كەشە پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جالپى وتىرىستا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2013 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى تالقىلاندى.
جالپى وتىرىستىڭ وسى جولعى كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسەلەلەردىڭ سانى اۋقىمدى كورىندى. العاشقى بولىپ نازارعا ۇسىنىلعان تاقىرىپتا مىنبەرگە كوتەرىلگەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ: «مەن نەگىزگى تسيفرلاردى تانىستىرىلىم جينالىستا ايتىپ وتكەنمىن, ناقتى اقپارات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتە بار. سىزدەر ولاردى تالقىلاۋ بارىسىندا كوپ ورىندى جانە ماڭىزدى سۇراقتار قويعانسىزدار. كوپتەگەن ساۋالدارعا ناقتى جاۋاپتار جانە قوسىمشا اقپارات بەرىلدى. سوندىقتان مەن بۇگىن نەگىزگى ساتتەرگە عانا توقتالىپ وتكىم كەلەدى», دەپ ءبىرىنشى تۇسىمدەردىڭ اتقارىلۋىنا توقتالدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تۇسىمدەرى ەسەپ جىلىندا 7,8 پايىزعا ارتا وتىرىپ, 5 272 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, ولاردىڭ ىشىندە كىرىستەر 5 180 ملرد. تەڭگەنى كورسەتكەن. دەگەنمەن دە, كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋى, كەدەن وداعىنىڭ باجدارعا اسەرى مەن بەرەشەك بويىنشا كوپ سۇراقتار بولدى, دەپ وسىلاردىڭ ارقايسىسىنا جەكە توقتالىپ ءوتتى.
كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى بويىنشا باستاپقىدا جوسپار شامادان تىس ۇلكەن بولعانىن العا تارتقان شەشەن بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ بارىسىندا ول جوسپاردىڭ ازايتىلعانىن جەتكىزدى. اتقارىلماۋدىڭ تاۋ-كەن كومپانيالارى سالدارىنان قالىپتاسقانىن, ال وزگە سالالار بويىنشا كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى ەكونوميكانىڭ وسۋىنەن اسىرا جينالعانىن, ياعني 14 پايىزعا اسقانىن كولدەنەڭ تارتتى.
بۇل ەكونوميكانىڭ نومينالدى وسۋىنەن اسادى. سوندىقتان وسى جاعدايدى وڭ جانە ماڭىزدى ءسات دەپ باعالاۋعا بولادى دەگەن ويىن جەتكىزگەن ول ءارى قاراي كەيبىر سالىق تولەۋشىلەردىڭ ەكونوميكاعا قوسقان ۇلەسىنە مونيتورينگ ءجۇرگىزۋ ماقساتىندا ولاردىڭ ەسەپتىلىگىنە تالداۋدى كۇشەيتەمىز, دەدى سەناتورلار الدىندا. بۇدان كەيىن بيزنەستىڭ جول كارتاسى, قوسىمشا قۇن سالىعى, يمپورتتىق كەدەن باجدارى بويىنشا دەرەكتەر كەلتىرگەن باقىت تۇرلىحان ۇلى: «2013 جىلدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا كەدەن وداعى ەلدەرىنەن باجدار جوسپارعا قاراعاندا از ءتۇستى. جالپى العاندا, 4 جىلدا سالدو وڭ بولىپ قالىپتاسىپ, 97 ملرد.تەڭگەنى قۇرادى. قازاقستان اۋدارعانىنا قاراعاندا كوبىرەك الدى. بولجاۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ءۇش ەلدە جوسپارلاۋ پروتسەسىن كەلىسۋ قاجەت», دەدى.
سونداي-اق, «ءبىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا قاعازسىز كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋ ەنگىزىلۋدىڭ بيزنەس ءۇشىن توسقاۋىلداردى ازايتاتىنىن ايتقان ول كەلەسى كەزەكتە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارىنا توقتالدى.
شىعىس بولىگى بويىنشا بيۋدجەتتىڭ ورىندالماۋى مەملەكەتتىك باعدارلامالار, دەبيتورلىق بەرەشەك, بيۋدجەتارالىق قاتىناستار جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا ورىن العان. يگەرىلمەۋ سوماسىنىڭ ەسەبىنە قاتىستى ول جوسپارلانعان قاراجاتتى قازىناشىلىق شوتتان شىعىس تۇرىندە ەسەپتەن شىعارۋمەن اراداعى ايىرمانى انىقتاعاندا بيۋدجەت ورىندالماۋى 43 ملرد.تەڭگەنى قۇراعانىن ايتتى. بۇل – كاسسا بويىنشا يگەرىلمەۋ, دەگەن شەشەن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ يگەرىلمەۋىنە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ قالدىقتارىن دا قوسۋعا بولادى دەپ, ەسەپ كوميتەتىنىڭ وسى ۇستانىممەن يگەرىلمەۋدىڭ سوماسىن انىقتاعانىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە, ساتىپ الۋ راسىمدەرىن ۋاقتىلى وتكىزبەۋدىڭ يگەرىلمەۋ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنى دا كولدەنەڭ تارتىلدى.
ال ءدال وسى پروبلەما جىل سايىن بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن تالقىلاعاندا ۇنەمى باس قاتىرار ماسەلەگە اينالىپ وتىر. جاۋىر بولعان وسى ماسەلە بيىل دا الدان شىقتى. سول سەبەپتەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى اۆتوماتتاندىرۋ ونىڭ ۋاقىتتىلىعىنا, اشىقتىعىنا ىقپال ەتەدى جانە باسەكەلەستىكتى كەڭەيتەدى. پورتالدا تىركەلگەن پايدالانۋشىلار سانى جىلدان-جىلعا وسۋدە. 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 2013 جىلى جۇيەنى پايدالانۋشىلار 53 مىڭ قاتىسۋشىعا ارتىق بولدى دەگەن دەرەك العا تارتىلدى.
مەملەكەتتىك باعدارلامالار بويىنشا 30 سالالىق باعدارلاما وڭتايلاندىرىلاتىن كورىنەدى. بيۋدجەت كودەكسىنە تولىق يگەرۋ كەزىندە ناتيجەلەرگە قول جەتكىزبەگەنى ءۇشىن جاڭا جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلەتىنى, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءبىرىنشى باسشىلارعا جۇكتەلەتىنى دە وسى وتىرىستا ءمالىم بولدى. ال ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قوزى-كورپەش جاڭبىرشين ءوز بايانداماسىندا بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىمدى پايدالانۋدى ارتتىرۋ, بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ماقساتتى جانە ءتيىستى پايدالانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ اتقارىلۋىن جەتىلدىرۋ جانە مەملەكەت اكتيۆتەرىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى. «بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگى, سالىق اكىمشىلەندىرۋ تيىمدىلىگىنىڭ ازدىعى جانە كولەڭكەلى ەكونوميكا ۇلەسىنىڭ ۇلعايۋى بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىمسىز باسقارۋدىڭ العىشارتتارىن قالىپتاستىرادى», دەدى كوميتەت توراعاسى. ونىڭ بايانداماسىنان ءمالىم بولعانداي, بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى بىرنەشە مارتە ناقتىلاپ, تۇزەتۋلەرىنە قاراماستان, 2013 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىسىن پايدالانۋ بارىسىندا تيىمدىلىكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ورىن العان. 2014 جىلعى 1 قاڭتارعا ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار 43,2 ميلليارد تەڭگەنى يگەرمەگەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار يگەرمەگەن جانە ءوز ماقساتىنا پايدالانباعان 26,0 ميلليارد تەڭگە ماقساتتى ترانسفەرتتەر بيۋدجەتكە قايتارىلعان.
سەناتورلار بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى ماسەلەسىن تالقىلاۋدا بەلسەندىلىك تانىتتى. دەپۋتاتتار تاراپىنان قويىلعان ساۋالداردىڭ بارلىعى دا ۇلكەن جۇك كوتەرگەن, حالىقتىڭ ويىنداعى كوكەيكەستى ماسەلەلەر بولدى. ماسەلەن, دەپۋتات نۇرلان ورازالين وتىرىستا ءسوز بولعان بيۋدجەتتى ساپاسىز جوسپارلاۋ دەگەننىڭ شىمبايىنا باتقانىن, ال ونىڭ شىن مانىندە كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگى ساۋال ەكەنىن, ەگەر ول يگەرىلمەيتىن بولسا, ونى نەگە قايتالاي بەرۋگە جول بەرىلەتىنىن ايتا كەلە, ال ونىڭ ساپاسىز جاسالۋىنا كىم كىنالى, ول قالاي جاۋاپ بەرەدى دەپ سۇراق تاستادى.
ەسەپتىك قۇجاتتاردى تالقىلاۋدان كەيىن ءتيىستى سالالىق كوميتەتكە ايتىلعان ەسەپتەردى بەكىتۋ جونىندە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىنا سەناتتان قوسىمشا بايانداما ازىرلەۋ تاپسىرىلدى.
پالاتا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ەكى وقىلىمدا قاراپ, قابىلدادى. سونداي-اق, «كاسىپتىك وداقتار تۋرالى» زاڭ جوباسىن دا ماقۇلدادى. ال قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا قاراي كەلىپ, رەگلامەنتكە سايكەس ماجىلىسكە جىبەردى. وزگەرىستەرىمەن جانە تولىقتىرۋلارىمەن تاعى ەكى زاڭ جوباسى ماجىلىسكە قايتارىلدى.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».