تولەن ابدىكوۆ – ادەبيەت كوگىندە جارق ەتىپ كورىنگەن اسا ۇلكەن تالانت.
وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن العاشقى تۋىندىلارى جاريالانا باستاعان قالامگەر اتىنا ايتىلعان جوعارى قۇرمەت كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوز بيىگىنەن ەش الاسارعان ەمەس. كەرىسىنشە, دۇنيەگە كەلگەن ءار شىعارماسى قازاق پروزاسىندا قۇبىلىس سانالعان جازۋشىنىڭ جۇلدىزى تىم اسقاقتاپ, ودان بەتەر جارقىراي تۇسكەن. عاجايىپ اسەرگە بولەنگەن كۇيدە «تاڭعى شىق» جيناعىنداعى توكەڭنىڭ «رايحانىن» زەردەلەي وقي باستادىم.
مويىنداعان ءجون, بايا-عى-دا بۇل سەزىمگە تولى دۇنيەنى تەرەڭ تۇسىنبەي, جەلە-جورىتا سىدىرتىپ شىققان سياقتىمىن. ون جەتى-ون سەگىز جاستاعى بوزىمنىڭ قالام سىلتەسى مۇلدەم ەرەك. ادەتتەگى سۇيىسپەنشىلىك, ادامگەرشىلىك تاقىرىبىنا جازىلعان ماحاببات اڭگىمەلەرىندە كىبىرتىكتەپ جاتاتىن سەلكەۋلىكتەر ۇشىراسپايدى. جالاڭ بايانداۋعا قۇرىلعان ترافارەتتەن اۋلاق. «ءسۇيدىم», «كۇيدىم» دەگەن جاتتاندىلىق جوق. كەيىپكەردىڭ جان الەمىنە ءجىتى ءۇڭىلىپ, ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەرىن مەيلىنشە اشىپ كورسەتۋگە ۇمتىلعان اۆتوردىڭ سونى ىزدەنىسى كوزگە ۇرىپ-اق تۇر. شىپ-شىمىر پسيحولوگيالىق شىعارمانىڭ كومپوزيتسيالىق ارقاۋى بەكەم تارتىلعاندىقتان, سيۋجەت جەلىسى شاشىراماي, وقيعا ءديناميزمى ءسال ساتكە بوساڭسىماي, جيناقى دا, شيراق ءوربيدى. سەزىم قىلىن قوزعاپ, بىردەن باۋراپ الار قىزۋى باسەڭسىمەي ءورشي تۇسەر اڭگىمەنىڭ ىشكى يىرىمىنە قالاي باتقانىڭدى دا بىلمەي قالاسىڭ-اۋ.
جۇرەككە الابوتەن شۋاق ۇيىرگەن شىعارمانى بۇگە-شىگەسىن جاڭعاقشا شاعىپ, بۇتارلاپ تالداماي-اق جازۋشى جاڭالىعىنا, قالام قۇدىرەتىنە نازار اۋدارعىمىز كەلدى. تەڭىز ءدامى – تامشىدان. وسى ورايدا اڭگىمەنىڭ القيسساسىنداعى سىراشار كىلتكە جانار جۇگىرتەيىكشى.
«– مەنىڭ ومىرىمدە ەشكىمگە دە جاريالاماي ءوزىم عانا بىلەتىن جانە سول ءۇشىن بۇكىل تاعدىرىما ريزا بولىپ, سول ءۇشىن ءوزىمدى وزگەلەردەن ولجالى, باقىتتى ساناعان قۇپيا سىرىم بار ەدى.
ءارتۇرلى ساتسىزدىكتەردەن كوڭىلىم قالىپ, جابىرقاپ جۇرگەنىمدە تىرلىگىمنىڭ وسى جۇبانىشىن ەسىمە ءتۇسىرىپ, سوعان ءوزىم تىپ-تىنىش ءماز بولىپ, توڭعان دەنەمدى ىستىق پەشكە جىلىتىپ تۇرعانداي ءبىر سەزىمگە كەلەتىنمىن.
– ادام بولاشاعىن جۇرتقا ۇقساپ ويلايدى دا, ال وتكەن ءومىرىن ويلاعاندا ەشكىمگە دە ۇقسامايدى. جانە ول ويى ادەتتە مۇڭدى كەلەدى. ويتكەنى, وتكەن ءومىر نە وكىنىشتى بولادى, نە قۋانىشتى بولىپ, ول قۋانىش ءوتىپ كەتكەن ۋاقىت سىقىلدى قايتىپ ورالمايتىن قۋانىش بولادى. مەنىڭ ول كۇندەرگە كۋا قىلار قازىر تۇگىم دە جوق. بىراق مەن وعان اشۋلاندىم با؟ تاكاپپارلىعىم ۇستاپ ويعا الماۋعا تىرىستىم با؟ و, جوق! ءومىر مەنى ۇمىتسا, مەن ونى ۇمىتپايمىن. تىڭدا ەندەشە, باسىنان ايتايىن...»
وي تۇنىقتىعى, وي تەرەڭدىگى, وي كوكجيەگى انىق اڭعارىلار جاس دارىننىڭ ءسوز ساپتاۋى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى دۋلات يسابەكوۆتىڭ پىكىرىن ەرىكسىز ەسكە تۇسىرگەن. زامانداس ارىپتەسىنىڭ جەتپىس جىلدىق مەرەيتويى تۇسىندا ول «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە بۇكپەسىز بىلاي دەگەنى بار.
«قازاق پروزاسىنا الپىسىنشى جىلداردىڭ بەل ورتاسىندا شوعىر-شوعىر بوپ تالانتتى جاستار كەلە باستادى. ورتەڭگە وسكەن قۇراق قامىستاي ولار بىرىنەن سوڭ ءبىرى دۇرمەك-دۇرمەك بوپ كەپ, ءبىر-بىرىمەن جارىسا جازىپ, قازاق وقىرماندارىنىڭ كىتاپحاناسىن جاڭا شىعارمالارمەن بايىتا ءتۇستى. ول شىعارمالار الدىڭعى اعا بۋىننىڭ شىعارمالارىنان بولەكشە تىنىستاعى, كوپ سوزدىلىك پەن شاشىراڭقى وقيعالاردان ارىلعان, جاڭا وي مەن جاڭا يدەيانى وبراز تابيعاتىنا سىڭىرە بىلگەن, كەرەكسىز, جاناما دەتالداردان تازارعان, قازاق ادەبيەتىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن جاڭا بيىككە كوتەرگەن شىن مانىندەگى جاڭا شىعارمالار بولدى... جانتالاسا ىزدەۋدىڭ جاڭا جولىن تاڭداعان شوعىر-شوعىر تالانتتاردىڭ ىشىندە جازۋشى تولەن ابدىكوۆ تە بار ەدى. ول باسقا زامانداستارى سەكىلدى بۇرقىراتىپ كوپ تە جازبادى, قالىڭ-قالىڭ روماندارعا دا بارا قويمادى. وزىنە قاتال تالاپ قويا بىلەتىن, ارتىق-اۋىس ءبىر دەتال, ءتىپتى, ورنىن تاپپاعان ءبىر ءسوز ءۇشىن ءوزىن-ءوزى كەشىرە المايتىن شىن سۋرەتكەر رەتىندە ول از بولسا دا ساز جازۋعا, شىعارماشىلىق تولعاق ابدەن مەڭدەپ, جازباۋعا مۇمكىندىك قالماعان جاعدايدا عانا قولىنا قالام الۋدى ومىرلىك پرينتسيپكە اينالدىردى.
سوندىقتان دا ونىڭ شىعارمالارى سانمەن ەمەس, ساپامەن ولشەنەدى, سوندىقتان دا ونىڭ ءبىر شىعارماسىنىڭ سالماعى وزگەلەردىڭ قوس قورجىن كىتاپتارىنان اۋىر. تولەننىڭ ءار شىعارماسى باز بىرەۋلەردىڭ شىعارمالارى سەكىلدى باسپا جۇزىندە جاريالانبايدى, ونىڭ شىعارماسى دۇنيەگە كەلەدى. ال دۇنيەگە كەلەتىن شىعارمالار قاشاندا از بولاتىنى بەلگىلى. تولەن كولەم قۋعان جازۋشى ەمەس. وعان بارۋدان سانالى تۇردە باس تارتتى. باس تارتقىزعان – ونىڭ ءوز ىشىندە تۋا ءبىتتى جايعاسقان قاتاڭ تالاپ, ءوزىن-ءوزى اياماسقا بەكىنگەن ىشكى «كوركەمدىك» تسەنزۋرا, قالعانى الەمدىك ادەبيەتتى شارلاپ وقىپ, شارشاماي ىزدەنىپ, بۇگىنگى پروزاعا قويىلار تالاپتى ەركىن يگەرە بىلگەندىگىنىڭ ناتيجەسى».
تۇتاس ءبىر مونوگرافيانىڭ ج ۇلىن وزەگىندەي كورىنەر وسىناۋ لەبىزدە ابدىكوۆ الەمى ادەمى اسپەتتەلگەن. اسىرە بوياۋسىز كانىگى تامىرشىداي ءدال باسىپ جەتكىزگەنى قۋانتادى. ءبىز دە تۇڭعىش تۋىندى تۋرالى اسەرىمىزدى ىركە تۇرىپ, وردالى ويعا تابان تىرەپ, ءۋالى سوزگە جۇگىنىپ جاتىرمىز...
ەندى «رايحانعا» ورالايىق. ءمولدىر ليريزمگە تولى اڭگىمەنىڭ نەگىزگى كەيىپكەرى عازيزگە قۇلاق تۇرەلىك. ويتكەنى, وقيعا ءبىرىنشى جاقپەن باياندالادى. ۋنيۆەرسيتەتكە قابىلداۋ ەمتيحانىن تاپسىرىپ جۇرگەن الاۋ جۇرەكتى البىرت جاس كازپي-دەگى دوسى مۇراتپەن كورشى بولمەدە تۇراتىن رايحاندى كورىپ, قاتتى ۇناتىپ قالادى. عاشىقتىق ۇشقىنى سەزىمىن قارىعان ول ەڭ العاشقى سەيىلىن رايحانمەن ەمەس, ونىڭ قۇربىسى «بەت-ءپىشىنى وتكىر, كوزدەرى تۇنجىر, بيىك قاباقتى, سۇيكىمدى» دامەشپەن وتكىزەدى. كۇتپەگەن, مۇلدەم ويعا كەلمەگەن ءجايت. رايحاندى ىزدەپ كەلگەن وعان دامەش «عازيز بۇگىن كينوعا بارايىقشى» دەپ ۇسىنىس جاسايدى تايسالماي. وجەت قىزدىڭ تىلەگىنەن باس تارتا المايدى. كەلىسەدى. سولقىلداقتىق جىگىتكە جاراسپايتىن مىنەز. ءسويتىپ, دامەشپەن كينوعا بارىپ, ونان سوڭ ساياباقتا ءتۇن ورتاسى اۋعانشا سەرۋەندەيدى. سىرلاسادى. ادەتتەگى مۇڭدى قاباعى اشىلعان دامەش ءوزىن باقىت قۇشاعىنا بولەنگەن جانداي سەزىنەدى. جۇرەگى دە بولەكشە قۋانا لۇپىلدەيتىندەي. ءبىر كورگەننەن-اق عازيزدى ءسۇيىپ قالعانىن اڭعارادى. الايدا, قىز جولى جىڭىشكە. قانشا قايسار بولعانىمەن, بىردەڭە دەۋگە باتىلى بارمايدى. جىگىت مۇنى بايقامايدى. جۇرەك تەك رايحاندى ىزدەيدى. ءتۇنى بويى دوڭبەكشىپ, ەرەكشە ەلەگىزيدى. كىرپىكتەرى ايقاسپاعان ول جانارىنىڭ الدىنداعى رايحاننىڭ بەينەسىمەن ىشتەي تىلدەسەدى. «مەنىڭ سەزىمدەرىم ءوزىمدى كوبىنە الداپ جۇرسە دە, مەن وعان قاتتى سەنەمىن. ويتكەنى, ادام ءومىر بويىنا الدانىپ تا, تىلەگى ورىندالىپ تا بىتپەيدى عوي...»
...جۇرەككە ءامىر جۇرمەيدى. عازيز ءوزىن قۇلاي سۇيگەن دامەشكە بۇرىلمايدى. رايحانعا سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن بىلدىرەدى. ءجيى كەزدەسىپ, ۇزاق سىرلاسىپ دەگەندەي. باقىتتى ساتتەر, قۋانىشتى كۇندەر بىرىنە-ءبىرى ۇلاسادى... وسىنداي مەزەتتەردە دامەش پەن رايحاننىڭ جاقىن تۋىستار ەكەنىن دە بىلەدى. رايحاننىڭ اعاسى دامەشتى بالالار ۇيىنەن تاربيەلەپ الىپتى. ەكەۋى قارشادايىنان ءبىر ۇيدە ءوسىپتى. بىراق, بۇعان جەتە ءمان بەرمەيدى. كىشكەنتاي كىلتيپاننىڭ تاعدىر تەگەرشىگىنە كەدەرگى بوپ جابىسارىن دا ۇقپايدى. العاشقى ماحابباتىمنان ايىرىلىپ قالامىن-اۋ دەگەن ويدىڭ ۇشىعى ويىنا كىرىپ-شىقپاعان جىگىتتىڭ كوڭىلى الاڭسىز. رايحان دا عازيزگە بىرتىندەپ باۋىر باسىپ كەلە جاتقانداي ەدى. جىلعا بەرگىسىز, ايعا تاتىرلىق ءار كۇننىڭ قۋانىشى بولاشاققا قول سوزدىرعانداي. ءيا, سولاي سەكىلدى بولاتىن. ونان كەيىنگى وقيعانى اۆتور تومەندەگىشە وربىتەدى.
«ارادا ءۇش كۇن ءوتتى. نەبارى ءۇش-اق كۇن.
تۇسكى استى كەزدەيسوق كازپي-ءدىڭ اسحاناسىنان ءىشىپ, قايتىپ كەلە جاتقانىمدا, جولاي رايحاندارمەن بىرگە جاتاتىن نينا دەگەن ورىس قىزى كەزدەسىپ:
– دامەشپەن قوشتاستىڭ با؟ – دەدى.
مەن تاڭ قالدىم.
– قوشتاسقانى نەسى, ول وسىندا ەمەس پە؟
– كەتىپ قالدى وقۋدى تاستاپ. ايانىشتى-اق... – ول كۇرسىنىپ ەشتەڭە تۇسىنبەيسىڭ عوي دەگەن ادامشا قارادى.
مەن «نەگە» دەگەنشە بولعان جوق, «كەيىن بىلەرسىڭ» دەدى ءجۇرىپ بارا جاتىپ».
ەرتەڭىندە رايحاندى جاتاقحاناسىنا ىزدەپ بارعاندا, ول كەزدەسكىسى كەلمەيتىنىن ەسكەرتىپ, قىدىرۋعا شىقپادى.
رايحان ونان كەيىن دە ۇستاتپاي قويعان. ءار نارسەنى سىلتاۋراتىپ قاشقاقتاي بەرەدى. «بۇگىن دە ۋاقىتىم جوق, ەرتەڭ كەزدەسەيىكشى...». بولمەسىندەگى قىزدار دا كۇدىك بۇلتىن قويۋلاتىپ, «شارۋاسى بوپ, الگىندە عانا شىعىپ كەتكەن» دەيدى. تۇلا بويىن قورقىنىشتى ۇرەي بيلەگەن عازيز ۋادەلى ءساتتى سابىرمەن كۇتۋگە تىرىسقان. باسقا امال جوق. كۇيىپ-پىسكەنمەن شاراسىزدىق وتىنا جانىپ كەتپەسىڭ جانە انىق. سۇيىكتىسى بەلگىلەنگەن جەرگە تاعاتسىزدانا جەتكەن. ادەتتەگىدەي ەمەس, ءجۇزى سولعىنداۋ, بەت-الپەتى جۇدەۋلەۋ شالىنعان رايحان كوڭىلسىز ءتىل قاتقان:
«– عازيز, – دەدى رايحان باتىلدانىپ, ءوزى باسقا جاققا قاراپ تۇردى. – ءبىز تىم ۇزاپ كەتىپپىز. كىنالى ءوزىم بولۋىم مۇمكىن, بىراق سەن كەشىر. ءبارىن دە ۇمىت...
– نەگە؟ – دەدىم ءبىر كەزدە داۋسىم قارلىعىپ.
– ومىردە قاتەلەسپەيتىن ادامدار بولمايدى. سونىڭ ءبارى وكىنىشتى سەكىلدى. بىراق مەن بۇل قاتەمە وكىنبەس ەدىم... ءبىزدىڭ بۇل قاتىناسىمىزدان ءبارى ءبىر ەشتەڭە شىقپايدى... مەنىڭ جىگىتىم بار... – ول سوڭعى ءسوزىن ادەيى باسىپ ايتتى.
– نەگە؟ – دەدىم تاعى دا جىندى ادامداي. ول جاۋاپ بەرمەدى. الدەن سوڭ:
– رايحان, رايحان! – دەدىم جالىنىشتى ۇنمەن قايتالاپ. داۋسىم دىرىلدەپ, تۇتتىعا بەلگىسىز كۇشپەن ونىمەن تانىسقان كەزدەن باستاپ, وسى كۇنگە دەيىنگى بىرگە جۇرگەن كۇندەردى ول بىلمەيتىن جاڭالىقتاي ايتا باستادىم.
كەنەت: – مەن سەنى سۇيەم, – دەدىم مەلشيىپ.
ول باسىن شايقادى.
بۇلتتار اسپان الەمىن تەگىس بۇركەپتى. قار باسقان اپپاق شىڭدار كورىنبەي كەتىپتى. تەك باتىس جاق كوك جيەكتەن جوعارى جىرتىق ساڭىلاۋداي قىزعىلت ساۋلەمەن جارقىراپ تۇردى.
مەنىڭ جىلاعىم كەلدى...»
– كوپ قايعىرما, عازيز. ەگەر مەن وزىمنەن باسقانى ويلاماسام, سەن مەنىڭ دۇنيەدەگى ەڭ جاقىن ادامىم بولار ەدىڭ. بىراق سەن مەنى جەك كورە كورمە... – رايحان ماعان تۋرا قاراعاندا ونىڭ كوزىنەن اققان جاستى كوردىم. كوردىم دە ەگىلىپ كەتتىم.
سەڭ سوققان بالىقتاي ەسەڭگىرەتكەن رايحاننىڭ «قوش بول, عازيز!» دەگەن ەڭ سوڭعى لەپەسى قۇلاق تۇبىنەن كەتسەيشى جاڭعىرىپ. ول وزىنە تانىس الىپ تەرەكتىڭ ساياسىندا ءۇن-ءتۇنسىز مەلشيىپ ۇزاق وتىردى. ءتۇن قاراڭعىلىعى لەزدە قويۋلانعان, كوزگە ەشتەڭە كورىنبەيدى. تەك تاۋ جاقتان تۇرعان داۋىل اعاش بىتكەننىڭ باسىن شۇلعىتىپ, كۇرسىنە ىرعالادى. العاشقى ماحابباتىنىڭ كۋاگەرى بولعان تەرەكتىڭ دامىلسىز سىبىرلاعان جاپىراقتارى الدەنە دەپ كۇبىرلەيتىندەي. «ۇيگە قايت. سەن كىنالى ەمەسسىڭ. جالعىز عانا جازىعىڭ – سەن ونى سۇيەسىڭ...» جاپىراقتار ءتىلىن تۇسىنبەگەن ول قالىڭ نوسەردىڭ استىندا قالىپ, جاتاقحاناسىنا مالمانداي سۋ بوپ ورالادى. سول كۇنگى جاڭبىرلى اۋىر ءتۇننىڭ سىزى جاس جۇرەگىن جارالاپ, تاعدىر سوقپاعىن باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرگەنىن دە بايقامايدى. اياق استىنان اۋىلداعى اكەسى قايتىس بولىپ, سىرتتاي وقۋعا اۋىسقان عازيز تۋعان ەلىنە كەلىپ مۇعالىمدىك جۇمىسقا ورنالاسادى. شالعايداعى جۇپىنى كىشكەنتاي اۋىلدا ۇلكەن ءومىردىڭ جاڭا ءبىر ۇزىگىن باستايدى.
ۋاقىت – كەرۋەن. العا جىلجىعان سايىن وتكەننىڭ ءىزى دە كومەسكى تارتا باستايدى. الابۇرتقان سەزىم سەلىنىڭ دە باسەڭ تارتارى, ءتىپتى ۇمىت بولۋى دا كادىك ەمەس. وتكەلەكتى ءومىردىڭ قىزىعى مەن شىجىعىن قاتار كەشكەن ول سەگىز جىل وتكەننەن كەيىن ەسكى ماحابباتىمەن ويدا جوق جەردە ۇشىراسىپ قالادى...
...ءبىر كەزدەگى دوسى مۇرات ۇيلەنىپ, تويىنا شاقىرعان. جەدەلحات قولىنا تيگەن عازيز الماتىعا قۇستاي ۇشىپ جەتەدى. مارە-سارە... بىراق, ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەس كورىنىس. توي ۇستىندە شاقىرىلعان قوناقتاردىڭ اراسىنان قاسىندا كۇيەۋى بار رايحاندى كورىپ قالادى. العاشىندا ەلەڭ قىلماي, جۇزدەسكىسى كەلمەيدى. «جوق! نەسىنە قىسىلامىن. وتكەن-كەتكەندى ەسكە ءتۇسىرىپ, سويلەسىپ قالعانىم ءجون شىعار. بۇدان كەيىن كەزدەسپەسپىز...» باتىل ويعا بەكىنگەن عازيز ونى ەكى-ءۇش رەت بيگە شاقىرىپ, ءبىراز جايدان حاباردار بولادى. ءوزىنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇيلەنبەگەنىن ەستىگەندە رايحان قاتتى تاڭىرقايدى. وڭتايلى ءساتتى پايدالانىپ قالعىسى كەلگەن عازيز: «جۇرەگىڭنىڭ تۇبىندە ماعان دەگەن ءبىر جىلىلىق بولىپ پا ەدى؟» دەپ سۇرايدى. ساعىنىشتى جىلدار سازىن ەسكە تۇسىرگەن رايحان اسەم بي اۋەنىمەن ەلتي تۇڭعيىق ويعا شومعان. كوڭىل تولقىنى دا استاڭ-كەستەڭ. شارشاڭقى ءجۇزى دە مىڭ-سان قۇبىلىپ, كومەيىن بۇلكىلدەتكەن جان سىرىن, كەزىندە ىشتە بۇگىپ قالعان وزىندىك كوزقاراسىن اشىق ايتۋعا بەل بۋعان-دى:
«– ادامنىڭ اۋزى وتىرىك ايتسا دا, كوز جاسى وتىرىك ايتپايدى. ال مەنىڭ جۇرەگىمدە سىزگە دەگەن ماحاببات بولدى ما, بولمادى ما, ول جايىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قازىر قاجەتى شامالى. تىرلىكتەگى ءىس-ارەكەت قىزىق پەن قايعىنىڭ ولشەمى ءتارىزدى. كەي ادام كوڭىل ازابىنا شىدامايدى. ءتىپتى سول جولدا قانداي ىسكە بولسا دا بارا الادى. ەندى بىرەۋلەر ىشتەگى قۇپياسىن سىرتقا شىعارماي, بوتەن ءبىر قايراتپەن ماڭگىلىككە بۇركەپ قالادى. سوندا وسى ەكەۋىنىڭ ومىرگە قايسىسى قادىرلى دەگەن سۇراققا جاۋاپ تابا الماۋشى ەدىم... ءسىز ماعان رەنجىگەن دە بولارسىز. ونىڭ دا ورنى بار. ويتكەنى مەن ول كەزدە شىندىقتى اشپاي كەتتىم عوي... ەسىڭىزدە مە, دامەش – مەنىڭ ەڭ جاقىن دوسىم... ونىڭ مەنىمەن ءبىر ۇيدە تاربيەلەنگەندىگىن دە ايتىپ ەدىم عوي. ول ءسىز جايلى كوپ ويلايتىن. ءيا, دامەش ناعىز ادام ەدى عوي. ونىڭ جانىندا بىزدەر كىمبىز؟! ايتپاقشى, ءسىز ول جايلى ەستىمەگەن شىعارسىز. قايتىس بولعان.
– قاشان؟
– ءتورت جىلداي بولىپ قالدى, راكتان قايتتى, بىزدەر ينستيتۋتتى بىتىرەر جىلى. ءبىز بولساق ءالى ءجۇرمىز ءار جەردە. بىراق... ونىڭ الدىندا ەندى كىنالى ەمەس شىعارمىن.
مەن الدەقاشان كوڭىل تۇبىندە تاپتالىپ قالعان دامەشتىڭ بەينەسىن, ونىمەن قىدىرعان ءتۇندى, ودان ءارى ونىڭ وقۋدى تاستاپ, الدەقايدا رايحانعا رەنجىپ ەلگە كەتىپ قالعانىن, كەشكى كولەڭكەدەي كومەسكى بۇلدىراعان كۇيىندە ەسىمە الدىم.
– ايتىڭىزشى, – دەدى ول, – دوستىق پەن ماحاببات تارازىعا قاتار تۇسسە قايتەر ەدىڭىز؟».
اڭگىمەنىڭ فينالدىق ءتۇيىنى تەبىرەنىستى دە مۇڭدى. جازۋشى تولەن ابدىكوۆ ونى تارقاتىپ شەشۋدى وقىرماننىڭ وزىنە قالدىرادى. شىعارما جازىلعان تۇستاعى ۇردىسپەن قاراعاندا, بالاۋسا قالامنىڭ ىزدەنىسى نازار اۋدارارلىق. باس قاھارماننىڭ تولعاقتى ساۋالىنا اركىم ارقالاي جاۋاپ بەرەرى دە ءسوزسىز. سەبەبى دە تۇسىنىكتى. پەندە شىركىننىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسى دا قيلى-قيلى. ال اڭگىمە وزەگى ماحاببات, سۇيىسپەنشىلىك توڭىرەگىندە وربىگەندە ادامگەرشىلىك كيەلى قاسيەتتەردى بيىك مۇرات تۇتۋ – قاي كەزدە دە, قاي ۋاقىتتا دا قاستەرلى پارىز سانالعان. مۇنداي مەزەتتە ەگويستىك مۇددە مەن جەكەباستىق پاسىق پيعىلعا جول بەرىلمەسە كەرەك. مىنەكي, قالامگەردىڭ ۇستانعان كرەدوسى دا, كوزدەگەن يدەياسى دا وسى. العاشقى ماحاببات جايىنداعى وسىناۋ ليريكالىق باياننىڭ تۇپقازىعى – ەڭ الدىمەن, سەزىم تازالىعى مەن ار الدىنداعى ادالدىق. «بالا كوڭىلدىڭ اق پاراقتاي نوقاتسىز بەتىندە ۇزاق ۋاقىت ۇمىتىلماستاي ەستەلىك قالدىرىپ كەتكەن جالعىز جاندى قازىر عانا ءتۇسىنىپ, ءوزىمدى دە, ونى دا وزگە كوڭىلمەن اياپ تۇردىم» دەيتىن, تۇڭعىش ماحابباتىنا قول جەتكىزە الماعان عازيزدىڭ كۇيىنىشكە تولى وكىنىشتى سوزدەرى ءتىل ۇشىنا ورالا بەرەدى-اي.
«سوندا ول وسىنىڭ ءبارىن دامەش ءۇشىن ىستەگەن بە؟».
شۇقشيا ۇڭىلگەن سايىن اڭگىمەنىڭ تاربيەلىك تاعىلىمىن تەرەڭىرەك زەردەلەي ۇعارىڭ انىق. باستى يدەيانى جەتكىزۋدەگى فيلوسوفيالىق وي ءيىرىمى, وبرازداردى دارالاپ, ىشكى جان ارپالىسىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتۋدەگى مونولوگتار شىنايى ءارى اسەرلى. سيۋجەتتى وقيعانى اۆتور تابيعات قۇبىلىستارىمەن شەبەر ۇيلەستىرە سۋرەتتەيدى. پەيزاجدىق كورىنىستەر كەيىپكەر باسىنداعى احۋالمەن استاسىپ, ادامنىڭ كوڭىل-كۇي تابيعاتىمەن ءساتتى شەندەسىپ جاتادى. تولەن تابيعاتتىڭ بوياۋ-رەڭكىن حاراكتەردى مۇسىندەۋدە اسا ءدال, ۇتقىر پايدالانادى.
شىرايلى شىعارمانىڭ كوركى – قۇنارلى ءتىل. بۇل جونىنەن كەلگەندە «رايحاننىڭ» ءباسى جوعارى. عۇلاما بابامىز ماحمۋد قاشقاري «تىلمەن تۇيگەندى تىسپەن شەشپەيدى» دەگەندەي, تالانتتى قالامگەردىڭ تىرناقالدى تۋىندىسىندا ويلى تىركەستەر, كەستەلى سوزدەر مەن ساۋلەلى سويلەمدەر كوپ-اق. مۇنداي جادىگەرلەردىڭ تالعامى جوعارى وقىرماندار ويىنان تابىلىپ, قازاقتىڭ مايەكتى ءسوزىن دارىپتەگەن ادەبيەتشىلەر نازارىن ايرىقشا اۋدارىپ جاتاتىنى ءمالىم. كەزىندە «تاڭعى شىق» جيناعىنا ەنگەن جاس تالاپكەرلەر جايىندا اڭگىمە قوزعالا قالسا, تولەن ابدىكوۆتىڭ قولىنان شىققان تۇڭعىشى ەرەكشە ىلتيپاتپەن اتالاتىنى دا بەكەر ەمەس-اۋ...
* * *
«رايحان» قالاي جازىلدى؟
كوكەيىمىزدە كوپتەن جۇرگەن جالعىز ساۋالدىڭ ءمان-جايىن بىلمەك ءۇشىن جازۋشىنىڭ وزىنە حابارلاسقان ەدىك.
– سالەمەتسىز بە, تولەن اعا؟ سوڭعى كۇندەردەگى پوشتانى وقىپ جاتىرمىز. «ەگەمەن», «قازاق ادەبيەتى», «جاس الاش» جاڭا سپەكتاكلىڭىز تۋرالى جارىسىپ جازسا, مۇسىلمانداردىڭ ءتول باسىلىمى «يسلام جانە وركەنيەت» ءسىزدىڭ «ءبىزدىڭ ۇلتتىق يدەيامىز – الاشتىڭ يدەياسى بولۋى ءتيىس» اتتى كولەمدى سۇحباتىڭىزدى ايقارماعا جاريالادى. ال «حالىق ءسوزىن» كورگەن شىعارسىز. وزىڭىزگە ءبىر بەت ەمەس-اۋ, تۋرا ءۇش بەتىن ارناپتى.
– ءيا-ءيا, جاناتجان. ءوزىم ءبىرتۇرلى ىڭعايسىزدانىپ وتىرمىن, – دەدى ءسوزىمدى بولگەن ول. قالامگەردىڭ ادەتتەگى تارعىلداۋ بيازى قوڭىر ءۇنى جارقىن-جارقىن ەستىلگەن. – حالدەرىڭ قالاي؟ يۋبيلەيىم ءوتىپ كەتكەن, ءوزىڭ بىلەسىڭ. گازەتتەردىڭ ءوستىپ تۇيدەك-تۇيدەك بەرىپ جاتقانى ءبىر جاعىنان جاقسى. شابىتىڭدى جانيتىن سياقتى. سەنەسىڭ بە, قاناتتانىپ ءجۇرمىن قازىر.
– ارينە, تۆورچەستۆو قۋانىشىنا نە جەتسىن؟..
– سولاي. ءوزىڭ ءجيى حابارلاسپاۋشى ەڭ. كانە, ايتا بەر, بۇيىمتايىڭدى. تەككە زۆونداماعان بولارسىڭ...
– توكە, «تاڭعى شىقتىڭ» جارىق كورگەنىنە ەلۋ جىل بوپ قاپتى. سوعان وراي حابارلاسىپ جاتقانىم دا.
– راس-ي, ۋاقىت قالاي زىرىلدايدى. الپىس ءتورتىنشى جىلى شىققان. جۇرەگىمە جاقىن جيناق. وندا مەنىڭ «رايحان» دەيتىن تۇڭعىش اڭگىمەم بار.
– وسى اڭگىمەنىڭ جازىلۋ تاريحىن بىلمەك ەدىم.
– ايتايىن, – دەدى جازۋشى ءسال كىدىرىپ. – مەنىڭ بۇل «شيمايىم» ءۇشىنشى كۋرستا جۇرگەندە جازىلعان ەدى. كەرەمەت دەمەي-اق قويايىن. سويتسە دە ەڭ اۋەلگى تالپىنىستىڭ جەمىسى. وزىمە ۇنايدى, نەسىنە جاسىرام. «ىشتەن شىققان شۇبار جىلان» ەمەس پە؟! اۋەلدە «لەنينشىل جاس» گازەتىنە اپارىپ بەرگەم. و كەزدە ادەبيەت ءبولىمىن ءابىش كەكىلباەۆ باسقاراتىن. «اڭگىمەڭ ءتاۋىر. العاشقى ماحاببات تۋرالى جىر عوي. تۋرا ءبىزدىڭ تاقىرىپ. كولەمدىرەك ەكەن. رەتىنە قاراي باستىقتارعا ۇسىنام. جارىق كورىپ قالار تاياۋدا...» ەكى كوزىم ءتورت بوپ كۇتىپ جۇرگەنىمدە, بىرگە وقيتىن كۋرستاسىم قاجىعالي مۇقامبەتقاليەۆ كۇتپەگەن جاڭالىق جەتكىزگەن: «تەزدەت, تولەن. سەنى «جۇلدىز» جۋرنالىنان زەينوللا سەرىكقاليەۆ شارق ۇرىپ ىزدەپ جاتىر. جولىعىپ كەتسىن دەيدى. جاڭا جازۋشىلار وداعىنا بارىپ ەدىم, ماعان دا ادەيى ەسكەرتتى. نە ءۇشىن ەكەنىن بىلمەيمىن. ساباققا قاتىسپاي-اق بارىپ كەلسەڭشى...». قانشا جوپەلدەتىپ, تاقىمداسا دا دوسىمنىڭ سوزىنە ەلپ ەتكەم جوق. ءوز جايىم وزىمە ءمالىم. «جۇلدىزعا» ەشتەڭە بەرمەگەنىم دە ايان. جۋرنالدىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, ايگىلى سىنشى زەكەڭنىڭ اتى-ءجونى دۇرىلدەپ تۇرعان كەزى. الدىنا بارۋعا جۇرەكسىنگەم. «مەنى نەگە ىزدەدى ەكەن, ءا؟..». شىدامادىم. سوڭعى ساباققا قاراماي, ۋنيۆەرسيتەت ىرگەسىندەگى جۋرنالعا تارتتىم. قوس وكپەمدى قولىما ۇستاپ جەتكەن مەنى سەرىكقاليەۆتىڭ ءوزى جىميىپ, جىلى قارسى الدى. «كەلگەنىڭ جاقسى بولدى. ءوزىڭدى ىزدەپ وتىر ەدىم. جاس جازۋشىلاردىڭ اڭگىمەلەرىنەن «تاڭعى شىق» اتالاتىن جيناق قۇراستىرىپ جاتىرمىز. سول كىتاپقا سەنىڭ «رايحانىڭ» ەندى. «لەنينشىل جاستان» الدىق. ءوزىم وقىپ شىقتىم. ليريكالىق فونداعى ادەمى اڭگىمە. اياق الىسىڭ ءساتتى. جاستاردىڭ كوبى ءبىرىنشى ماحاببات حيكاياسىن جازۋعا قۇشتار. ولارمەن سالىستىرعاندا, سەنىڭ «رايحانىڭ» ماعان دارالاۋ كورىندى. سونى ءستيلىڭ قۋانتتى. ويىڭ دا, ءتىلىڭ دە بار. ءوزىڭدى قۇتتىقتايىن دەپ شاقىرعام, اينالايىن. ادەبيەتتە جولىڭ بولعاي!..». قالايشا مارقايمايسىڭ. ۇلكەن سىنشىنىڭ ءوزى شاقىرىپ اپ, قولىمدى قىسىپ ماقتاسا. كوپ ۇزاماي كىتاپ تا شىقتى. بۇكىل جاتاقحانا, بۇكىل ۋنيۆەرسيتەت, كەرەك دەسەڭىز بۇكىل الماتى ءسۇيىنشى سۇراعانداي. ءبىر كۇندە جازۋشى بوپ شىعا كەلدىك. شىنىن ايتۋ كەرەك, ول زامانداعى تاماشا ءداستۇر بويىنشا بىرەۋدىڭ اڭگىمە-پوۆەسى جاريالانسا, ءيا بولماسا كىتابى باسپادان شىقسا – ۇلكەن وقيعا سانالاتىن. الدە بۇگىنگى ادامداردىڭ پيعىلى تارىلدى ما؟ قۋانبايمىز. ەلەڭ ەتپەيمىز, ماسا شاققان عۇرلى كورمەيمىز. مەنى قورقىتاتىن دا وسى ىشتارلىق. سەنسەڭ سول ۋاقىتتا ءبىزدى قازمۋ-ءدىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلارى ستۋدەنتتىگىمىزگە قاراماي, قاتتى قۇرمەتتەيتىن...
ۋنيۆەرسيتەت بىتىرمەي جاتىپ تالانتتى ۇركەردەي شوعىردىڭ ساناتىنا قوسىلعان تولەن ابدىكوۆ ەسىمى ادەبي جيىندار مەن القالى باسقوسۋلاردا ۇكىلەپ ايتىلاتىن بولدى. «رايحاننان» كەيىن ىلە-شالا تارالىمى ەڭ كوپ باسىلىم «لەنينشىل جاس» ونىڭ «قوناقتار», «باس سۇيەك» اڭگىمەلەرىن جاريالادى. قالىڭ وقىرماننىڭ جۇرەگىنە ۇيالاعان بۇل شىعارمالار كوتەرگەن, قوزعاعان ماسەلەلەردىڭ سونىلعىمەن ەرەكشەلەنگەنى ايداي انىق. «باس سۇيەك» اڭگىمەسى گازەتتە شىعىسىمەن 7-سىنىپتىڭ قازاق ادەبيەتى حرەستوماتياسىنا كىردى. بۇل و كەزدە جاس قالامگەر ءۇشىن ۇلكەن وقيعا, ۇلكەن مەرەي. شىعارماشىلىق شابىتىنا جاڭا ءورىس اشتى.
قالامگەردىڭ ءتولباسى كىتابى «كوكجيەك» – 1969 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كوردى. قازاق پروزاسىنا ولجا سالۋدى ويلاعان ول وزىندىك سونى سۇرلەۋىن ىزدەۋدەن تانبادى. جانكەشتى جازۋشى تىڭنان تۇرەن تارتقانداي قۇلشىنا ەڭبەك ەتتى. مونشاقتاتا توگىلگەن ماڭداي تەر تەككە كەتپەگەنىن بۇگىنگى وقىرمان كورىپ وتىر. بۇدان وتىز جىل بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن «وڭ قول» اڭگىمەسى مەن سۋرەتكەر داڭقىن ايگىلەگەن «پاراسات مايدانى» رومانى اراسىندا قازاق ادەبيەتىنىڭ قازىناسىن تولتىرعان تالاي-تالاي اسىلداردى كورەمىز. كانە, ەسكە تۇسىرەيىكشى. «كۇزگى جاپىراق», «اقيقات», «ايتىلماعان اقيقات», «اكە», «ءولىارا», «اقشوقىدا قىس قاتتى», «پاراسات مايدانى», «تۇعىر مەن عۇمىر» ت.ب. اڭگىمەلەر, پوۆەستەر, روماندار كىتاپتارى حالقىمىزدىڭ كوزايىمىنا اينالعان جاۋھار تۋىندىلار. سونىمەن قاتار ول گرەك اڭىزدارى – «ەللادا ەرلەرىن» قازاق تىلىندە سويلەتكەن. اكۋتاگاۆا, كوبە ابە شىعارمالارىن اۋدارعان.
ابدىكوۆتىڭ كوركەمدىك الەمىنە زەردەلەي ۇڭىلگەن جان تالاي جۇمباقتىڭ سىرىنا قانىعارى ءشۇباسىز. ويتكەنى, تولەن وتە دەگدار, ءارى كىرپياز جازۋشى. كولەم قۋمايدى, ساننىڭ سوڭىنان جۇگىرمەيدى. شالاجانسار, كۇلدىبادام, اسىعىس-ۇسىگىس جازىلعان ەڭبەگىن وقىرمانعا ەشقاشان ۇسىنبايدى. جاۋاپكەرشىلىك قۇدىرەتىنەن قاتتى قورقادى. سوندىقتان دا ءار تۋىندىسىن جۇرەك دومناسىندا ابدەن ءيىن قاندىرا بالقىتىپ, وي سۇزگىسىنەن وتكىزەدى. مۇنداي ساف التىننىڭ تولعاعى قاشان دا ۇزاق. ماسەلەن, بەكزات قالامگەر «پاراسات مايدانىن» سەگىز جىلداي ميدا قايناتىپ-ءپىسىرىپ, نەبارى ءۇش ايدا قاعازعا تۇسىرسە, «توزاق وتى جىمىڭدايدىسىن» ءۇش جىلداي تولعاتىپ, دايەك ءدانىن تۇرتىنەكتەپ ىزدەپ تاپقاننان سوڭ, بىرەر اپتادا قاعىپ تاستاعان كورىنەدى. ءتوزىم مەن شىدام, مىنە وسىنداي-اق بولار. ارينە, مۇنداي عاجايىپ قاسيەتتەردى جاراتۋشى سيرەكتەردىڭ سيرەگىنە عانا بەرسە كەرەك...
ول دراماتۋرگيا جانرىندا دا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. «ءبىز ۇشەۋ ەدىك» دراماسىن ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى, وبلىستىق ءبىراز تەاتر ۇجىمدارى قويدى. «ارداگەر» پەساسى رەسپۋبليكالىق كونكۋرستا باس جۇلدەنى جەڭىپ العان. وسى شىعارمانىڭ نەگىزىندە م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى « ۇلى مەن ۇرى» سپەكتاكلىن ساحنالادى.
ورىس تىلىندە «يستينا» كىتابى, تۇرىك تىلىندە «پاراسات مايدانى» رومانى شىققان. جەكەلەگەن شىعارمالارى اعىلشىن, ورىس, نەمىس, تۇرىك, وزبەك تىلدەرىنە اۋدارىلعان.
سارابدال سۋرەتكەردىڭ شىعارمالارى حاقىندا ءار جىلدارى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, سەرىك قيراباەۆ, ءرازيا رۇستەمبەكوۆا, سافۋان شايمەردەنوۆ, ساعات اشىمباەۆ, مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, جومارت ابدىحالىقوۆ, باقىت ساربالا ۇلى, قۋانىشباي قۇرمانعاليەۆ, ەسەنعالي راۋشانوۆ, سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى, امانكەلدى كەڭشىلىك ۇلى, ءامىرحان مەڭدەكە, قۇلبەك ەرگوبەك ت.ب. ءسوزدىڭ كيەسى مەن قاسيەتىن تانيتىن كوركەم وي وكىلدەرى ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرگەن-ءدى.
ونىڭ قالامگەرلىك ەڭبەگى جوعارى باعالانىپ, حالىقارالىق كافكا جانە قازاقستانداعى پەن كلۋب سىيلىقتارىن يەلەندى. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى. تۇركى الەمى ادەبيەتىنىڭ جىل ادامى قۇرمەتتى اتاعى بەرىلىپ, ىستامبۇلدا جازۋشى ونەرناماسىنا ارنالىپ عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى.
ءيا, سۋرەتكەردىڭ تۇعىر تۋىندىسىنان باستالعان بيىك پاراساتى وسىلايشا اسقاقتاۋدا...