سوناۋ ماجار ەلىندەگى ايشا اپامىزبەن تانىستىعىمىزعا قىزىلوردالىق عالىم بايمانوۆ اعامىز سەبەپكەر بولدى. كەزىندە سىر مۇنايىنا تۇرەن سالعان سالاماتوۆ ساربازدارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن عالەكەڭ رۋحانياتقا دا ءبىر تابان جاقىن جۇرەتىن ازامات. ول قازاق پەن ماجاردىڭ تامىرلاس, تاعدىرلاس ەل ەكەندىگىن دالەلدەگەن يشتۆان قوڭىردىڭ جۇبايى ايشا اپايدىڭ قازاق پوەزياسىنىڭ پاديشاسى فاريزا وڭعارسىنوۆا جايلى جازعان ەستەلىگىن تاپسىرىپ, اۆتوردىڭ ەلەكتروندى پوشتاسىن قوسا بەردى. الىستاعى ماجار ەلىمەن حات-حابار الىسۋ ءۇشىن, عالامتورعا شارلادىق تا كەتتىك...
عالامتورداعى مەكەنجايىن قينالماي تاپقانىمىزبەن اپايدىڭ ءوزىن «ۇستاۋ» قيىن بولدى. يشتۆان قوڭىرمەن باس قوسىپ, 30 جىلدان استام ماجار جەرىن مەكەن ەتىپ كەلە جاتقان وڭايشا ماقسىمقىزى كەزىندە ەLتە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىشكى ازيا بولىمىندە ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىپتى. قازىر زەينەتكە شىقسا دا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن دەپۋتاتتار ۇيىندە قازاق تىلىنەن ساباق بەرىپ ءجۇر ەكەن. ۆەنگرياداعى ساياسي جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىنان تابىلاتىن اپايمەن عالامتور ارقىلى قولى قالت ەتكەندە سۇحبات قۇرىپ ۇلگەردىك.
– ارمىسىز, اي-اپا! بيىل قازاق پەن ماجاردىڭ اراسىنداعى التىن كوپىر بولعان قوڭىر اعانىڭ تۋعانىنا 70 جىل تولىپ وتىر. جالپى, دۋناي مەن ۇلى دالا اراسىنداعى بايلانىس قالاي ورناپ ەدى؟
– اينالايىنىم-اۋ, ەڭ الدىمەن مەنى ىزدەپ, حابارلاسىپ جاتقاندارىڭا راحمەت. نەشە جىل سىرتتا جۇرسەم دە ەلدەن حابار ۇزگەن ەمەسپىن. توركىن جۇرتىما جىل ارالاتىپ بولسا دا بارىپ تۇرۋعا تىرىسامىن. ەلىمنىڭ جاقسىلىعىنا سىرتتاي مارقايىپ وتىرامىن.
بيىل قوڭىر اعالارىڭ ءتىرى بولعاندا 70 جاسقا تولار ەدى. بىراق امال نە... قامشى سابىنداي قىسقا عانا عۇمىرىندا تۇركىتانۋ سالاسىندا تەرەڭ ءىز قالدىرعان ونىڭ ەڭبەگىن ەلباسى مەن قالىڭ قازاعى ۇمىتپاي, ەسىمىن ۇلىقتاپ كەلەدى. كوڭىلگە سول مەدەت.
كىشكەنتايىنان-اق اكە-شەشەسى قوڭىرعا: «سەن – قىپشاقسىڭ, اتامەكەنىڭ – قىپشاق دالاسى» دەگەندى ءجيى ايتىپ وتىرادى ەكەن. ون ەكى جاسىنان ءوزى تۇراتىن قارساق قالاسىنا كەڭەس اسكەرىنىڭ قۇرامىندا كەلگەن قازاق جىگىتتەرىنەن ءتىل ۇيرەنگەن قوڭىر ەسەيە كەلە تۇركى تىلدەرىن زەرتتەۋگە دەن قويىپتى. كەيىننەن بايىرعى بابالار توپىراعىنا بەت بۇرۋىنا اتاجۇرتقا جەتە الماي كەتكەن اكەسىنىڭ ارمانى سەبەپ بولسا كەرەك.
جالپى سوناۋ VIII عاسىردا قوتان حان سالعان ءىزدى زەرتتەۋشىلەر قوڭىرعا دەيىن دە بولعان عوي. ەكى ەل اراسىنداعى تۋىستىق بايلانىس جايلى ەڭ العاش ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا جازىلا باستاعان.
قوڭىرعا قازاق ەلى ازاماتتارىنىڭ كومەگى كوپ بولدى. ءابىش كەكىلباەۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ, اسانالى اشىموۆتەر قوڭىردى تۋعان باۋىرىنداي قۇشاق جايا قارسى الدى. ءابدۋالى قايدار, رابيعا سىزدىق, بولات كومەكوۆ, بايزاق قوجابەكوۆ, كوبەي قۇسايىنوۆ باستاعان ءتىلشى-عالىمدار اعاڭنىڭ تىلەكشىلەرى بولدى دەسەم ارتىق ەمەس. مارقۇم وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىز دا ماجارستانعا كەلسە, ءبىزدىڭ ۇيگە توقتايتىن. ەكەۋىنىڭ قازاقتىڭ مادەنيەتى, تۇركى جۇرتىنىڭ كەلەشەگى تۋرالى اڭگىمەلەرى تاڭعا تاۋسىلماي جالعاسىپ جاتاتىن ەدى.
قوڭىردى قازاققا ەتەنە ەتكەن تاعى ءبىر جان – ءوزىمنىڭ فاريزا اپام. باتىس وڭىرىندە تۋعانىنا وراي اپام دەگەنىم بولماسا, فاريزا قازاققا ورتاق تۇلعا ەدى عوي. فاريزا اپام دۇنيەدەن ءوتتى دەگەن قارالى حاباردى ەستىپ, جۇرەگىم سىزداپ, دەل-سال كۇيگە ءتۇستىم. امالسىزدان ەكى كوزگە ەرىك بەردىم.
قوڭىرىم قايتىس بولىپ, قايعى جۇتىپ وتىرعانىمدا فاريزا اپام قاسىمنان تابىلعان ەدى. قازاقتىڭ ەسكى داستۇرىنە سالىپ, ولەڭمەن كوڭىل ايتىپ, جۇرتتىڭ ءبارىن جىلاتقان سول جولى. سول ەكى پاراق قاعازدى سوڭعى كەزدەسۋدە وزىنە كورسەتكەنىمدە: «بۇل ولەڭدى ساقتاعانىڭ جاقسى بولعان ەكەن», – دەپ قۋانىپ قالدى. قوڭىردىڭ كەڭسايعا, باتىر باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ جانىنا جەرلەنۋى دە فاريزانىڭ ارقاسى ەدى.
– جالپى ۆەنگريادا يشتۆان قوڭىردى ۇلىقتايتىن قانداي شارالار اتقارىلىپ جاتىر؟ توركىن جۇرتىڭىز قازاقستاندا اتاقتى تۇركولوگ ەسىمىن جاڭعىرتاتىن قانداي جاڭالىقتار بار؟
– ەل ازاماتتارى قوڭىر سالعان جولدى جالعاستىرىپ كەلەدى. قازىر قازاقستانمەن بايلانىس ورناتۋ ماجارستان (ۆەنگريا) ءۇشىن مادەني, ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان ەڭ ماڭىزدى ىسكە اينالىپ وتىر.
توركىن جۇرتىمدا دا ءتۇبى بiر تۇركىنىڭ تۇگەلدىگىن اڭساپ وتكەن قوڭىرعا دەگەن قۇرمەت ەرەكشە. عالىم ەسىمىن يەلەنگەن الماتىداعى №154 مەكتەپتە بالالار جىل سايىن تانىمدىق كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىپ, جىل سايىن شارالار وتكىزىپ تۇرادى. وقۋ ورنىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى ەرنار ءماسالىم, قازىرگى باسشىسى قالامقاس الماسباەۆالار وسىنداي شارالار ارقىلى ەكى ەل اراسىنداعى مادەني بايلانىستى تەرەڭدەتۋگە كۇش سالىپ ءجۇر. جاقىندا عانا ماجار پارلامەنتىنىڭ سپيكەرى لاسلو كوۆەر باستاعان رەسمي توپ قوڭىردىڭ باسىنا تاعزىم ەتىپ, وسى مەكتەپتە بولىپ قايتىپتى. ولاردىڭ ءبىلىم وشاعىنداعى مۋزەيدىڭ جۇمىسى جايلى جاقسى پىكىرلەرىن ەستىپ, ازاماتىن ارداقتاي بىلەتىن ەلىم ءۇشىن مارقايىپ قالدىم.
بۇلاردان بولەك اتىراۋ قالاسىندا قوڭىر اتىندا رۋسلان iنiمiز باستاعان «قازاق ءتىلى» قوعامى بار. ولار دا جىل سايىن عالىم ءىسىن جاڭعىرتاتىن جاقسى شارالار وتكىزىپ كەلەدى. قۇرىلعانىنا 18 جىل تولعان قوعام جاقىندا قوڭىردىڭ 70 جىلدىعىن اتاپ ءوتتi.
بۇل ەلدe قازاق-ماجار بايلانىسىنا قاتىستى وتەتىن شارالاردا قوڭىر اتى اتالماي قالعان ەمەس. بيىل دا 70 جىلدىققا بايلانىستى ماجارستان (ۆەنگريا) سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ ازاماتتارى, ءوزىمىز تۇراتىن 11 اۋدان اكىمشىلىگى وكىلدەرى بىرلەسىپ, مازمۇندى شارا وتكىزدى.
– قوڭىر اعانىڭ جولىن جالعاعان كىمدەردى ايرىقشا اتار ەدىڭىز؟
– شۇكىر, قوڭىر سالعان جول جالعاسىپ كەلەدى. اسىرەسە, تىنباي ىزدەنىپ جۇرگەن جاس عالىم ءداۋىت قارا شومفايدى اتاپ وتكىم كەلەدى. باقسىلىق, اۋىزەكى ادەبيەت تاقىرىبىندا ءبىرتالاي ماقالا جازعان ول قازاق ءتىلىن تولىق مەڭگەرىپ الىپ, قازاقستاندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. سونىمەن قاتار, مادەني بايلانىستى نىعايتۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىنان تابىلىپ ءجۇر.
وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن بەنكو ميحايدىڭ «تورعاي ماديارلارى» دەپ اتالاتىن مونوگرافياسى جارىق كوردى. ول وسى باعىتتا تالماي ىزدەنىپ كەلە جاتقان زەرتتەۋشىنىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار, انتروپولوگ بيرو اندراشتىڭ دا ەڭبەگىن اتاي كەتكەن ءجون. ول قازاق عالىمدارىمەن بىرلەسىپ, تورعاي وڭىرىندەگى ماديار رۋىنان تاراعانداردان گەنەتيكالىق ساراپتاما الۋ ارقىلى انتروپولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. وسىنىڭ نەگىزىندە, قازاق پەن ماجاردىڭ ءبىر تۋعان ۇل ەكەندىگى عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەندى.
مۇنىڭ ءبارى قوڭىردىڭ ءوزى كەتكەنمەن ءىسىنىڭ ماڭگى ولمەيتىندىگىن دالەلدەپ تۇر.
– ۇلدارىڭىزدىڭ اكە جولىن قۋار ويى جوق پا؟
– اللا تاعالا قوڭىر ەكەۋمىزگە اتلان ەسىمدى ۇل بەردى. قازىر ول وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بۋداپەشتتەگى فيليالىندا حالىقارالىق بايلانىس جانە بيزنەس باعىتى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتىر. ەسىمىن «اتتان!» دەپ جاۋعا شاپقان بابا ۇرانىنىڭ نەگىزىندە اكەسى قويعان. كەيىنىرەك بولماسا قازىرشە تۇركولوگيامەن اينالىسا قوياتىن ويى جوق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, اي-اپا. باۋىرلاس ەلدىڭ بايلانىسىن نىعايتۋداعى ەڭبەگىڭىز جەمىستى بولسىن.
– ساعان دا راحمەت, اينالايىن. ەلگە سالەم ايت!
اڭگىمەلەسكەن
مۇرات جەتپىسباەۆ,
قىزىلوردا.