اشتىق جىلدارىنىڭ ايعاقتارى

ەلىمىزدەگى كونە مۇراعات قور­لارىنىڭ ءبىرى – ورتالىق مەملەكەت­تىك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالار ءارحيۆى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدا­رى­نىڭ كانديداتى ساۋلە ساتاەۆا ەلى­مىزدە دەرەككوزدەردى جاڭارتۋ, ارحيۆ ءىسىنىڭ جاندانۋىنا «ارحيۆ – 2025» باعدارلاماسى سەرپىن بەرىپ كەلەدى, دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, تاريحي جادى ساباقتاستىعىنىڭ كەپىلى رەتىندە الەمدەگى مۇراعات­تار قورى ماڭىزدى رولگە يە. وسى رەتتە قۇپيا قۇجاتتار قورىنىڭ قولجەتىمدىلىگى, كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇجاتتاردىڭ اۋقىمدى قورىنىڭ عىلىمي اينالىمعا ەنۋى دە ارحيۆ ىسىندەگى جەتىستىكتەرىمەن بايلا­نىستى. «باتىس ساياحاتشىلارىنىڭ ۆيزۋالدى قۇجاتتارى وسى ۋاقىت­قا دەيىن ارنايى زەرتتەۋ تاقىرى­بى بولعان جوق. قازاقستان مەن ورتالىق ازيا گەوگرافيالىق ورنالاسۋىمەن, تابيعي رەسۋرستارىمەن, ەجەلگى مادەنيەتىمەن باتىس ەۋروپا ساياحاتشىلارىنىڭ قاي كەزدە دە نازارىن اۋدارىپ كەلگەنى بەلگىلى. ولار جيناعان دەرەك­كوزدەردەن بەلگىسىز فاكتىلەردى, بەل­­گىلى وقيعالاردى ناقتىلاۋ جانە سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن سيرەك دەرەكتەردى كەزدەستىرۋگە بولادى. وسىنداي مۇراعات قورلارى­نا قول جەتكىزۋ ارقىلى وتكەنىمىزدى زەرتتەپ, انىقتاۋ ارقىلى ءبىز تاريحي دەرەكتەر بازاسىن بايىتا الامىز. رەسەي جانە شەتەل دەرەكتەرىن سالىستىرىپ قاراعاندا, باتىس فوتوگرافتارى مەن ساياحاتشىلارى­نىڭ جەكە قورلارىنان الىنعان فوتو­قۇجاتتاردى ولاردىڭ شىعۋ تەگى مەن مازمۇنى جاعىنان, تابيعيلىعى, عىلىمي دالدىگى تۇرعىسىنان جانە گەوساياسي بەيتاراپتىقتى ۇستاناتىن سەنىمدى دەرەككوزدەرگە جاتقىزۋعا بولادى. دەرەككوز قانشالىقتى قازاقستاننان الىستاعان سايىن ول سونشالىقتى شىنايى كەلەدى. ەۋروپا مەن اقش ەلدەرىنەن كەلگەن عالىمدار, ساياحاتشىلار مەن فوتوگرافتار ەلىمىزدىڭ تاريحى, مادەنيەتىنە قىزىعۋشىلىق تا­نى­تۋىنىڭ ناتيجەسىندە كينو, فوتو­قۇجاتتار قورى جيناقتالدى.

وسى ورايدا ساۋلە ساتاەۆا شۆەيتساريالىق جيھانكەز, جازۋشى, فوتوگراف ەللا مايار تۇ­سىر­گەن سۋرەتتەرمەن تانىستىردى. بۇل سۋرەتتەردى تاريحشى ار­حيۆ قو­رىنا قابىلداۋ ءۇشىن ەمەس, كونفەرەن­تسيا, فورۋمدار, بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارىندا جا­ريا­لاۋ ماقساتىندا عانا اكەلگەن. ەللا مايار 1930 جىلدارى كەڭەس وداعىنا العاشقى ساپارىن جاساپ, حالىقتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قاتىستى سۋرەتتەر ءتۇسىرىپ, دەرەكتەر جيناستىرعانى بەلگىلى. ەۋروپاعا ورالعاننان كەيىن ءوزىنىڭ ساياحاتى تۋرالى فرانتسۋز تىلىندە «اسپان تاۋلاردان قىزىل قۇمدارعا دەيىن» كىتابىن شىعاردى. كىتاپتان تۇسكەن قالاماقىسىن جاڭا ساپارعا, بۇل جولى كوشپەندىلەر ەلىنە – ورتا ازياعا سالۋعا شەشىم قابىلداعان ەللا ماياردىڭ كەيىنگى ساپارلارى تۋرالى جازعان كىتاپتارى دا جيھانكەزدىڭ ساياحاتقا تولى ءومىرىن سۋرەتتەيدى. ءالپى تاۋلارىندا شاڭعى تەۋىپ, ەكسترەمالدى ساياحات تۇرلەرىنە اۋەستەنىپ, 94 جاسىندا ومىردەن وتكەن ەللا ماياردىڭ نەپال, تيبەت, ءۇندىستان, تۇركيا, يران, ت.ب. الەم ەلدەرىنە ساياحاتى بۇگىندە كوپتەگەن زەرتتەۋلەردىڭ دەرەككوزىنە اينالعان.

«ورتا ازيادا 6 ايدان استام سايا­حاتتاعان باتىل ايەل ەللا مايار سۋرەتتەر مەن نەگاتيۆتەردى ەلي­سەي مۋزەيىنىڭ ارحيۆىنە قالدىر­عان. پولشالىق ارىپتەستەرىمىزدىڭ قو­لداۋىمەن شۆەيتساريانىڭ لوزان­نا قالاسىنداعى ەليسەي مۋزەيى قو­رىنداعى مازمۇنى تەرەڭ تاريحي قۇ­جاتتارمەن تانىسۋ مۇمكىندىگى تۋدى. ءبىر اڭعارعانىمىز, مۋزەيدە قازاقستانعا قاتىستى دەرەكتەر وتە سيرەك. مۇندا قازاقستانعا قاتىستى 50 شاقتى سۋرەت ساقتالعان بولسا, وزبەكستان, قىرعىزستانعا قاتىستى دەرەكتەردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى» دەيدى س.ساتاەۆا.

ورتالىق مەملەكەتتىك كينو-فوتو­قۇجاتتار مەن دىبىس جازبا­لار ارحيۆىندە XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ العاشقى جىل­دارىنان باستاۋ الاتىن 200 مىڭنان استام فوتوقۇجاتتار قورى جيناقتالعان. بۇگىندە ورتالىق مەملەكەتتىك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالار ءارحيۆى قورى­نىڭ 40 پايىزعا جۋىعى تسيفرلىق جۇيەگە كوشىرىلگەن. ءار داۋىردەگى وقيعالاردى ايعاقتايتىن سۋرەتتەر TIF فورماتىندا ساقتالعان. «قۇجاتتاردىڭ ساندىق جۇيەدە ساقتالۋى تۇپنۇسقانىڭ ومىرشەڭ­دىگىن ساقتاۋعا ىقپال ەتەدى. ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ مازمۇنى كۇردەلى كەلەتىندىكتەن ارنايى رەجىمدە ساق­تاۋدى تالاپ ەتەدى. قۇجاتتىڭ داتاسى قانشالىقتى كونە بولعان سايىن ونىڭ قۇندىلىعى دا ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز. مۇراعاتتا قۇپيا قۇجاتتار جوق. ال تسيفرلى جۇيە زەرتتەۋشىلەر سۇرانىسىن جىلدام قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى تۇرعىدان العاندا تەحنيكالىق جاراقتالۋى جاعىنان وتاندىق, شەتەل ارحيۆ سالاسىندا جەتەكشى ارحيۆتەردىڭ ءبىرى رەتىندە الدىمىزدا زامان ۇدەسىنەن شىعۋ, قورداعى باي مۇراعاتتى كەلەر ۇرپاققا سىنى مەن سىرىن بۇزباي جەتكىزۋدە سەرۆەرلەر مەن شتات سانىن ۇلعايتۋ مىندەتى تۇر, دەيدى س.ساتاەۆا.

الماتى