, ونىڭ ىشىندە 66 عىلىمي قىزمەتكەر, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ 2 اكادەميگى, رەسپۋبليكا اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ 5 اكادەميگى, موڭعوليا اگرارلىق اكادەمياسىنىڭ 1 اكادەميگى, 19 عىلىم دوكتورى, 39 اۋىل شارۋاشىلىعى جانە بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جۇمىس ىستەيدى. عىلىمي الەۋەتى مەن وزىندىك ءداستۇرى قالىپتاسقان ينستيتۋتتى وسى جىلدار ىشىندە ۇيىمداستىرۋشىلىق الەۋەتى جوعارى 14 ديرەكتور ابىرويمەن باسقارعانىن اتاپ ايتقان ءجون.
80 جىلدىق تاريحى بار عىلىمي مەكەمەنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە تالاي تارلانبوز عالىمدار ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ, بەدەلىن الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە ايگىلەدى. ونى قازىرگى بۋىن وكىلدەرى لايىقتى جالعاستىرىپ, جوعارى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋدە. ءيا, ءداستۇر ساباقتاستىعى الداعى ۋاقىتتا دا وسىلايشا جالعاسا بەرەدى.
سەرىك كەنەنباەۆ,
قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.