جىلىلىق ەسكەن جىل

ءيا, بيىل جاقسىلىقتىڭ جارشىسى بولعان جاڭالىقتار جەتەرلىك. ونىڭ باسىندا, البەتتە, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بىرەگەي باس­­تاماسى «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باع­دارلاماسى تۇر. بۇل بالالاردى بولا­شاعىمىز دەپ بىلەتىن ادىلەتتى قوعام­نىڭ قيسىندى قادامى بولماق. ويتكەنى ۇلت بايلىعىنىڭ ءبىر ۇلەسى كەلەشەك ۇرپاق قامى ءۇشىن جينالادى. دالىرەك ايتقاندا, جاڭا باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ۇلتتىق قور­دىڭ جىل سايىنعى ينۆەستيتسيالىق تابى­سىنىڭ 50 پايىزى بالالاردىڭ ارناۋلى جيناقتاۋشى ەسەپشوتىنا اۋدارىلادى. جينالعان قارجى بالالار كامەلەت جاسىنا تولعاننان كەيىن ولاردىڭ باسپانا نەمەسە ءبىلىم الۋىنا جۇمسالادى.

بالالار جىلىنا ارنالعان وسى جىلى ەلىمىزدە 6,6 ميلليوننان اسا بالا تۇ­رىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. ونىڭ 2,5 ميلليونى 5 جاسقا دەيىنگى بالالار بولسا, 3,4 ميلليونى – وقۋشىلار. بۇل قاتاردى بيىل 402 مىڭ بالا تولتىردى, ياعني وسىنشا بالا دۇنيە ەسىگىن اشتى. وسى ورايدا مىنا جاڭالىقتى دا قاپەرگە سالا كەتكەنىمىز ماقۇل: پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بالا كۇتىمى ءۇشىن جاردەماقى تولەۋ مەرزىمى ءسابي ءبىر جارىم جاسقا تولعانعا دەيىن ۇزارتىلادى. بۇل يگىلىكتى ءسابيى 2022 جىلى جىلى دۇنيەگە كەلگەن اتا-انالار دا كورە الادى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, اتالعان جاڭالىق بالالاردىڭ ەڭ ماڭىزدى شاعى – ءسابي كەزىندە اتا-اناسىنىڭ جانىندا كوبىرەك بولۋى ءۇشىن ماڭىزدى.

ارناۋلى جىلدىڭ باسىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلگەن ەدى. بۇل جوسپار بالالاردىڭ فيزيولوگيالىق, زياتكەرلىك, رۋحاني دامۋىنا جاع­داي جاساۋ ارقىلى ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا, قۇ­قىعى مەن زاڭدى مۇددەسىن قور­عاۋدى قام­تاما­سىز ەتۋگە با­عىت­­­تال­دى. وسى رەت­پەن بيىلعى ءىس-شا­­را­لاردىڭ ەڭ نەگىزگىلەرىنە توق­­تا­لىپ وتكەندى ءجون كورىپ وتىر­مىز.

دەنساۋلىق ساقتاۋ

انا مەن بالانىڭ اماندىعى, بالا­لاردىڭ دەنساۋلىعىن كۇتىپ, جان-جاق­تى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ قولجە­تىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ – ۇدايى نا­زاردا ۇستايتىن ما­سەلە. بۇل رەتتە بالالارعا مە­دي­تسينالىق كومەك كور­­سەتۋدىڭ كوپدەڭگەيلى ءتاسىلى جۇزەگە اسى­رىلادى. امبۋلاتوريالىق كومەكتى 5 690 مەديتسينالىق-ساني­تارلىق العاشقى كو­مەك وبەكتىسى كورسەتەدى. ستاتسيو­نار­لىق كومەك ءۇشىن 204 اۋداندىق ور­تالىق اۋرۋحانانىڭ, 10 قا­لالىق جانە 13 وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ بازاسىندا 8 130 بالالار توسەك-ورنى جاب­دىقتالعان.

رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ءۇش نەگىزگى ورتالىقتا – استانا­داعى انا مەن بالا عىلىمي ورتا­لى­عىندا, پەدياتريا جانە بالالار حيرۋرگياسى عىلىمي ورتا­لىعى مەن الماتى قالاسىنداعى اقساي ۋنيۆەرسيتەتتىك كلينيكاسىندا 815 توسەك-ورنى بار. بۇل ۇيىم­دار وڭىر­لەرگە جەتەكشىلىك ەتۋدى, ۇيىم­­­داستى­رۋشىلىق-ادىستەمەلىك جانە پراك­تيكالىق كومەكتى جۇزەگە اسى­­رادى. جو­عارى تەحنولوگيالىق مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ, دياگ­نوزدى ناقتىلاۋ جانە ودان ءارى جۇر­گىزۋ ءتاسىلىن ايقىنداۋ ءۇشىن بالالار رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ورتالىقتارعا جاتقىزىلادى.

ەلىمىزدە 249 بوساندىرۋ ۇيى­مى جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە 39-ى – پەريناتالدىق ورتا­لىق. وندا جاڭا تۋعان نارەستەلەرگە كومەك كورسەتۋ ءۇشىن 140 توسەك-ورىن قامتىلعان.

سونىمەن قاتار 49 بالالاردى وڭال­تۋ ورتالىعى بار. ونىڭ ىشىندە رەس­پۋبليكالىق دەڭگەيدەگى با­لالاردى وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ سانى – 3. اتاپ ايتساق, استانا قالا­سىنداعى ۇلتتىق بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعى, «بالبۇلاق» وڭال­تۋ ورتالىعى, «الاتاۋ» بالالار كلينيكالىق ءساناتوريى

ءبىلىم بەرۋ

ادام كاپيتالىن دامىتۋ بالا تاربيەسىنەن, اسىرەسە ساپالى ءبىلىم بەرۋدەن باستالاتىنى تۇسىنىكتى. بۇل رەتتە بيىل ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا كوپ­تەگەن ءىس-شارا ساتىمەن ورىندالدى. اتاپ ايتساق, «بالالاردىڭ قۇ­قىق­تارىن قور­عاۋ, ءبىلىم بەرۋ, اقپارات جانە اقپا­راتتاندىرۋ ما­سەلەلەرى بويىنشا كەيبىر زاڭنا­مالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ونىڭ شەڭبەرىندە بالالار ورتاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن جايلىلىق دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىت­تالعان نورمالار قاراستىرىلدى. وسى زاڭمەن قازاقستاندا العاش رەت «با­لانى قورقىتۋ (بۋللينگ)» ۇعىمى ەنگىزىلىپ, بالانىڭ بۋللينگتەن قورعاۋ قۇقىعى بەكىتىلدى, سونداي-اق بالانى قورقىتۋدىڭ الدىن الۋ قاعيدالارىن ازىرلەۋ كوزدەلگەن.

ەلىمىزدە العاش رەت ءال-اۋقات يندەكسى ازىرلەندى. بۇل 36 ستاتيستيكالىق جانە 20 سا­ۋال­داما ينديكاتورىنان تۇ­رادى. تالداۋ كورسەتكەندەي, كوپتەگەن ايماق­تىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ورتاشا باعاسى بار: 3 ايماق – «قىزىل ايماقتا» جانە 14 ايماق – «سارى ايماقتا». يندەكستىڭ بارلىق ين­دي­كاتورى بويىنشا بالالاردىڭ ءال-اۋقا­تىنىڭ ورتاشا باعاسى 55,3-ءتى قۇ­رايدى.

سونىمەن قاتار العاش رەت وقۋشى­لار اراسىنداعى ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ الشاق­تىعىن تومەن­دەتۋ ماقساتىندا ۇلگە­رىمى تومەن 500 مىڭ وقۋشى مەن الەۋ­مەتتىك جاعدايى تومەن وتبا­سىن­داعى وقۋشىلاردى قولداۋعا باعىت­تالعان «تسيفرلىق مۇعالىم» جوباسى ەنگىزىلدى. بۇعان قوسا اتا-انالاردىڭ ەسەپشوتىنا اقشا اۋدارۋ ارقىلى كومەك كورسەتۋ قۇرالى قايتا قارالدى. بۇل رەتتە جىل سايىنعى ينفلياتسيانى ەسكەرە وتىرىپ, كۇنكورىس دەڭ­گەيىنىڭ شاماسىنان تومەن ەمەس مولشەردە كيىم, اياقكيىم, مەكتەپ كەرەك-جاراعىن ساتىپ الۋ ءۇشىن ءاربىر ءبىلىم الۋشىعا 37 مىڭ تەڭگەدەن قاراجات كولەمى ايقىندالدى.

الەۋمەتتىك قولداۋ

ەلىمىزدە انا مەن بالانى الەۋمەت­تىك قولداۋدىڭ كوپدەڭگەيلى جۇيەسى قالىپتاسقان. بۇل قولداۋ بيۋدجەتتەن تولەنەتىن جاردەماقىلاردىڭ 5 تۇرىنەن جانە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان تولەنەتىن الەۋ­مەت­تىك تولەمدەردىڭ 2 تۇرىنەن تۇ­رادى. تولەم­دەردىڭ بارلىعى وتباسى­نىڭ تابىسىنا قاراماستان جۇزەگە اسىرىلادى.

بۇگىنگى تاڭدا بالالارى بار 2 ملن-نان اسا وتباسى جاردەم­اقى مەن تولەم الۋشىلار ساناتىنا كىرەدى. 2022 جىلى مەم­لە­كەتتىك جاردەماقىلار مەن تو­لەمدەردىڭ بارلىق مولشەرى 9%-عا يندەكس­تەلدى, ونىڭ ىشىندە 1 قاڭ­تاردان باستاپ 5%-عا, 1 ساۋىردەن باس­تاپ تاعى 4%-عا كو­بەيدى. بيىل وسى ماقساتتارعا جالپى 867,6 ملرد تەڭگە ءبولىندى, بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 14,5%-عا جوعارى.

الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا پارا­ديگماسىن قالىپتاستىراتىن الەۋ­مەتتىك كودەكستە كوپبالالى وتباسى­لار­­­دى قولداۋدىڭ قوسىمشا شارالارى كوزدەلگەن. كودەكس اياسىندا «ما­را­پاتتالعان انالار» اتتى جاڭا تۇجى­رىمداما ەنگىزىلدى. مارتەبە «كۇمىس القا», «التىن القا» القالارى­مەن ناگراد­تالعان نەمەسە بۇرىن «با­تىر انا» اتاعىن العان, I جانە II دارەجەلى «انا داڭقى» وردەن­دەرىمەن ناگراد­تالعان كوپبالالى اناعا قۇر­مەت رەتىندە ءومىر بويى بەرىلەدى. سون­داي-اق ماراپاتتالعان انالارعا تولەنەتىن جاردەماقى مولشەرى سارالانادى. بۇگىندە 6, 7 جانە ودان دا كوپ بالا بوسانىپ, تاربيەلەگەن انالار بىردەي مولشەردە جاردەماقى الادى. الەۋمەتتىك كودەكستىڭ قابىلدانۋىمەن «التىن القا», «باتىر انا» اتاعى بار, I جانە II دارەجەلى «انا داڭقى» وردەن­دەرىمەن ماراپاتتالعان انالارعا ارنالعان جاردەماقى مولشەرى 7,4 اەك-كە دەيىن ارتادى. بۇل وزگەرىس 90 مىڭعا جۋىق ماراپاتتالعان انالارعا اسەر ەتەدى.

ونەرگە باۋلۋ

بالالار جىلى اياسىندا ازىرلەنگەن جوسپاردان 69 اۋقىم­دى ءىس-شارا كوز­­دەلگەن. ونىڭ ىشىندە 9 ءىس-شارا ما­دەنيەت جانە سپورت سالاسى بويىنشا ۇيىم­داستىرىلدى. بارلىق جۇمىس با­لالاردىڭ ساپالى جانە قولجەتىمدى ءبىلىم الۋىنا, شىعارماشىلىق تۇر­عىدان تولىققاندى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, ولاردىڭ سپورتتىق جانە شى­عار­ماشىلىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا با­عىتتالعان. جالپى, مادەنيەت سالاسىن­دا 1 ملن-نان اسا بالانى قامتيتىن بىر­قاتار اۋقىمدى جوبالار جۇزەگە اسى­رىلدى.