ەلىمىزدە ينجەنەر, ەسەپشى, ورتا مەكتەپ مۇعالىمدەرى تاپشى. مەديتسينا مەن ونەركاسىپ سالاسىندا دا ماماندار جەتكىلىكسىز. دەسە دە استانا مەن الماتى وڭىرىندە «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي» سەندەلگەن جاستار كوپ. ياعني قازاقستاندا جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپپاي وتىر. كۇرمەۋى قيىن تۇيتكىلدىڭ سەبەبى نەدە؟ سالدارى قانداي؟
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكا بويىنشا جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق 3,8% پايىزدى قۇرايدى. بۇل – 2022 جىلدىڭ 2 توقسانىنداعى قورىتىندى. وڭىرلەر بويىنشا الماتى – 5,4%, استانا – 4,7% جانە قاراعاندى وبلىسى – 4,3%, قىزىلوردا مەن شىعىس قازاقستان وبلىسى – 4,1% پايىز كورسەتكىشكە يە. «قازاقستان جاستار كونگرەسى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى توقتار بولىسوۆتىڭ سوزىنشە, مۇنداي كورسەتكىشكە كەي وڭىرلەردەگى ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى سەبەپ. بۇعان قوسا مەكتەپتەردىڭ كاسىپتىك باعدار بەرۋدەگى وسالدىعى دا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر.
«كەز كەلگەن مىقتى كومپانيا ءبىلىمى مەن بىلىگى كەلىسكەن مامان ىزدەيدى. بۇعان قوسا جاقسى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ديپلومى كەرەك. بالا 5-6 سىنىپتان باستاپ قانداي مامان يەسى بولاتىنىن ويلانۋعا ءتيىس. ولارعا مەكتەپ تاراپىنان كاسىپتىك باعدار بەرىلۋى قاجەت. قازىر وزەكتى ماسەلە – وسى. سەبەبى 11-سىنىپقا كەلگەن وقۋشى ەڭ الدىمەن اتا-اناسىمەن, كەيىن مۇعالىمىمەن اقىلداسا وتىرىپ, ولاردىڭ ىقپالىمەن ەكونوميست, زاڭگەر, ەسەپشى سياقتى ماماندىقتى تاڭداي سالادى. كەيىن بالا ۋنيۆەرسيتەتتە 4 جىل وقىپ, ماماندىقتى دۇرىس تاڭداماعانىن كەش تۇسىنەدى. ءارى قاراي تۇرمىستىڭ قامىن ويلاپ, ساتۋشى, داياشى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى. ول جاقتا كوبىرەك اقشا تاۋىپ, قىزىعۋشىلىعى اشىلىپ, سوندا قالادى. ەگەر ءار بالاعا مەكتەپتە دۇرىس كاسىپتىك باعدار بەرىلسە, ولار وقۋىن اياقتاعان سوڭ, سول ماماندىق بويىنشا جۇمىس ىستەۋدى جوسپارلاۋشى ەدى», دەيدى ت.بولىسوۆ.
باتىس قازاقستان ءوڭىرىنىڭ تۋماسى ايارۋ دۇيسەنبيەۆا مەملەكەتتىك گرانتپەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «اۆتوماتتاندىرۋ جانە باسقارۋ» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم العان. بۇل ماماندىقتى تاڭداۋىنا اتا-اناسىنىڭ اسەرى بولىپتى.
«بۇل ماماندىقتى ءوزىمنىڭ قالاۋىممەن تاڭداپ, گرانتقا ءتۇستىم دەپ ايتا المايمىن. ماعان بالا كەزىمنەن فيزيكا پانىنەن فورمۋلامەن ەسەپ شىعارۋ ۇنايتىن. اتا-انام مۇنى بايقاعان بولۋى كەرەك, وسى ماماندىققا تۇسۋىمە باعىت-باعدار بەردى. بىراق بولاشاعىمدى بۇل سالامەن بايلانىستىرمايمىن. دەسە دە 4 جىل وقىعان سوڭ, گرانتتىڭ شارتى بويىنشا وسى ماماندىقتا جۇمىس ىستەۋىمە تۋرا كەلدى. ءارى قاراي وسى ماماندىقتا مانساپ قۋىپ, كاسىبي بىلىكتىلىگىمدى ودان ءارى شىڭدايمىن دەگەن ماقسات جوق», دەيدى ا.دۇيسەنبيەۆا.
جاستار اراسىندا مۇمكىندىكتى قالت جىبەرمەي مەملەكەتتىك باعدارلامامەن ءبىلىم الىپ, جۇمىسىن ىستەپ, ءۇي-جايىن قامداپ العاندار دا بار. ماسەلەن اتىراۋلىق ءمولدىر تاجيەۆا 2016 جىلى «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىمەن المالى ەلدى مەكەنىنە بارعان. مەكتەپكە باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسقان.
«العاشىندا جالپى پەداگوگ بولىپ جۇمىس ىستەدىم. قازىر ساناتىم ءوستى, پەداگوگ-مودەراتورمىن. ءبىر باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىن وقىتتىم. بۇگىندە 1-سىنىپ وقۋشىلارىنا ساباق بەرىپ ءجۇرمىن. باسپانا بەرىلگەن سوڭ وتباسىم كوشىپ كەلدى. ءبىر قىنجىلتقانى, مەن سەكىلدى ءارتۇرلى ماماندىق بويىنشا قالادان اۋىلعا كەلگەن 30 جاس ماماننىڭ ىشىنەن 3 قىزمەتكەر عانا باسپانالى بولدى. بۇل باعدارلاماداعى قارجىنىڭ تاپشىلىعى سالدارىنان», دەپ ءمولدىر تاياقتىڭ ەكى ۇشى بارىن جەتكىزدى.
وسى رەتتە توقتار بولىسوۆ «ديپلوممەن – اۋىلعا!», «جاستار پراكتيكاسى» ءالى دە تالقىلاۋدى قاجەت ەتەتىن باعدارلامالار دەپ ەسەپتەيدى.
جالپى, ەلىمىزدە جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ ءۇشىن 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبا قولعا الىنعان. باعدارلاما نەگىزىندە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ سۇرانىسىنا ساي وقۋ ۇيىمدارىندا سول داعدىلاردى وقىتۋ, تالىمگەرمەن جۇمىس ورنىندا كاسىپتىك بىلىمگە ءمان بەرىلگەن. ماسەلەن, بىلتىر وسى ماقساتتا 3,8 مىڭنان استام جاس قامتىلىپتى. كۋرستى ءساتتى اياقتاعانداردىڭ 78 پروتسەنتى جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسقارما باسشىسى زىليحا سەيىتوۆانىڭ ايتۋىنشا, مينيسترلىك 2021 جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ بىرىڭعاي skills.enbek.kz پورتالىن ىسكە قوسقان. جۇيە – ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە داعدىلاردى ونلاين رەجىمدە قىسقا مەرزىمدە وقۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«ماركەتپلەيس مامانعا قاجەتتى داعدىلاردى ۇيرەنۋگە نەمەسە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا نيەت بىلدىرگەن كەز كەلگەن رەسپۋبليكا ازاماتى ءۇشىن قولجەتىمدى. پلاتفورمادا 7 مىڭعا جۋىق ادام ونلاين وقىدى. بىلتىر Skills Enbek پەن Coursera حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ پلاتفورماسىمەن ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. سونداي-اق ءوز يدەيالارىن جۇزەگە اسىرىپ, بيزنەسىن اشۋ ءۇشىن گرانتتار قاراستىرىلعان. وسىلايشا, ولاردا وزدەرىن عانا ەمەس, وزگەلەردى دە جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىگى بولادى. وسىعان بايلانىستى كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىن وقىتۋدان باستاپ قارجىلىق كومەك كورسەتۋگە دەيىنگى قولداۋ شارالارىنىڭ تولىق سپەكترى قامتىلادى. ياعني جاستاردىڭ جانە ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك وسال ساناتتارى وكىلدەرىنىڭ بيزنەس يدەيالارىن ىسكە اسىرۋعا 400 اەك-كە دەيىنگى گرانتتار ۇلەستىرىلىپ جاتىر. گرانتتار نەگىزىنەن تەحنولوگيالىق جابدىقتار, ەڭبەك قۇرالدارى, مال مەن قۇستاردى ساتىپ الۋعا بەرىلەدى. ناتيجەسىندە, جاڭا تىگىن شەبەرحانالارى, ناۋبايحانالار, سۇلۋلىق سالوندارى, ءسۇت جانە باسقا دا ءوندىرىس ورىندارى اشىلدى», دەيدى ز.سەيىتوۆا.
ساراپشىلار قازاقستاندا حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى تومەن دەيدى. ەگەر جاستاردىڭ بەلسەندىلىگى ارتپاسا, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان ناتيجە بولماسا, بولاشاقتا جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ قيىنعا سوقپاق.
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»