كەڭەستىك كەزەڭ كوجەسى
راۋشان دەي-تۇعىن قارىنداسىڭىز جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا وقۋ ءبىتىردى. الماتىڭىزدا. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى عوي. قازگۋ. بۇرىمدارى ءتىرسەگىن قاعاتىن قۇربىسىنىڭ عانا قامىمەن ءجۇرىپ, ءوزىن مۇقىم-مۇلدە ۇمىت قالدىرعان قىزىڭىز وسى. اقەدىل, ادال دوس بولدى. قۇربىسىنىڭ عانا عاشىقتىعىن گۇلدەي باپتادى. حاتتارىن تاسىدى. تابىستارىنا تاسىپ قۋاندى. تەاترلارى مەن كينولارىنا بىرگە باردى. قۇربىسىنىڭ شاشىن ورەتىن. كيىمىن جوندەيتىن. جازبا ساباقتارىن جايباعىستايتىن. ءوز اۋىلىنا بارماسا-داعى, قۇربىسىنىڭ اۋىلىنا بىرگە ساپارلايتىن.
«ءسويتىپ ءجۇرىپ, ءوزىمنىڭ شاشىم جوقتاي, ءوزىمنىڭ باسىم جوقتاي, كەشىگىپ ءجۇرىپ تاپقانىم مىنا ءىنىڭىز عوي, – دەيدى راۋشان. – ەسىمى ەسىركەپ ەكەن. ەسىركەدىم. مۇسىركەدىم. ماحاببات بولدى دەپ وتىرىك ايتقىم جوق. كەيدە كىسىنىڭ جىنىن كەلتىرەدى. مىنا زامانعا يكەمدەلە المادى. جاسى الپىستان استى. كەڭەستىك كەزەڭ دەپ كۇرسىنەدى دە وتىرادى...».
وسى جاقىندا عانا قىزىق بوپتى. ۇلدارى مەن قىزدارىنىڭ ءبىرى الماتىعا, ەكىنشىسى تارازعا دەگەندەي, وزدەرىنىڭ وتەندەرىنە اتتانىپ, راۋشانىڭىز ەسىركەپ ەكەۋى عانا اۋىلداعى قاراشاڭىراقتا قالادى. كەزەكتى گوي-گويىن باستاپ, كەڭەستىك كەزەڭدى ماقتاپ, زايىبىنىڭ زىقىسىن شىعارادى. ادەتتەگىدەي ادەيى ۇندەمەيدى. راۋشانىڭىز.
الدەن ۋاقىتتا: «سابەت-سابەتىڭدى قاشان قوياسىڭ وسى. سول سابەتىڭنىڭ تۇسىندا «سۋپنابور» ءۇشىن سەگىز ساعات كەزەكتە قاقتالعانىڭ ەسىڭنەن شىقتى ما؟» – دەيدى. ەسىركەپتىڭ ەسى كىرەر ەمەس. «ءبىر سيىر مەن بەس قويدان ارتىق ۇستامايسىڭدار دەپ, اكەڭنىڭ بيەسىن ايعىرىمەن الىپ كەتكەنىن ءوزىڭ ايتقانسىڭ», – دەيدى. راۋشانىڭىز. ەسىركەپتە ەس جوق. «كىلەمنىڭ ءوزىن كاسىپوداقتىڭ كەزەگىنە تۇرىپ, ءتورت جارىم جىلدا العانىمىز ەسىڭدە مە؟!» – دەپ ايقايلايدى-اي ايەلى. ەسىركەپ ءنانىپاتىر ەسىنەيدى, ناۋمەز مىرسىلدايدى.
راۋشانىڭىز ىزالانىپتى. توتەنشە جاعداي جاريالاپتى. ىشتەي. ەسىركەپ كەشكى تاماقتى كۇتەدى. جوق. تاڭەرتەڭگى تاماقتان ۇمىتتەنەدى. جوق. توڭازىتقىشتى قاراعىشتايدى. تىپ-تيپىل. اسۇيدەگى اناۋ-مىناۋلاردى اقتارادى. قاڭىراپ تۇرىپتى. تۇستە دە سول. كەشكە قاراي ەسكەڭنىڭ ەسى اۋارداي بوپ, باسى شىركوبەلەك اينالىپتى.
– ر-ىر-ىر, – دەيدى. راۋشاندى قۇراۋعا ءتىلى كەلمەيدى. – اۋ-اۋ-اۋ-قات قاي-دا-ا؟
راۋشانىڭىز تەرەزەدەن تەرەكتەرگە قاراپتى:
– كەڭەستىك كەزەڭىڭە كەت. كوجەسىن ءىشىپ كەل, – دەيدى مىزباقپاستان. «سۋپنابوردى» سىلپىلدات.
– كەش-كەش-كە-ءشىرشى! – دەپتى ەسىركەپ جىلارمان كۇي كەشىپ. – كەش-ءشىر, جا-نىم. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كوجەسى قۇرىسىن. ق-قوي-دىم. ايت-پاي-مىن بۇدان بى-لاي...
– ەگەمەندىكتى ەندى مويىندادىڭ با؟ – دەپتى راۋشانىڭىز.
ەسىركەپتىڭ ەسى وسىلاي كىرىپتى.
مادەني دەڭگەي ءمانىسى
الاش ارداقتىلارى, الاشوردا اسىلدارى, ارعى-بەرگى زاماندارداعى ءايمۇيىز اتا-بابالارىمىز امانات ەتكەندەي, كوركەمنيەتتى قازاق بالاسىنا كوركەم مىنەز عانا جاراسار.
قازىرگى قازاققا, مەيلى ول باسشى بولسىن, مەيلى ول قوسشى بولسىن, مەيلى ول باي-باعلان بولسىن, مەيلى ول ورتاشا بولسىن, مەيلى ول كەدەي بولسىن, مەيلى ول ءدىندار بولسىن, – بارىنە دە كوپ رەتتەردە مادەني دەڭگەي جەتىسپەيتىن سەكىلدى. مادەني دەڭگەي جانە ىشكى مادەنيەت ساپاسى.
قاي تىرلىكتە دە, قانداي ىستە دە, نەندەي ارەكەتتە دە مادەني دەڭگەيىمىزدىڭ ءتۇبى كورىنىپ قالا بەرەتىنى نەلىكتەن ەكەن؟! ىشكى مادەنيەتىمىزدىڭ ءىرىپ كەتەتىنىندە نە گاپ بار؟!
مادەني دەڭگەي دەگەنىڭىزدىڭ نە زات, قاندايلىق قاسيەت ەكەنىن ەكشەمەك ەمەسپىز. مادەني دەڭگەيدىڭ ءدۇر-ءدۇريا دۇنيەسى, ورنەكتى وزگەشەلىكتەرى, ءپالساپاسى مەن پسيحولوگياسى, ساپاسى مەن سيپاتتاماسى حاقىندا ايتۋ ءۇشىن توم-تومداپ كىتاپتار جازباق ءلازىم.
ءبىز بۇل جولعى باعامىمىزدا ءبىر عانا بايقاعان جاعدايىمىزعا از-كەم ايالداپ وتپەكپىز.
وتكەن جىلعى مامىر ايىنىڭ سوڭعى كۇنىندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا, شىرايلى شىمكەنتىڭىزدە وراسان زور وقيعا بولدى. «بەكجان» بازارىنىڭ جانىنان وقو ورتالىق مەشىتى بىرنەشە جىلدان بەرمەن قاراتا سالىنىپ جاتقانىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەتىن. «نەگە بازاردىڭ قاسىنان سالادى؟» دەگەندەر دە, «نەلىكتەن باسقا ورىن تاپپاعانداي-اق, ويپاڭ جەردەن, اينالا-توڭىرەگى تار تۇستان تاڭداعان؟» دەگەندەر دە از ەمەس-ءتى. كوپتىڭ اۋزىنا قاقپاق قويۋ قيىن. قازەكەمنىڭ وزگە جۇرتتان ءسوزى ۇزىن ەكەنىن دانىشپان اباي دا ايتۋدايىن ايتقان.
مەشىت – اللانىڭ ءۇيى. ال ەندى اللانىڭ ءۇيى كوپتىك ەتپەيدى. ەشقاشان. بيىكتەۋ, كەڭىرەك, كورنەكىلەۋ جەرلەردەن دە سالىنا بەرەر. بارشا كەرەگىمىزدى بازاردان الا تۇرا, بازاردان تابا تۇرا سول بازاردى جاماندايتىنىمىز دا – مادەني دەڭگەيىمىزدىڭ, ىشكى مادەنيەتىمىزدىڭ ساپاسىن اڭعارتادى. بازار مادەنيەتى دە, سايىپ كەلگەندە, ساتارماننىڭ ءھام الارماننىڭ مادەنيەتىنە, نيەتىنە تىكەلەي تاۋەلدى.
سونىمەن, بىرىككەن اراب ءامىرلىكتەرىنىڭ پرەزيدەنتى, الەمگە ايگىلى ايدىك تۇلعا, دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ-ەڭ ەرەكشە بايلاردىڭ بىرەگەيى شەيح ءال-ناحاياننىڭ قامقورلىعىمەن سالىنعان وقو ورتالىق مەشىتى ارداقتى ەسىگىن ايقارا اشتى.
اللا ءۇيىنىڭ الدىندامىز. وتىرمىز. وتىرعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى يمامدار, مولدالار, وزگە دە ءدىندار كىسىلەر, ارداگەرلەر, عالىمدار, تاعى باسقالار. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن جەتكەن جوعارى مارتەبەلى مەيماندار. استانا مەن الماتىدان شاقىرىلعان لاۋازىمدىلار. وبلىسىمىز بەن شىمكەنت شاھارىنىڭ باسشىلارى.
باسشىلار, شەتەلدەردەن شاقىرىلعان مەيماندار سويلەدى. ورنىقتى ويلار, پاراساتتى پىكىرلەر ايتىلدى. قۇتتىقتاۋلار وقىلدى. سوزدەردىڭ, قۇتتىقتاۋلاردىڭ ارا-اراسىندا الاڭدا وتىرعانداردىڭ كوپشىلىگى, قورشاۋ سىرتىنداعى قالىڭ قاۋىم – مىڭداعان ادام قول شاپالاقتادى. كەنەت ءار جەردەن اشۋلى دا ءزىلدى داۋىستار ەستىلدى: «اللاھۋ اكبار دەڭدەر! قول شاپالاقتاماڭدار!» دەيدى اسا ىزالى كىسىلەر. ءبىر ەمەس, ەكى ەمەس, الگىلەر قايتا-قايتا: «قول شاپالاقتاماڭدار دەدىك قوي! اللاھۋ اكبار دەڭدەر!» دەپ ايقايلايدى. اشۋلى تۇردە. مىنە, مادەني دەڭگەيىڭىز. ىشكى مادەنيەتىڭىز... سونداي جەردە, اللانىڭ ءۇيى اشىلىپ جاتقاندا سولاي زىلدەنۋگە, اشۋلانۋعا, ايقاي سالۋعا بولا ما؟! قول شاپالاقتاۋعا, ءدال سول مەزەتتە, بىردەن تىيىم سالۋ مۇمكىن بە؟! ءار تويدا اسابالارىڭىز: «قوشەمەت! قوشەمەت! قول شاپالاق قايدا, قول شاپالاق!» دەپ, ءجۇز مارتەلەپ قايتالايتىن زاماندا ەمەسپىز بە؟ جالپى, مادەنيەتتى تۇردە قول شاپالاقتاۋ سونشالىقتى ايىپ پا؟
ءبىر قاراساق, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن كەلگەن مارتەبەلى مەيماندار مەن ءدىندارلار مادەنيەتتى عانا قول شاپالاقتاپ وتىرىپتى...
وقىماعانعا وبال-اق...
ءوز باسىمىز وسى «وقىماعانعا وبال-اق...» دەگەندى ايتىڭقىرايمىز. جازىڭقىرايمىز. العاش رەت, ءسىرا, عاجايىپ شايىردىڭ عاجاپ ولەڭىن وقىعاندا وسىلاي دەدىك-اۋ. شىنىندا دا, ادامزات بالاسى ارعى-بەرگى زامانداردا نەبىر-نەبىر ناعىزداردى دۇنيەگە كەلتىردى. ادامي زاتىڭىزدان شىققان نەبىر-نەبىر جاۋھار جىرشىلار, ويشىلدار, اقىن-جازۋشىلار ايتۋدايىن ايتتى. جازۋدايىن جازدى. جازىپ تا جاتىر. نەبىر گاۋھار سوزدەر, اسىل ويلار, پاراساتتى پىكىرلەر تۇنىپ-اق تۇرىپتى. گازەتتەردە. جۋرنالداردا. كىتاپتاردا. ينتەرنەتىڭىزدە...
وقىماعانعا وبال-اق...
ءبارىن يگەرۋ, تولايىم-تۇتاس تۇتىنۋ, وقىپ ۇلگەرۋ مۇقىم-مۇلدە مۇمكىن ەمەس, ارينە. دەگەنمەن, وقۋ كەرەك. وقۋ تۋرالى ايتپاعان, جازباعان شەشەن دە, كوسەم دە, ويشىل دا, دانىشپان دا, كوركەمسوز قالامگەرى دە جوق.
ءبىز بۇل جولى باسقاشالاۋ ءبىر ءمانىستى قوزعاماقپىز. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 21 جىلدىعى الدىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋى جاريالاندى. ەكىنشى جىل, بۇكىل بايتاعىمىزدا جاڭاشا ستراتەگيا جان-جاقتى ناسيحاتتالۋدا. تالقىلانۋدا. تۇسىندىرىلۋدە. پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى توپ-توپ بولىپ, كەڭ كوسىلگەن ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىندا, قالالارى مەن اۋدان-اۋىلدارىندا, ۇجىم-ۇيىمدارىندا, مەكەمەلەرىندە, وقۋ ورىندارىندا كەزدەسۋلەر, باسقوسۋلار, جيىن-جينالىستار, «دوڭگەلەك ۇستەل» ماجىلىستەرىن, پىكىر الماسۋ كەشتەرىن, تاعىسىن-تاعى ءىس-شارالار وتكىزۋدە. تەك بيىك بۋىنداعى دەپۋتاتتار عانا ەمەس, وبلىس, قالا, اۋدانداردا دا ناسيحاتشىلار جاپپاي جۇمىس جۇرگىزۋدە, اقپاراتتىق-ۇگىت توپتارى تىنىم تاپپاۋدا.
وسىلاي بولۋعا ءتيىس. ءبارى جاقسى. ءبارى دە دۇرىس-اق. بىراق ءبازبىر كەزدەسۋلەردەن, كەيبىر تالقىلاۋلاردان ءسال-ءپال ءبىرتۇرلى بوپ شىعاسىز. قاناعاتتانىڭقىراماي قايتاسىز. نەگە ولاي؟ كوڭىل شىركىن نەلىكتەن كونشىمەيدى؟ گاپ پەن كەپ قايدا؟
ويعا سالىڭىزشى. ءسىز سول ستراتەگيانى, «قازاقستان-2050» اتتى جولداۋىن وقىدىڭىز با؟ ءوزىڭىز. ماسەلەنىڭ ءمانىسى تاپ وسىندا.
شىنىڭىزدى مويىنداڭىزشى. وقىپ شىقتىڭىز با؟ باستان-اياق.
ناسيحات كەرەك. اقپاراتتىق توپتار وتە-موتە قاجەت. دەپۋتاتتارعا, عالىمدارعا, باق-تارعا, اكىمقارالارعا, ءتۇرلى ۇيىمدارعا, پارتيالارعا, ت.ت. جانە ت.ب. ناسيحاتشىلارعا مىڭ دا ءبىر راحمەت. بىراق تالقىلاۋلاردىڭ, كەزدەسۋلەردىڭ, جينالىستاردىڭ ءبىرتالايى ءبىرتۇرلى وتەتىنى راس. كەيبىر دەپۋتاتتارىڭىز, باسقا دا ناسيحاتتاۋشىلارىڭىزدىڭ بازبىرەۋلەرى ءۇستىرت تۇسىندىرەدى. ۇيلەسىمدى بۇزىپ بايان ەتەدى. جولداۋ ماڭىزى مەن مازمۇنىن وزدەرىنىڭ وي جۇتاڭدىعى, ءسوز قيۋسىزدىعى, پىكىر قيسىنسىزدىعى ارقىلى قولدان جۇدەتەتىن «شەشەندەر» مەن «كوسەمدەر» از ەمەس. ينتەللەكتىلىك جاعىنان تايىزدىق, ءبىلىم-بىلىكتىڭ ازدىعى, ۇلتتىق مۇددەگە دەگەن پەيىل-پيعىلدىڭ الا-قۇلالىعى اڭعارىلىپ قالا بەرەتىن جاعدايلار جيىرەك. مىنە, كەيدە كوڭىلىڭىز كونشىمەي, كەزدەسۋلەردەن كۇرسىنىپ قايتاتىنىڭىزدىڭ دياگنوزى, شامامەن, وسىنداي-وسىندايلاردان.
وتباسىندا, مەكتەپتە, كوللەدجدە, ينستيتۋتتا, ۋنيۆەرسيتەتتە, ۇجىم مەن ۇيىمدا, مەكەمەدە, جشس, اق, جاق, بانكتە, باسقا دا جەرلەردە «قازاقستان - 2050» ستراتەگياسىن وقىعان ءجون. بار ىندىن-ىقىلاسپەن, زەيىن-زەردەڭىزبەن, باستان-اياق, قولعا قالام الىپ, استىن سىزىپ, ۇعىنىپ وقۋ كەرەك.
مىنا ءبىز دە جولداۋلاردى ناسيحاتتايمىز. جاقىندا ءبىر جەردە قىرىقشاقتى اداممەن جۇزدەسپەككە باردىق. جينالىس باستالماي تۇرىپ: «ستراتەگيا ءماتىنىن وقىپ شىقتىڭىزدار ما؟» – دەپ سۇرادىق. ءۇش-ءتورت كىسى عانا قول كوتەردى. «ايتىپ جاتىر عوي», – دەدى ءبىر-ەكەۋى سۇلەسوق كۇيدە. جوعارىداعى باعامىمىزدى جازۋعا وسى وقيعا دا سەبەپ بولدى. بارشانىڭ وقىپ شىقپاعىنا قول جەتكىزەيىك, اعايىن. بىلە بىلسەك, ستراتەگيادا تۇسىنبەيتىن ەشتەڭە جوق. تەك وقۋ كەرەك.
وقىماعانعا وبال-اق...
جابىققان جاڭعاق
كەڭەستىك كەزەڭىڭىز. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭى. گازەتتەردە ەركىندىك پايدا بولىڭقىراپ, باتىلداۋ جازىپ, باتىرلاۋ سويلەي باستاعانبىز. شەرحان مۇرتازا اعامىزدىڭ شارىقتاپ, شىعانداپ تۇرعان شاعى. «بايقوڭىر – باعىڭ با, سورىڭ با؟!» دەگەن دۇنيەسى جاريالاندى. بەدەلدى باسىلىمنىڭ بەتىندە. مىنا ءبىز-داعى, الىمىزگە قاراماي, ايدىك قالامگەردىڭ قاھارلى ماقالاسىنا ءۇن قوسقانبىز. باسقا ۋاقىت قۇرىپ قالعانداي, بايقوڭىرىڭىزدان تۇپ-تۋرا ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا بىرنەشە مارتە زىمىراندار ۇشىرىلادى. اۋا رايىنىڭ استاڭ-كەستەڭى شىعىپ, ەگىنجايلار تاقىرعا اينالادى. قۋاڭشىلىق جىل سايىن قايتالانادى. باسقا جاقتى قايدام-اۋ, وسى وڭتۇستىكتىڭ الماسى مەن ورىگى دە وزگەردى. ءتىپتى, سالمايتىنعا اينالىپ بارادى. ماۋسىمنىڭ سوڭىنا تامان تاعى دا ۇشىرىلا ما, قايران قاۋىن ءىرىپ كەتەدى. اسىرەسە, بيىك قىراتتى, تاۋلى اۋدانداردا باياعى باسىبالدى, تورلاما جانە كەمپىر قاۋىندار ءبىرجولاتا بىتپەسكە كەتىپ بارادى. دەپ جازعانبىز. جاريالانعان. امال نەشىك, ءبارىبىر, پايدا جوق. شەراعاڭشالاپ شەر تارقاتۋ عانا عوي.
تاۋەلسىزدىك قولدا. سەمەي پوليگونى جابىلدى. شۇكىرشىلىك. الەمدىك دەڭگەيدە اتالىپ وتەتىن بولدى. قۋاناسىز. الايدا, ءالى دە كەۋدەنى كۇرسىن كەرنەيتىن جاعداياتتار جەتىپ-ارتىلادى. 2007 جىلعى 7 مامىر كۇنى جامبىل وبلىسىنىڭ جۋالى اۋدانىندا جۇردىك. اۋىلداردى ارالاپ. قاراپايىم تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ. اڭگىمەلەسىپ. كەنەت كەڭەس اۋىلىندا مامىراجاي مامىر تابان استىنان تۇلدانىپ, دولى جەل تۇرىپ, سۋىتىپ سالا بەردى. جيىرما بەس گرادۋس جىلىلىق ءنول گرادۋستان دا تومەندەپ كەتتى. كەڭەس (قازىرگى ەرتاي) اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى: «كەشە بايقوڭىردان بىردەن ەكى زىمىران ۇشىرىلدى عوي. بىردەن ءبىزدىڭ جۋالىنىڭ جوتاسىنا سوعادى ىلاڭى», – دەستى. شىنىندا دا, جەلكىلدەگەن جاسىل كوك قاراقوڭىر تارتىپ, سەلەۋ شوپكە دەيىن قاراۋىتىپ سالا بەردى. گۇلدەگەن الما قالتىراپ, ۇلپىلدەكتەرى سولعىن تارتقانىن بايقادىق. ەرتەڭىنە مارقۇم ەرمەكباي اعامىزدان قالعان باۋدىڭ الما اعاشتارى تۇگەل دەرلىك گ ۇلىنەن جۇردايلانعانىن كوردىك. قوڭىرايعان دىڭدەر قار كەشىپ تۇرعانداي. بىراق ول قار ەمەس, توگىلگەن گۇلدەر ەدى.
مىنەكيىڭىز, ءبىر جىل بۇرىن بايتاعىڭىزدىڭ بايقوڭىرىنان ۇشىرىلعان «پروتون» قۇلادى. قيراعان تۇسىنداعى جەر دە امان, كوك تە امان. ءبارى تاپ-تازا. زيان-زالالى دا, زارداپ-زارارى دا جوق. دەپ مالىمدەلدى... ماعلۇم بولدى: سودان بىرەر كۇن كەيىن جاۋعان جاڭبىر اكەلدى مە, جوق الدە, تاۋلى-قىراتتى وڭىرلەرگە اۋا اعىسى, جەل جەلىسى جەتكىزدى مە, كىم ءبىلسىن-اي, كىم ءبىلسىن, «پروتوننىڭ» ءپىر اتقىر گەپتيل دەگەن بالەسى مە, باسقا دۇنيە مە, ايتەۋىر, جاڭاعى جۋالىڭىزعا, كوسەگەنىڭ كوك جونىنا, وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ تاۋلى اۋداندارىنا تالاي-تالاي زارارىن شاشتى. جەمىس-جيدەگىڭىزگە. كوكونىسىڭىزگە. تاعىسىن-تاعىلارىڭىزعا. بيولوگيالىق قۇرامىندا نە بوپ جاتقانىن كىم ءبىلسىن, تەك سىرتتاي قاراعانداعى زياندارىنىڭ ءوزى شاش-ەتەكتەن.
«الما, تاعى باسقا جەمىس-جيدەكتىڭ ءبىر جاعى سارعايىپ, اعارىپ كەتتى», دەستى جۋالىلىقتار. «جارىقتىق جاڭعاق باۋلارى تۇتاس ءب ۇلىندى. جاپىراقتارى بىردەن قۋراپ, جەمىستەرى قاۋدىراپ قۇرعاپ قالدى», – دەيدى تولەبيلىك عالىم, پروفەسسور بەگمان ىسقاق مىرزاڭىز. – جىلى جاقتىڭ جاڭعاعى جابىعۋلى.
بيىلعى ساۋىردە دە زىمىراندار ءجيى ۇشىرىلدى. جەل قاتتى تيمەيتىن شىمكەنتىڭىزدە جەتى كۇن داۋىل سوقتى. سۇراپىل داۋىل كوپ نارسەنى قيراتىپ كەتتى. جاڭعاق تاعى جابىقتى.
البەتتە, عارىشقا ۇشۋ كەرەك, ۇشىرۋ قاجەت. الايدا, بىردەن ەكى-ءۇش زىمىران ۇشپاسا, اسىرەسە, ءساۋىر-مامىردا ۇشىرماسا. دەيمىز ءدا.
ساياباقتاعى سۇيىستەر
شىرايلى شىمكەنت شاھارى. ورتالىق ساياباق.
ەمەننىڭ تۇبىندەگى ورىندىقتا سۇلۋ قىز بەن كوركەم جىگىت ءسۇيىسىپ وتىر. وڭ جاقتا – ارشا اعاشىنىڭ استىنداعى ورىندىقتا دا ۋىزداي قىزبالا مەن جاپ-جاس بوزبالا ايمالاسادى-اي. سول جاق تامانداعى تەرەزەدەن قاراساڭىز-داعى سونداي كورىنىس. تالدىرماش اققايىڭنىڭ ارعى جاعىندا دا – قوس عاشىق.
بىلتىرعى, ياعني 2013 جىلعى مامىراجاي مامىرىڭىزدا شىمكەنتىڭىزدىڭ ورتالىق ساياباعىندا «ارداگەرلەر ءۇيى» پايدالانۋعا بەرىلگەن. وزىندىك وزگەشەلىگى, ورنەگى بار عيماراتىڭىزعا وبلىستىق جانە قالالىق ارداگەرلەر كەڭەستەرى ورنالاسقان. ءبىر بولمە وبلىستىق «ىرىس الدى – ىنتىماق» قوعامدىق فورۋمىنىڭ حاتشىلىعىنا بۇيىرعان. التىنشى مامىرىڭىزدا «ارداگەرلەر ءۇيى» اسا سالتاناتتى جاعدايدا اشىلعان.
عيماراتىڭىز قىستىڭ قىستالاڭداۋ, لايساڭداۋ ايلارىندا سالىنعان ەدى. استى سازداۋ عوي. قابىرعالارى مەن ەدەندەرى كەپپەستەن, سىز بۇركىپ, قىركۇيەكتىڭ سوڭىنا قاراي عانا كوشىپ كىرگەنبىز.
قالاي بولعاندا دا, «ارداگەرلەر ءۇيىنىڭ» عاجايىپ جاقتارى جەتىپ-ارتىلادى. قايبىر جىلدارى قالاي بولسا سولاي سالىنعان كافەلەر مەن ۇساق-تۇيەك نارسەلەرگە تولىپ كەتكەن ساياباق كورىكتەنىپ, كوركەيگەن. جەكەشەلەنۋ قاۋپىنەن قۇتىلعان. تاپ-تازا. تاپ-تۇيناقتاي.
ساياباققا كەلىپ, سەيىل قۇراتىن, سەرۋەندەپ دەمالاتىن قاريالار دا, ورتا جاستاعىلار دا, اسىرەسە, جاستار كوپ-اق.
عاشىقتار ءجيى جولىعادى. جەتى-سەگىز ورىندىقتا قۇپتاسقان قارلىعاشتارداي, جۇپتاسقان كوگەرشىندەردەي سىرلاسىپ, سىبىرلاسىپ, ءسۇيىسىپ وتىرادى. قىستا, قار جاپالاقتاپ جاۋىپ تۇرعاندا دا سويتە-ءتىن. كوكتەمدە, البەتتە, كوبەيەدى. كوبەيە بەرسىن. دەيمىز. ءبىز.
جاس جىگىتتەر مەن ۋىزداي قىزداردىڭ الگىندەيىن ادەمى قىلىقتارىنا قاتتى اشۋلانىپ, ايقاي شىعاراتىن, ارداگەرلەر كەڭەستەرىنىڭ, «ىرىس الدى – ىنتىماقتىڭ» بولمەلەرىنە كىرىپ: «مىناۋ نە ماسقارا؟!» نە قاراپ, نە تىندىرىپ وتىرسىڭدار؟! تىيىم سالمايسىڭدار ما؟! قۋىپ شىقپايسىڭدار ما پاركتەن؟!» – دەپ دولداناتىن قارت اعالار مەن اجەلەر دە از ەمەس. كۇنى كەشە عانا بەت-اۋزى اشۋدان تىرىسىپ, ەرىندەرى كوگەرەڭدەگەن كوكەمىز دە ءسويتتى.
– كوكە, بۇلاردىڭ ءبارى – عاشىقتار. ءوزىڭىز عاشىق بوپ كورمەپ پە ەدىڭىز؟ ساياباقتا سۇيىسپەپ پە ەدىڭىز؟ – دەيمىز ءبىز.
– جوق-جوق-جوق! سەن ءويتىپ ءمايموڭكەلەمە! ءبىلدىڭ بە؟!
– قازەكەم سوناۋ ون جەتىنشى عاسىردا: «سىلەكەيى بال تاتىر سۇيگەن جاردىڭ» دەپ انگە قوسقان. ءسىزدىڭ كەمپىرىڭىزدىڭ سىلەكەيى توتيايىن تاتىپ كەتسە, عاشىقتىقتى, ءسۇيىستى ۇمىتساڭىز, وعان جاستار كىنالى ەمەس. مەن دە كىنالى ەمەسپىن...
كوكەمىزدىڭ كوزى الارىپ, ارتىنشا جىپىلىقتاپ كەتتى. «مىنانىڭ شىنى ما, وتىرىگى مە» دەيتىندەي.
شىنىمىز دا, ءازىلىمىز دە سولاي ەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ساياباقتاردا عاشىقتار سۇيىسەدى. سەزىمتال, رومانتيكاسى قالىڭ بولعان اتا-انالاردىڭ ۇل-قىزدارى سەرۋەندەيدى, سىرلاسادى. ساياباقتا سىرلاسىپ, ءسۇيىسىپ بولىپ, كىتاپحاناعا, تەاترلارعا بارادى. ەلدىك ەسكەرتكىشتەردى كورەدى. تۇسىنىستىكپەن, جاس داۋرەنىڭىزگە دەگەن ءتاتتى ساعىنىشپەن, جەڭىل عانا كۇرسىنىسپەن, ك ۇلىمسىرەپ قاراڭىزشى.
جەڭىل ويلىلار, جەڭىل جۇرىستىلەر انەبىر ايگىلى كوشەلەردىڭ بويىندا, بەلگىلى شاعىن اۋداندارداعى پاتەرلەردە شىعار.
«ارداگەرلەر ءۇيىن» ورتالىق ساياباقتان سالىپ بەرگەن وبلىس پەن قالا باسشىلارىنا راحمەت جاۋسىن. دەيمىز. ءبىز. جاستارعا جاقسىلىق تىلەي بىلەيىك. ىرىس الدى – ىنتىماق.
مارحابات بايعۇت,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىمكەنت.