پاراساتتىلىعىمەن جۇرگەن ورتاسىنىڭ شامشىراعىنداي بولىپ, پايىمدىلىعىمەن سول پەندەلەردى ءتانتى ەتكەن بىرتوعا جاندار بولادى. تاۋ الىستاعان سايىن بيىكتەي تۇسەدى دەگەن ءسوز سونداي ادامدار ءفاني دۇنيەدەن وتكەن سوڭ, جىلجىعان جىلدار ءۇنى بولىپ تا ايتىلسا كەرەك. ءبىز بىلەتىن ماكەن اعا اۋەسباەۆ وسىنداي ورەلى جانداردىڭ ءبىرى ەدى. اسپانتاۋلار اياسىنداعى كەگەن اۋىلىندا قىزمەت ەتكەن 90-جىلدارى قالىپتاسقان ادەتىمەن ەرتەلى-كەش ورتالىق كوشەنى بويلاي اياڭداعاندا وڭ, سولىنان ەشكىم وزبايتىن ەدى. مۇنى ەلدىڭ ماكەن اعاعا كورسەتكەن ءبىر قۇرمەتى دەپ تە باعالاعان دۇرىس.
ۋاقىت شىركىندە توقتام بار ما. جىلجىعان جىلدار ءوز دەگەنىن ىستەيتىنى حاق. ءاماندا, ونى «الدىنان اقساعاننىڭ ايىبى جوق» دەپ قازاقىلىققا سۇيەپ قانا قويماي, «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن دانالىققا جۇگىنگەن ءلازىم. تاياۋدا ماكەن اعانىڭ نەمەرەسى باقتيار باتىس قازاقستاننان تالدىقورعان قالاسىنا تەلەفون سوققاندا ءبىر سەرپىلىپ, كەگەندەگى سول ءبىر جايماشۋاق كۇندەردى ەسىمە الدىم. وي قورىتا وتىرىپ, جەتىسۋلىقتار ەسىمىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن ەستەرىنە الاتىن تاۋ تۇلعالى ازامات ماكەن اعا اۋەسباەۆ تۋرالى ءبىر ۇزىك سىردى اق قاعازعا تۇسىرۋگە تالپىندىم. ارادا ازاماتتار قول ۇشىن بەرىپ, كەيىپكەرىمىزدىڭ ءومىر بەلەستەرى جايلى جان جارى بۇگىندە ورال قالاسىندا تۇراتىن راۋحان دۇكەنقىزىنىڭ ۇزىك-ۇزىك سىرلارىن اعىتقان ءۇشبۋ حات تا قولىما ءتيدى.
...«ءبىز – ەرتە ەسەيگەن بۋىننىڭ وكىلىمىز. بۇعانامىز بەكىمەي ەڭبەككە ارالاستىق. بالالىعىمىزدىڭ نەبىر قىزىقتى كەزەڭىن سۇم سوعىستىڭ اۋىر كۇندەرىنە ايىرباستادىق. شۇكىرىنەن تايماعان حالىقپىز عوي. قازىر ول زامان كەلمەسكە كەتتى. ءومىر ءوز ارناسىمەن اعۋدا. مەن باقىتتىمىن», دەپ ءبىر قايىرعان ابزال انا اڭگىمەسى اق قاعازدا ودان ءارى بىلاي جالعاسادى:
«ماكەن شىنىبەك ۇلى قانداي قىزمەت اتقارماسىن ادالدىعىمەن, قابىلەت-قارىمىمەن ءارى كاسىبي شەبەرلىگىمەن دارالاناتىن. تۋىپ-وسكەن جەرىنە, قادىرلەپ, قۇرمەتتەگەن ەلىنە ادال قىزمەت ەتتى. ءسويتىپ, جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ اسىل ازاماتى, تۇعىرلى تۇلعاسى رەتىندە تانىلىپ, سول ەلدىڭ اعاسى اتاندى. قاشاندا بيازى مىنەزىنەن اۋىتقىماي, بىلسەم, بىلگەن ۇستىنە بىلە تۇسسەم دەگەن ۇستانىمىنان تايمايتىن. ەڭ باستىسى, كوكىرەك كوزى اشىق ءھام كورگەنى مەن تۇيگەنى مول قازىنالى زەرەك تە زەردەلى جان شىن مانىندە اعا ۇرپاقتىڭ لايىقتى وكىلى بولا ءبىلدى».
سۇراپىل سوعىس باستالىپ, اكەسى مايدانعا اتتانارىندا: «ۇرپاق كوشىن جالعاپ تۇعىرىم بولار جالعىز ۇلىم ماكەندى اللاعا اماناتتادىم», دەپتى. سوندا ارتىنان تەسىلە قاراپ, 7-8 جاستاعى جالعىز ۇلدى باۋىرىنا باسىپ قوشتاسىپ تۇرعان زايىبى بيكەش اپانىڭ جاسى وتىزعا دا تولماعان ەكەن. سوعىستى كورمەسە دە تىلدىڭ ازابىن تارتقان بيكەش اپا 1942 جىلى ۇلى وتان سوعىسىندا مەرت بولعان شىنىبەك اتادان قالعان جالعىز ۇلى ماكەڭدى قاتارعا قوسسام دەپ ارمانىن ۇكىلەيدى. اقىرى وعان دا قول جەتكىزەدى.
ماكەن اعا 1950 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1956 جىلى ءبىتىردى. ەڭبەك جولىن جالاڭاش اۋىلىنداعى, سرەديگور ورىس ورتا مەكتەبىندە مۇعالىم بولىپ باستادى. كەيىننەن وسى مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ بىرنەشە جىل ەڭبەك ەتىپ, 1963 جىلى پارتيا قىزمەتىنە اۋىستى. اۋدانداعى «كولباستاۋ», «توعىزبۇلاق» كولحوزدارىندا پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعان كەزدەرىندە ىسكەرلىگىن, سەنىم ارتىپ تاپسىرىلعان جۇمىسقا زور جاۋاپكەرشىلىگىن تانىتىپ, ارىپتەستەرىنەن ەرەكشەلەندى.
1970 جىل «توعىزبۇلاق» كولحوزىنىڭ ۇجىمى ءۇشىن ەستە قالارلىق, بىتىك ەگىن ءوسىرىپ, بىرەگەي تابىسقا جەتكەن جىل بولدى. وسى كەزدە كولحوز پارتيا كوميتەتى حاتشىسىنىڭ ەڭبەگى دە ورىندى باعالانىپ ماكەن شىنىبەك ۇلى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىن كەۋدەسىنە قادادى. 1976 جىلى كەگەن اۋداندىق پارتيا كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلدى. 1983 جىلى اتالعان اۋداندىق پارتيا كوميتەتى بيۋروسىنىڭ قاۋلىسىمەن اۋداندىق تۇتىنۋشىلار قوعامى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە اۋىستىرىلدى. قانداي قىزمەتكە تاعايىندالىپ, مىندەت جۇكتەلسە دە بىلىكتىلىكپەن تياناقتى اتقارۋ ونىڭ قانىنا سىڭگەن ادەت دەپ ايتۋعا بولادى. اقيقاتىنا جۇگىنسەك سول كەزەڭ ۇرپاعىنا ءتان پاتريوتتىق سەزىمنىڭ ەرەكشەلىگى ۋاقىت اعىمىمەن بويىنا ءسىڭىستى بولعان ەدى. سول ءۇردىس قازاقى اسىل قاسيەتپەن استاسىپ تەك جاقسىلىقتىڭ باستاۋشىسى بولعانى دا جاسىرىن ەمەس.
قاشاندا قالت ايتپايتىن حالىق ماكەننىڭ ايرىقشا ءبىر قاسيەتى – اناسىن كەرەمەت جاقسى كورىپ, قۇرمەتتەگەنىن, ءاماندا ول كىسىنى تىك تۇرىپ سىيلايتىنىن ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتكەندە بارلىق قۇرمەتتى كورسەتىپ, ايتۋلى دەمالىس ورىندارىنا جىبەرىپ, ءتىپتى, ماسكەۋدى دە ارالاتىپ قايتقانىن ۇلگى تۇتادى.
…«قۇدايدان سۇراعاننىڭ ەكى ءبۇيىرى شىعادى, پەندەدەن سۇراعاننىڭ ەكى كوزى شىعادى…» دەگەن ءسوز بار. ەڭ الدىمەن اللادان تىلەگەن ابزال. قازاق ايەلىنىڭ بار باقىتى – جۇبايىنىڭ جولىندا. جولداسىم ماكەن مارقۇم كوزى تىرىسىندە ەلگە ادال قىزمەت ەتتى. جاتسام-تۇرسام سونىڭ تىلەۋىن تىلەدىم. بۇگىن بالالارىمنىڭ, نەمەرەلەرىمنىڭ تىلەۋىن تىلەپ وتىرعان جايىم بار. ولار دا مەنى الاقاندارىنا سالىپ, قۇرمەتتەيدى. قولىمدى جىلى سۋعا مالىپ وتىرعانىم – بار جاعدايىمدى جاساپ قويعان بالالارىمنىڭ ارقاسى», دەگەن تىلەۋقور انا راۋحان دۇكەنقىزىنىڭ ءۇشبۋ حاتىنداعى جولداردى ءدال وسى تۇستا كەلتىرىپ وتىرعانىمىز مارقۇم ماكەن اعانىڭ اناسىن الپەشتەپ, ريزاشىلىعىنا كەنەلگەنىنە زايىبىنىڭ دا قوسقان ۇلەسى زور ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى ەمەس پە؟! مۇندايدا قازاق: «اتاڭا نە ىستەسەڭ الدىڭا سول كەلەدى», دەپ ءدوپ باسا ايتقان عوي. اتا كۇشى, انا سۇتىمەن ۇرپاق بويىنا سىڭەتىن تاعى ءبىر قاسيەت ىلگىدەي ىزەتتىلىك. سول قۇندىلىق ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ جان جارىنىڭ بويىنان تابىلىپ, وسكەلەڭ ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىستى بولعانىن دا كەگەندىكتەر جىر قىلىپ ايتادى. ءتىپتى, راۋحان دۇكەنقىزى قىزمەت ىستەگەن مەكتەپتە ۇستازدار قاۋىمى دا بالالارىن وقىتىپ, تاربيەلەتكەن اتا-انالار ماقتان تۇتادى. بۇل اقيقات.
شىنى كەرەك, بۇل ۇرپاق تاعدىردىڭ قانشاما تەكسەرىسىنەن ءوتتى. قازىر اڭىزعا بەرگىسىز, كەيىنگىلەر تاڭدانا قارايتىن ءومىر بەلەستەرى سونىڭ دالەلى. البەتتە, ولار دا جاس بولدى. بىراق قايراتى مەن جىگەرى جاسىماعان, تالابى تاۋداي, ومىرگە قۇشتار بولاتىن. «ەڭبەك ەتسەڭ, الىنبايتىن اسۋ جوق. تاۋەكەل تاۋعا شىعارادى!» دەگەن ماعىناداعى ومىرلىك ۇرانمەن الدىعا ۇمتىلا بەردى, ۇمتىلا بەردى. تاپشىلىق القىمنان الىپ, جوقشىلىق جاعاعا جارماسقاندا, ماكەن اعا تەك جارىنىڭ عانا ەمەس ەلىنىڭ جانىنا رۋح بەرىپ, جىگەرىن جانيتىنىن سول ەل اشىق ايتادى. باقىتتى اركىم ارقالاي تۇسىنەدى. بىرەۋلەر ءۇشىن ماتەريالدىق مۇمكىندىك, ەندى ءبىرى جايباراقات ومىردەن باياندى باقىت ىزدەيدى. راۋحان اپاي ءۇشىن رۋحاني تۇتاستىق, سەنىمدى ومىرلىك سەرىگىنىڭ ساياسىندا ءجۇرىپ, قولداۋ كورسەتۋ بارلىعىنان بيىك-ءتىن. امال نەشىك. ءبىر ءسات مۇڭايا وتىرىپ ءۇشبۋ حات استارىنا ءۇڭىلىپ ول كىسىنىڭ باقىتتى ەكەنىن ۇعىندىق. ولار ءومىردىڭ قىسى مەن جازىن, كوكتەمى مەن كۇزىن قاتار تۇرىپ, شاتتىعى مەن شىرعالاڭىن تەڭدەي ءبولىسۋ ارقىلى باقىتقا تالپىندى. ءسويتىپ, شىن مانىسىندە باقىتتى بولا ءبىلدى.
كوپ جاعدايدا ادامنىڭ سىرت كەلبەتى شىنشىل, بىربەتكەي جان ەكەندىگىن اڭعارتاتىنى بار ەمەس پە؟!. كەگەندە وزىندىك مىقتى مىنەزى بار تاۋ تۇلعالى ازاماتتىڭ الدىن كەسپەي, قۇرمەت تۇتقان ۇرپاق وكىلى بولعاندىقتان ءۇشبۋ حاتتان «وسى كىسى ۇرپاعىنا قانداي اقىل ايتتى ەكەن؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەگەن ەدىم. تاپتىم. «بالالارىنا: «وقىڭدار, ۇرلىق جاساماڭدار, ەشكىمنەن تايسالماڭدار, ادامي قاسيەتتەرىڭدى جوعالتپاڭدار» دەپ ۇنەمى قايتالاپ جۇرەتىن. سالماقتى ەدى», دەپتى راۋحان اپا.
جەر شالعاي. ونىڭ ۇستىنە كەز كەلگەن ۋاقىتتا جول تۇسە بەرمەيدى. ايتپەسە, ماكەن اعانىڭ نۇرلان, ەرمەك دەگەن ەلگە ەلەۋلى, وزىندىك قىزمەت باسپالداقتارىنا دا كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ۇلدارىن بىلگەنىممەن, جۇزبە-ءجۇز كەزدەسىپ سىر ءبولىسۋدىڭ ءساتى تۇسە قويعان جوق. ال اتاسىنىڭ اتىن ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاندا» ءبىر كورسەتۋگە تالپىنعان باقتيارعا ءبىر مەن ەمەس ءبۇتىن ەل رازى. ەل دەمەكشى ماكەن شىنىبەك ۇلى مەن راۋحان دۇكەنقىزىن بىلەتىن جاندار ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن دە, بالالارىن دا ەركەلەتە بىلەدى. ەش ۋاقىتتا قاباق شىتپايتىن. زايىبى قوناقتى دا كۇتىپ, كۇيەۋدى دە باپتاپ, بالالاردىڭ دا جاعدايىن جاساپ, ءۇي شارۋاسىنا ۇلگەرىپ, مەكتەپتەگى قىزمەتىن دە دوڭگەلەتە جۇرگىزۋگە داعدىلانعان» دەيدى حالىق.
قورىتا كەلە ماقالامىزدى حاتتاعى مىنا ءبىر جولدارمەن تۇيىندەيمىز «انا باقىتى – بالالارىنىڭ باقىتىن كورگەنى. قۇدايعا شۇكىر, بالالارىم ومىردەن ءوز ورىندارىن اداسپاي تاپتى. اتتەڭ, وتاعاسى ارامىزدا ءبىراز جۇرە تۇرعاندا, نەمەرە-شوبەرەلەرىمىزدىڭ قىزىعىن بىرگە كورگەندە, شىركىن!..» دەگەن ارماندار جۇرەكتى شىمىرلاتىپ وتەدى.
نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى.