كۇنى كەشە استانادا باۋىرلاس ءۇش مەملەكەتتىڭ باسشىلارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويدى. قازاقستان پرەزيدەنتى: «ول قول قويۋشى مەملەكەتتەر حالىقتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن, ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان», دەگەن سوزدەرىمەن ماڭىزدى قۇجاتتىڭ نەگىزگى ماقساتىن دا ايقىنداپ بەردى. بۇل ورايدا, الدىمەن بولاشاقتى جاسايتىن, ءوز قولىمەن ورنىقتىراتىن يگىلىكتەر ورتاسىندا ءومىر سۇرەتىن وتانداستارىمىزدىڭ دەنساۋلىعىنا, ءماندى دەمالىسىنا دەگەن قامقورلىق كوڭىل وسىرەدى. ەڭبەكتىڭ ادامى بولسىن, زەينەتتىڭ ادامى بولسىن جىلىنا ءبىر كەلەر دەمالىسىن ءتيىمدى وتكىزۋگە تىرىسادى. وسىنداي جوسپار قۇرعان كىسىلەردىڭ كوپشىلىگى بۋرابايعا بەت بۇرعىسى كەلىپ تۇراتىنى دا انىق.
ۋاقىت تىنىعۋشىلار تالعامىن ءوسىرىپ وتىر. ايگىلى بۋراباي بۇعان دايىن با؟ كوڭىلگە ولەڭ قوندىراتىن تابيعاتىمەن قوسا ءوڭىردىڭ ۇسىنىمدارى دا كوبەيىپ كەلە جاتقانىن ايتۋىمىز كەرەك. بۋراباي ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا حالىقارالىق تالاپتارعا تولىق جاۋاپ بەرەتىن «Rixos Borovoe» بەس جۇلدىزدى وتەلى بوي كوتەردى. كۋرورتتىق ساناتتاعى وتەلدىڭ باس مەنەدجەرى لۋي دە يونگ مۇندا 270 جۇمىس ورنى قۇرىلعانىن تىلگە تيەك ەتۋ ارقىلى قىزمەت كولەمى مەن ساپاسىنىڭ دەڭگەيىن اڭعارتادى. ايتكەنمەن, ول قازاقستان كۋرورتتارىندا قولدانىسقا ەنگىزىلمەگەن رەسۋرستاردىڭ بارلىعىن اتاپ كورسەتىپ, بۇل باعىتتا كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن دە ايتادى. وتباسىلىق دەمالىس, اۋرۋحانادان كەيىنگى وڭالتۋعا قاتىستى ويلاناتىن جايلار بارشىلىق. دەمالىستىڭ ءمانى قولايلىلىقتا, تارتىمدىلىقتا. ايناكولدىڭ جاعاسىنداعى «وقجەتپەس», بۋراباي كولىنىڭ جاعالاۋىنداعى «ايناكول», ورمان قويناۋىنداعى «زەلەنىي بور», «ششۋچينسكي», «الماز», «بوتاكوز», «جەكە باتىر» سياقتى ونداعان شيپاجايلار سەرۆيستىك قىزمەت اۋقىمىن كەڭىتكەنىن بىلەمىز. سولاي بولۋعا دا ءتيىستى.
ايتكەنمەن, سولاي بولماي تۇرعان جايلار دا جوق ەمەس. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, بۋرابايعا جىلىنا ءبىر ميلليونعا جەتپەيتىن تۋريستەر كەلەتىن كورىنەدى. ناپاقاسىن وسى سالادان ايىرىپ, سالتانات قۇرىپ جاتقان ەلدەر از با؟ مۇمكىندىك بولا تۇرا ميلليوندار تاسقىنى بىزدە نەگە از؟ ماسەلە قولجەتىمدىلىكتە. شيپاجايلار مەن قوناق ۇيلەرىڭىزدىڭ تاۋلىكتىك قۇنى 10 مىڭنان 30-35 مىڭ تەڭگەگە دەيىن شارىقتايدى. تاماقتانۋ ورىندارى مەن ساۋدا نۇكتەلەرىندەگى باعاعا ءتىس باتپايدى. كادىمگى كاسىبي باسەكەلەستىك بولماي تۇر. جۇرت اراسىندا شەتەلگە اعىلۋدىڭ توقتاماي تۇرعانىن دا وسىدان كورىڭىز. «اتتىڭ باسى جاعدايعا قاراي بۇرىلادى» دەگەنىڭىز وسى بولسا كەرەك.
دەمالىس ورىندارى, اسىرەسە, قىس ايلارىندا بوس تۇرادى. وسى ورايدا, پىكىرىمىزدى شاشىراتپاي, بارلىق شيپاجايلارعا ءتان ورتاق ماسەلەگە نازار اۋدارعىمىز كەلەدى. ماسەلەن, اتى جۇرتشىلىققا ءمالىم, الەۋمەتتىك سيپاتتاعى «زەلەنىي بور» ءساناتوريىن الىپ قارايىق. مۇندا زامانالىق جابدىقتار جەتكىلىكتى, تىنىعۋشىلارعا ەم-دومنىڭ وتىزدان استام ءتۇرى ۇسىنىلادى. سوعان قاراماستان جاز ايلارىندا تاپقان تابىستارى قىسقى شىعىنداردى وتەۋگە جەتپەي جاتاتىن كورىنەدى. تسيفرمەن ايتساق, 10 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن اۋماعىن جىلىتۋعا ايىنا 6,3 ميلليون تەڭگە, ەلەكتر قۋاتىنا 2,5 ميلليون تەڭگە جۇمسالادى. بۇعان كوممۋنالدىق قىزمەت, ادامداردىڭ جالاقىسىن قوسىڭىز. مۇنىڭ سەبەبىنىڭ ءبىر ۇشىن قىسقى جانە مەديتسينالىق تۋريزمگە كوڭىل بولىنبەي تۇرعانىنان ىزدەگەن ءجون سياقتى.
– ءبىز يگى باستامالاردى قولداۋعا ارقاشان ءازىرمىز, – دەيدى «زەلەنىي بوردىڭ» ديرەكتورى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى دۇيسەنبەك امانجولوۆ. – كوپتەن بەرى الەۋمەتتىك جوبالارعا ۇلەسىمىزدى قوسىپ, دەنساۋلىعىن تۇزەتكىسى كەلگەن كىسىلەرگە قول ۇشىن بەرۋگە, سول ارقىلى اۋرۋحانالار مەن گوسپيتالدارداعى جەتپەي جاتقان ورىنداردى بوساتۋعا ىقپالداسساق دەيمىز. بىراق, ءىس بارىسىندا جۇيكە جۇقارتار كەدەرگىلەرگە اياعىمىز شالىنادى. الەۋمەتتىك قولداۋ تۇرعىسىنداعى ادەمى تەندەرلىك ساياساتتىڭ سارساڭى, بيزنەس قۇرىلىمى باسشىلارىنىڭ مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى باعىتىنداعى بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندىگى, ءوزىمىزدىڭ ىلكىم ارەكەتتەرىمىز ورتاق ءىستى ىركىپ تۇراتىن جاعدايلارعا كەزىگەمىز.
الەمنىڭ ءبارى كوممەرتسيالاندىرىلىپ كەتكەن جوق. سولاي بولعاننىڭ وزىندە زاڭ ورتاق, ۇستانىم ورتاق. جۋرناليستىك زەرتتەۋلەرىمىز دۇيسەنبەك ماشھۇربەك ۇلىنىڭ سوزدەرىنىڭ جانى بارلىعىن ايقىندايدى. مۇنىڭ سەبەبى, اندىزداپ شىعا بەرگەنىمەن, ادامدار, ادەتتە, قولدا جوقتى ىزدەيتىنى بارىن ەسكەرسەك, بۇل تالاپقا قۇرمەتپەن قارايتىن ۋاقىت جەتكەندەي. جۇرتشىلىق تاراپىنان رادون سۋلارىنا سۇرانىس كوپ. ول كوكشەتاۋدا اعىل-تەگىل. «كوكشەتاۋ مينەرالدى سۋلارى» اق ۆيتسە-پرەزيدەنتى, قر مينەرالدى رەسۋرستار اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ەۆگەني ءپياتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۋراباي, زەرەندى, ساندىقتاۋ, بۇلاندى, ەڭبەكشىلدەر اۋداندارىنىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن ونى كادەگە جاراتۋعا بولادى. وسى ايماقتا كۇندەلىكتى پايدالانىپ جۇرگەن سۋلارىمىز دا سونداي. تەك ولار, حيميالىق ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى, قاينارلاردان اتقىلاپ شىعىسىمەن كادىمگى اۋىزسۋعا اينالىپ كەتەتىن كورىنەدى.
– بۇگىنگى كۇنى الەمنىڭ 300-دەن استام ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارى رادون قاينارلارىن ەمدىك ماقساتتا پايدالانادى جانە ونىڭ تيىمدىلىگى ناقتى دالەلدەنگەن, – دەيدى بىزبەن اڭگىمەسىندە ەۆگەني الەكساندروۆيچ. – كورشىلەس رەسەيدە وسىنداي 20-عا جۋىق ساۋىقتىرۋ ورتالىعى بار. مەن التاي ولكەسىندەگى اتاقتى «بەلوكۋريحا», «ليپوۆكا» جانە ۋرالداعى بىرنەشە ساناتوريلەردە بولدىم. وندا كەزەككە جارتى جىل بۇرىن جازىلادى ەكەن. ويتكەنى, رادون تەراپياسى جۇرەك-قان تامىرلارى, جۇيكە, ىشكى اعزا, گينەكولوگيالىق, تەرى جانە باسقا كەسەلدەرگە داۋا بولىپ تابىلادى. وكىنىشكە قاراي, بىزدە قاينارلار قورى باياعىدا زەرتتەلگەنىمەن, ءىس جۇزىندە ءالى كۇنگە پايدالانىلماي كەلەدى. شيپاجايلاردىڭ جىل بويعى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتە الماۋدىڭ ءبىر سىرى وسىندا.
«زەلەنىي بوردىڭ» اڭگىمەسىنە قايتا ورالايىق. مۇندا وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنا دەيىن ءساناتوريدىڭ وزىنە قاراستى رادون قاينارلارى كەڭىنەن پايدالانىلعان. سودان كەيىنگى توقىراۋ جىلدارىندا جەراستى بايلىقتارىن پايدالانۋ جونىندەگى قولدانىستاعى كەلىسىمنىڭ كۇشى جويىلدى. بىراق, بىلتىرعى جەلتوقسان ايىنداعى قر ۆيتسە-پرەمەرى دەڭگەيىندەگى قاۋلى نەگىزىندە, ولار «ەسىل» اكك كومەگىمەن رادون سۋلارىن پايدالانۋعا ارەكەت جاساپ كورگەن. ول ءۇشىن شيپاجاي بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرىپ, تۇسكەن پايدانىڭ 20 پايىزىن «ەسىلگە» بەرۋگە ءتيىستى بولعان. بۇعان ماقۇل ساۋىقتىرۋ ورتالىعى ودان كەيىنگى قيامەت-قايىمنان حابارسىز ەدى. زەرتحانالىق حيميالىق زەرتتەۋ, كەن قويناۋىن پايدالانۋدىڭ جۇمىس جوسپارى جانە كەلىسىمشارت جاساۋعا قاجەتتى تولىپ جاتقان قۇجاتتار دايىنداۋ قاجەت بولعان. مۇنىڭ جالپى قۇنى 14 ميلليون تەڭگەگە باعالانعان. «زەلەنىي بور» بۇعان دا كونگەن. وسى جەردە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قورىتىندىسىن الۋ ءۇشىن تاعى دا قوماقتى قارجى قاجەتتىگى انىقتالادى. ماسەلە مۇنىمەن دە شەكتەلمەيدى ەكەن. الگى قورىتىندىعا قول قويىلعاننىڭ وزىندە, ونىڭ ءسال-كەم وزگەرىستەرگە ءتۇسۋىنىڭ ءوزى قوسىمشا شىعىندارعا, بارىنەن بۇرىن مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردىڭ نەگىزگى جۇمىسىن توقتاتا تۇرۋىنا اكەلىپ سوعاتىنى تۇسىنىكتى. ءسويتىپ, قۇنارلى قۇيقانى ءتۇرتىپ قالساڭ اتقىلاي جونەلەتىن رادون سۋلارى التىن سۋلارعا اينالىپ شىعا كەلگەن. ەسەسىنە, «زەلەنىي بور» تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ 90 كۇندىك كەلىسىمشارتىن بىرجاقتى بۇزۋىنا ءماجبۇر بولعان.
ارىپتەستىك قاتىناستار اشىق بولۋعا ءتيىستى. ول, ارينە, زاڭعا سۇيەنەدى. دەگەنمەن, «كەن پايدالانۋ تۋرالى» زاڭدى پايدالانۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى دە بولۋعا ءتيىستى دەپ ويلايمىز. ماسەلەن, مۇناي, التىن, گاز, مەتالل, كومىر وندىرۋشىلەرمەن ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ مەكەمەلەرىنىڭ جاعدايىن ءبىر بەزبەنمەن ولشەۋدىڭ قيسىنى كەلمەيتىنى انىق. قۇرمەتتى دەپۋتاتتار مۇنى دا ەسكەرگەنى ءجون. ونىڭ ۇستىنە, رەسپۋبليكامىزدا ءالى كۇنگە كۋرورتتار تۋرالى زاڭ قابىلدانباي كەلەدى.
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى.