اكەلەر فورۋمى: وتباسى – ۇلت تىرەگى

فورۋم جۇمىسىنا قاتىس­قان ساراپشىلار ۇلتتىق قۇندىلىق, پاتريوتيزم, بۇ­قارالىق سپورت, ينكليۋزيا, ومىرلىك ماڭىزدى داعدىلار, وتباسىلىق ءبىلىم جانە دەمالىس, مەكتەپتەر جانىنداعى اكەلەر كەڭەستەرىنىڭ ماڭىزى سەكىلدى تاقىرىپتارعا جان-جاقتى توقتالدى. بىرقاتارى ءوز ومىرىندەگى اكەنىڭ ورنىن, تاربيەسىن ايتىپ, تاجىريبە, كەڭەسىمەن ءبولىستى.

– وسىدان 50 جىل بۇرىن «اكەڭ كەلە جاتىر, اكەڭە ايتامىن», دەگەن سوزبەن وستىك قوي ەندى. قازىرگى ۋاقىتتا سول كەزدەگى ۇستانىم جۇرمەيدى. بۇگىندە اكە بالانى بەسىك­تەن باستاپ تاربيەلەمەسە, ول كىشكەنە وسكەننەن كەيىن يە بولا الماي قالادى. الەۋ­مەت­تىك ساۋالدارعا قارايتىن بول­ساق 6-7 جاسقا دەيىنگى بالا­لار­دى اكەلەردىڭ 1-2 پا­يىزى عانا قۇشاقتاپ, كوتەرىپ جۇرەدى. بۇل بالانىڭ ەڭ قالىپ­تاسا­تىن كەزى. ءبىز ەلىمىزدە اكە­نىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋعا ۇمتى­لۋىمىز قاجەت, – دەدى سەنات دەپۋتاتى ءلاززات سۇلەيمەن.

ەلىمىزدە «اكەلەر وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلىپ, بىرقاتار جوبانى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. ونىڭ ءبىرى – «سانالى اكە» جوباسى. ونىڭ باستى مىندەتى – وتباسىنداعى وتاعاسى, اكەنىڭ ءرولىن ارتتىرۋ. سونىمەن قاتار جىل سايىن وتكىزىلەتىن «اكەلەر فورۋمىنىڭ» دا ماڭىزى زور. بيىلعى ءىس-شارا وتباسى قۇندىلىقتارىنا ارنالدى.

– بيىلعى فورۋمنىڭ «وت­باسى – ۇلت تىرەگى» دەپ اتا­لۋى­نىڭ وزىندىك ءمان-ماڭى­زى بار. سەبەبى وتباسى – يگى داس­تۇرلەر مەن تاعى­لىم-ونە­گەنىڭ, ۇرپاقتار ساباق­تاس­تىعى مەن تاربيەلىك ينستيتۋتتاردىڭ ساقتاۋشىسى. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ: «حالقىمىز قاي زاماندا دا وتباسى ءداستۇرىن بەرىك ۇستانىپ, قادىرلەي بىلگەن. اكە-شەشەسىنىڭ, اتا-اجەسىنىڭ تاربيەسىن كورىپ, ۇلكەندەردەن تاعىلىم الىپ وسكەن بالا ەسەيگەندە وتان­شىل, ءبىلىمپاز, ەڭبەكقور ازاماتقا اينالادى», دەگەنى بەلگىلى. حالقىمىزدىڭ «وتان وتباسىنان باستالادى» دەگەن ناقىل ءسوزىنىڭ ءمانى دە وسىندا بولسا كەرەك. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ» دەيدى. مەن بالا كۇنىمدە العاشقى ولەڭىمدى اكەمە ارناعام. اكەگە دەگەن ساعىنىش مەنى ادەبيەتكە اكەلدى. سوندىقتان اكەنىڭ قادىرىن جاقسى بىلەمىن. اكەنىڭ بالاعا بولەتىن ۋاقىتى وتە ماڭىزدى. قايتارا المايتىن نارسە بولسا, ول اكەنىڭ وتباسىنا بولەتىن ۋاقىتى. بايقاپ وتىرعانىمىزداي, اكەلەر نەگىزىنەن وتباسىنىڭ قارجىلىق جانە ماتەريالدىق جاعىنا جاۋاپ بەرەدى. ارينە, قارجىلىق جاعداي وتە وزەكتى, الايدا اكەنىڭ بالاعا بولەتىن ۋاقىتى مەن پەيىلى ودان دا ماڭىزدىراق. وسى رەتتە الەم­نىڭ كوپتەگەن ەلىندە ار­ناۋلى اكەلەر كۇنى بار ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى اكەلەر ءۇشىن دە سونداي اتاۋلى كۇن قاجەت دەپ سانايمىن. بۇل وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى دامىتۋ مەن قارىم-قاتىناس­تى جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى. قازاقتىڭ باتىر جازۋشىسى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «ەشكىم ىشتەن باتىر, دانا بولىپ تۋمايدى: ول دا مىنەز سەكىلدى وسكەن ورتا, كورگەن تاربيەگە بايلانىستى قالىپ­تاسادى», دەگەنى تال بەسىك­تەن جۇققان تاربيەنىڭ وتباسى­لىق ينستيتۋتتارىمەن رەت­تە­لەتىنىن اڭعارتسا كەرەك. بۇگىن, ءبىز, قۇنانبايداي اكەنىڭ تاربيەسىن بەرە الماساق, ەرتەڭ ابايداي ۇلداردى وسىرە المايمىز. وسىنى ەل اراسىندا بارىنشا ءتۇسىندىرىپ, ناسيحات ەتە ءبىلۋىمىز كەرەك, – دەدى فورۋمدى قورىتىندىلاعان اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالى.

سونداي-اق مينيستر ەلىمىز­دە اتا-انالاردىڭ, سو­نىڭ ىشىندە اكەلەردىڭ ءرولىن سو­تسيولوگياعا سۇيەنە وتى­­رىپ زەرتتەلەتىنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, قازاق­ستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى­نىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بۇگىنگى قوعامدا اكەلەردىڭ وتباسىنداعى ءرولى نەگىزىنەن قارجىلىق جانە ماتەريالدىق يگىلىكتەرگە بايلانىستى كورى­نەدى. اكەلەردىڭ 50,4%-ى وت­با­سىن ماتەريالدىق جاعى­نان قاماتاسىز ەتەدى, 21%-ى وتباسىلىق بيۋدجەتتى باس­قارۋ­مەن اينالىسادى, 9,6%-ى بالالارىن ۇيىرمەلەر مەن سپورت سەكتسيالارىنا اپارا­دى. ال 39 پايىزى عانا بالانىڭ ساباعىنا قاراپ, ءۇي جۇمى­سىن تەكسەرەدى, 34 پايىزى با­لا­لارىنىڭ دەنساۋلىعىنا قارايدى, اۋىرىپ قالسا ەمدەيدى, 24,2 پايىزى بالالارىن قوسىمشا ۇيىرمەلەرگە, سپورت سەكتسيالارىنا اپارادى.

بۇل دەرەكتەر – قازاق­ستانداعى گەندەرلىك تەڭدىك­تىڭ كورسەتكىشى. بۇۇ-نىڭ حالىقتى قونىستاندىرۋ سالاسىن­داعى قورىنىڭ قازاق­ستانداعى وكىلى (يۋنفپا) رايىمبەك سيسەماليەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق ەرلەردىڭ 68 پايىزى بالالار­دىڭ قامقورلىعىنا اناسى جاۋاپتى دەپ سانايدى. 4 وتباسىنىڭ 1-ىندە عانا ەر ادامدار بالا كۇتىمىنە بىردەي تارتىلعان.

– بىزدەگى مالىمەت بويىن­شا ارنايى جۇرگىزىلگەن سا­ۋال­­ناماعا قاتىسقان ءاربىر ءتورتىنشى ەر رەسپوندەنت ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ قۇقىق­تارى تەڭ بولۋى كەرەك دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەيدى. بۇل رەتتە ساۋالناماعا قاتىس­قان ايەلدەردىڭ 83%-ى قازاق­ستاندا گەندەرلىك تەڭدىكتى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋدى ماڭىزدى دەپ سانايدى. جالپى, قازاق وتباسىندا ەرلەرگە, اكەلەرگە كوپ جاۋاپكەرشىلىك ارتىلعان. قازاقستاندا يۋنفپا 2019 جىلدان باستاپ ەر ادامدارمەن جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. اكەلەر وداعى جانە باسقا دا ۇلتتىق سەرىكتەستەرىمىز, ۇەۇ, باق جانە ازاماتتىق قوعاممەن بىرلەسە وتىرىپ, ءبىز اكە بولۋ جانە نەكەگە تۇرۋ تۇجىرىمداماسىن ىلگەرى­لەتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار ما­ڭىزدى جوبانى – MenEngage-ءدى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىردىق. سونىمەن قاتار وقۋ پاكەتىن ازىرلەدىك, اكەلەرگە ارنالعان نۇسقاۋلىقتار شىعارىپ, بىرقاتار ترەنينگ وتكىزدىك. قازاقستاندا ءبىز 150-دەن استام ەر ادامدى وقىت­تىق, ولاردىڭ كوپشىلىگى MenEngage قوزعالىسىنىڭ بەل­سەندى قاتىسۋشىلارى, – دەدى قازاقستانداعى يۋنفپا قىز­مەتىنە توقتالعان ر.سيسەماليەۆ.

ءىس-شارانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اكەلەر ينستيتۋتىن دامىتۋ جانە وسى سالا­داعى قوردالانعان ماسەلە­لەردى شەشۋ جونىندەگى ساراپ­شىلاردىڭ ۇسىنىسى مەن پىكىرى ءىس جۇزىندە ورىندالۋى ءۇشىن مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جولدانادى.