الاعاي دا بۇلاعاي زامان ەدى. «تۇرىمتاي تۇسىنا, بالاپان باسىنا» دەگەن سيپاتتاما سول داۋىرگە تۋرا كەلەتىن شىعار. سەبەبى, قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ تىزگىنىن ەندى قولىنا العان. «ازاتتىق بەرىپ جاساعان, تاس بۇعاۋدان بوساعان» كەز-ءتىن. جاپپاي جۇمىسسىزدىق جايلاپ, دۇكەن سورەلەرى قاڭىراپ, اقشا قۇنسىزدانىپ, قارا قازان, سارى بالانى اسىراۋ قيىنداپ تۇرعان شاق قوي ول. ءتىپتى, قازاقستاننىڭ ءوز الدىنا جەكە-دارا مەملەكەت بولىپ كەتەتىنىنە سەنىمسىزدىكپەن قاراعانداردىڭ قاراسىنىڭ از بولماعانىن قازىر ءبىلىپ جاتىرمىز. وزگەنى قويىپ, ءوز بالاڭ قازاقستاننىڭ قاز-قاز باسقان قادامىنا كۇدىكپەن قاراسا, نە دەرسىڭ؟! قىپ-قىزىل پارتيالىق بيلەتىن كۇرەسىنگە تاستاماي, تالايعا دەيىن ساندىقتىڭ تۇبىندە ساقتاعان ادامدار دا بولعان دەسەدى. وسىنىڭ ءوزى كەي ادامداردىڭ قانداي كوزقاراستا بولعانىن كورسەتپەي مە؟ ال سول كەزدە قازاقستانعا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن ينۆەستورلار كەلىپ جاتتى. ءوز ىشىڭدە ءوز كۇشىڭە سەنبەيتىندەر بولعاندا, سىرتتان بىرەۋدىڭ كەلىپ ساعان اقشا سالعانى تاڭعالاتىنداي قۇبىلىس قوي. ونىڭ ءبارى, ەندى, ەلباسىنىڭ جەر-جاھاندى شارلاپ ءجۇرىپ ينۆەستور شاقىرىپ, ءبىزدىڭ جۇرتتا زور بولاشاق بارىنا ولاردى سەندىرگەنىنىڭ ارقاسى ەكەنى ادامنان جاسىرعانمەن, اللادان جاسىرا المايتىنى اقيقات.
...1993 جىل ەدى. جاز كەزى بولاتىن. ءبىزدىڭ اكەي ۇلكەن شاڭىراقتان ءالى ەنشىسىن الىپ شىقپاعان. ءبىر قورانىڭ ءىشىندە سالىنعان ءۇش ءۇيدىڭ شەتكىسىندە تۇراتىنبىز. ءۇش بولمەنىڭ كىرەبەرىسىن ءاسۇي رەتىندە پايدالانىپ, ورتاڭعىسىنا قوناق جايلاپ, تۇكپىرگى تۇسىن جاتىن بولمە رەتىندە پايدالانار ەدىك. سونداي شۋاقتى ساتتەردىڭ بىرىندە ابىر-سابىرعا تۇستىك تە قالدىق. ورتاڭعى بولمەنىڭ ەكى شەتىنە ۇلكەن ەكى بورەنە قويىلدى. قوسىمشا تاقتايلار تاستالدى. ورمەكشىنىڭ ءورىمىندەي قىلىپ وعان ءتۇرلى ءجىپ بايلاندى. ءجۇن اكەلىندى. ءجىپ ەسىلدى. ولار ءتۇرلى تۇسكە بويالدى. قىز-قىرقىنى بار بەس-التى ادام الگى تارتىلعان ءجىپتىڭ قوس تۇسىنا ءتۇسىپ الىپ, قولدارىنداعى باسى تاراق سياقتانعان اعاشپەن توقپاقتاپ سوعىپ, ارتىق ءجىپتى قايشىمەن, يا بولماسا پىشاقپەن قىرقىپ بىردەڭە جاساي باستادى. ۇلكەندەردەن نە ىستەپ جاتقانىن سۇراۋ قيىن. ساعان قارايتىن مۇرشالارى جوق. جاقىنداپ كەتسەڭ, جۇمساپ جىبەرەدى. «انا اعاشتى تۇزەي قوي, سۋ اكەلە سال, قازاننىڭ استىنا وتىن تاستا, ساماۋرىنعا سۋ قۇيىپ, شاي قاينات, ءجىپتىڭ ءبىر باسىن ۇستاپ وتىر» دەگەن سىقىلدى تاپسىرمالارى تاۋسىلمايدى.
كۇنمەن تالاسا باستالاتىن جۇمىستارى ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن جالعاسادى. ءبارى كوڭىلدى. اراسىندا ءان ايتادى. كەيدە كورشى-كولەمدى ءسوز قىلىپ جاتادى. ايتەۋىر, اۋىزدارى مەن قولدارى قاتار جۇمىس ىستەيتىن. بىرەر اپتادان كەيىن جاساپ جاتقان جۇمىستارىنىڭ سۇلباسى ايقىندالعانداي. قىپ-قىزىل ءجىپ كىلەم بولىپ توقىلىپ جاتىر ەدى. ەكى شەتىنە قازاقتىڭ ءتۇرلى ويۋ-ورنەكتەرى ءتۇستى. بۇرىن ۇيدەگىلەر كيىز باساتىن. ونىڭ جۇمىسى وڭاي ءتارىزدى كورىنگەن. ۇلكەن ءبىر جايمانىڭ ۇستىنە ءجۇندى كەڭىنەن جايىپ تاستايتىن. بەتىنە ورنەكتەرىن سالاتىن. سوسىن ىستىق سۋدى قۇيىپ, الگىنى وراپ, ءارى-بەرى يلەيتىن. سوقتالداي جىگىتتەر قولمەن يتەرىپ, اياقپەن تەپكىلەپ, ارقانمەن تارتىپ اۋرە-سارساڭعا تۇسەتىن. قىزىق كورگەن ءبىز سەكىلدى بالانى جاقتىرمايتىن ەدى. جەلكە تۇستان شاپالاقپەن تارتىپ جىبەرىپ الايىپ ءبىر قاراعاندا, انا جەردە قۇر ساندالىپ جۇرگەنىڭە ءوزىڭ ءبىرتۇرلى ۇيالاتىنسىڭ. اقىر سوڭى الگى جايمانى اشقان كەزدە كيىز دە دايىن بولاتىن. ونى كەپتىرىپ, قالعان كەم-كەتىگىن رەتتەپ, ءبىر اپتادان كەيىن استىڭا توسەپ, اجەڭنىڭ ەتەگىنە ورالىپ جاتاتىنسىڭ.
كىلەم توقىعان دەگەنىڭىزدىڭ شارۋاسى شاش-ەتەكتەن ەكەن. ءۇيدىڭ ءىشى ىبىرسىپ كەتكەنى بىلاي تۇرسىن, كىلەمشىلەردىڭ قالاي قاتەلەسىپ, شاتاسىپ كەتپەيتىنىنە تاڭ بولاسىڭ. سەبەبى, ەكى شەتى ءبىپ-بىردەي. ايىرماسى جوق. سودان كۇندەر وتە بەردى. قىز-قىرقىننىڭ جۇمىسى توقتامادى. ءبىر ايدان كەيىن قىزىل كىلەمنىڭ جوعارى جاعىنا ارىپتەر تۇسە باستادى. ال وكپە تۇسىنا داق سياقتى بىردەڭەلەر پايدا بولدى. «بۇل نە»-لەپ قويمايمىز. جۇمىستان شارشاپ وتىرسا دا, ىشتەي زەرىگەتىن كىلەمشىلەر نە ەكەنىن ايتپايدى. شەشەمىزگە ساۋال تاستايمىز. كىلەمشىلەردىڭ باسشىسى عوي ەندى. «كورەسىڭ», دەيدى دە قويادى. كىلەمنىڭ سول جاعىنان «ۆ» دەگەن ءارىپ ءتۇستى. وڭ جاعىنداعىسىندا «س» ءارپى انىق كورىنىپ تۇر. پارتيزاندار سەكىلدى ىشتەرىنە بۇككەنىن ايتپايتىندارىن قايتەرسىڭ؟ سۇراي-سۇراي ءبىز دە جالىققانبىز. ايتەۋىر اكەمىز كىلەم توقىپ جاتقان ايەلدەردىڭ جۇمىسىن ۇنەمى باقىلاپ جۇرەدى. انشەيىندە ءۇي شارۋاسىنا ارالاسپايتىن. بىراق بۇ جولى بازاردان كەرەك-جاراق اكەلەدى. ءتىپتى, ازىق-ت ۇلىككە دەيىن ءوزى تاسيتىندى شىعاردى. قايبىر جەتىسكەن ازىق-ت ۇلىك دەيسىز, بارلىعى قات زامان عوي. توقىلىپ جاتقان كىلەمنىڭ كەم-كەتىگىن بىردەن بايقاپ, ۇناماعان جەرىن سوكتىرىپ, قايتا جاساتىپ وتىرادى. شالدىڭ بالاسى بولىپ «اعا» دەگەنىمىزبەن, اكەمىز ەكەنىن ىشتەي انىق سەزەتىنبىز. سوندىقتان وعان دا ارتىق سۇراق قويا المايسىڭ. دەگەنمەن, ول كىسىنىڭ ءدال وسىلاي بايەك بولعانىن ءبىرىنشى رەت كورىپ وتىرمىز. بالا ويىمىز ونىڭ نەلىكتەن بۇلاي ەكەنىنە ءبارىبىر جەتپەيدى.
ارتىعى جوق, كەمى جوق, قىزىل كىلەم تۋرا ەكى ايدا توقىلىپ ءبىتتى. وكپە تۇسىنداعى داق دەپ جۇرگەنىمىز جاپىراق ەكەن. قىپ-قىزىل كىلەمنىڭ بەتىنە اپپاق بولىپ جاپىراقتىڭ بەينەسى ءتۇسىپتى. ال جوعارىداعى ءسوزدىڭ شەشۋى تولىق تابىلدى. باسىن قۇراي الماي جۇرگەنىمىز «ۆەرنەر ۆەنسەل مىرزاعا – 60 جاس» دەگەن سويلەم ەكەن. ەندى «ۆەرنەر ۆەنسەل» دەگەن كىم؟ قازاق ەمەس ەكەنى ايقىن. ورىسقا دا ۇقسامايدى. سويتسەك, كانادالىق ازامات بولىپ شىقتى. «حاريككەين» دەگەن كانادالىق كومپانيا بار ەكەن. وسى مەكەمە قازاقستانعا, ونىڭ ىشىندە قىزىلوردا وبلىسىنا جۇمىس ىستەۋگە كەلىپتى. ناقتى ايتساق, «قۇمكول» مۇناي كەنىشىن يگەرىپ جاتىر ەكەن. ءسويتىپ, «حاريككەين قۇمكول مۇناي» دەيتىن كاسىپورىن قارا التىننىڭ وندىرىسىمەن اينالىسىپتى. مىنا ۆەرنەر سول كاسىپورىننىڭ باستىعى كورىنەدى. شەتەلدىك ينۆەستور 60 جاسقا تولىپ جاتقانعا ۇقسايدى. وسىعان وراي, ءبىزدىڭ قازاقتار كانادالىق ارىپتەسىنە قازاقى كىلەم سىيلاماق بولىپتى. ول قىزىلوردادان الدەقايدا الىس جاتقان شيەلى اۋدانىنىڭ ەڭبەكشى اۋىلىنداعى مەنىڭ اكەمە تاپسىرىلىپتى. قىزىل كىلەمنىڭ ەكى شەتى قازاقى ويۋ-ورنەكپەن اسپەتتەلىپ, توبەسىنە مەرەيتوي يەسىنىڭ اتى-ءجونى جازىلىپ, ورتاسىنا كانادانىڭ تۋىندا بەدەرلەنگەن ۇيەڭكى جاپىراعى سالىنۋىنىڭ سىرى وسى ەكەن.
كەيىن ەسەيىپ, ات جالىن تارتىپ مىنگەن شاقتا باياعى اكەمىزدەن سۇراي الماي كەتكەن دۇنيەنىڭ مانىنە بويلاۋ ءۇشىن قايتا ورالامىز عوي. ونىڭ دا ەش قۇپيالىلىعى جوق بولىپ شىقتى. ءبىزدىڭ اكەي زاماننىڭ كەڭ شاعىندا كۋرورتقا كوپ باراتىن. سونداي ءبىر دەمالىس «سارىاعاش» ساناتوريىندە ءوتىپتى. وسى كەزدە روبەرت بەردىعوجين دەگەن ازاماتپەن تانىسادى. ال بەردىعوجين جاڭاعى قازاقستان مەن كانادانىڭ ەكى جاقتاپ اشقان «حاريككەين قۇمكول مۇناي» كومپانياسىندا باسشىلىق قىزمەتتىڭ بىرىندە بولادى. كىلەم توقۋ كەرەك بولعاندا ساناتوريدەگى تانىسى ەسىنە ءتۇسىپ, بۇيىمتاي ايتقان.
ايتپاقشى, كىلەم دايىن بولعان كەزدە اكەي ۇيدە جوق بولاتىن. ءبىزدىڭ اۋىلعا تۇرقى بولەك ماشينا كەلدى. ەسىك پەن توردەي. اعام ايدايتىن «ۋاز» اۆتولىگىنە ۇقساعانىمەن, ودان الدەقايدا كەلبەتتى, تارتىمدى. ەسىگىندە اعىلشىنشا «Jeep» دەگەن جازۋى بار. ءبىز بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى تاقىمدايتىن ءدجيپتى ەڭ العاش سول كەزدە كورگەن ەدىك. ادەمى كيىنگەن, ءوزىن وتە سابىرلى ۇستايتىن كىسى جۇرگىزۋشىسىنە قىزىل كىلەمدى كولىككە سالۋدى تاپسىردى. سولايشا, ءبىزدىڭ انامىز باستاعان قىز-قىرقىنعا ەكى اي جۇمىس بولعان كىلەمدى الىپ كەتتى. اكەم كەلىپ, كىلەمنىڭ جوقتىعىن كورگەندە شەشەمىزدىڭ ءبىراز قاپا بولعانى ەستە. سويتسەك, كىلەمنىڭ اقىسى تولەنبەگەن ەكەن. بىراق مۇناي كومپانياسىنىڭ باسشىلىعى ادال ادامدار عوي. كىلەمنىڭ اقىسىن تولىق وتەپتى كەيىننەن. دەگەنمەن, ءالى كۇنگە دەيىن قىزىل كىلەمنىڭ قانشاعا باعالانعانىن بىلمەيمىز. اكەمىزدەن سۇراساق, كۇلەدى دە قويادى. بىراق كىلەمشىلەر ۇيدەن ك ۇلىمدەپ شىققان. ال ءبىزدىڭ سو جىلى جىرتىق كيىمىمىز بۇتىندەلىپ, قانتپەن شاي ءىشىپ, جىرعاپ قالعانىمىز جادىمىزدا.
وسى كۇنى قاراپ وتىرساق, ءبىزدىڭ اكەي ينتەگراتسيالىق قۇبىلىستىڭ بەل ورتاسىندا جۇرمەسە دە, ماڭىندا بولىپتى. شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قانداي ەكەنىن, جۇمىس ءتاسىلىن, اقى تولەۋ امالدارىن كوزىمەن كورىپتى. الدەبىرەۋلەر سەكىلدى سىرتتان كەلگەن ادامدى تىڭشى نە جانسىز دەپ ەمەس, ارىپتەس رەتىندە قابىلداپ, ولارمەن بىرلەسىپ شارۋا اتقارۋعا بولاتىنىنا كوز جەتكىزىپتى. وسى ءبىر كىشكەنتاي مىسالدىڭ وزىنەن قازاق حالقىنىڭ وزگە جۇرتتارمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, ءتىل تابىسىپ جۇمىس ىستەي الاتىنىن كورەتىن سەكىلدىمىز.
ۇمىتىپ بارادى ەكەنبىز. قىزىلورداعا جۇمىسقا كەلگەننەن كەيىن باياعىدا اتى وزىمىزگە تاڭسىق بولىپ ەستىلگەن ۆەنسەل تۋرالى, وعان قازاقتار سىيلاعان قىزىل كىلەم جايىندا سۇراستىرىپ جۇردىك. سويتسەك, ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ايەلدەرى توقىعان قىزىل كىلەم ۆەرنەر ۆەنسەلدىڭ كاناداداعى ۇيىندە ءىلۋلى تۇر ەكەن. كۋاگەرلەر وسىلاي دەيدى.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا.