ەكونوميكالىق وداق ەل ەرتەڭىن ەڭسەلەندىرەدى
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويىلاردىڭ قارساڭىندا استاناعا كەلگەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ ينتەگراتسيا جانە ماكروەكونوميكانىڭ نەگىزگى باعىتتارى جونىندەگى القاسىنىڭ مۇشەسى (مينيستر), ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتىنىڭ جانىنداعى قارجى اكادەمياسىنىڭ «حالىقارالىق ەكونوميكالىق قاتىناستار» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى تاتيانا ۆالوۆايادان شاعىن سۇحبات الۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى. تومەندە سونى ۇسىنىپ وتىرمىز. – قۇرمەتتى تاتيانا دميتريەۆنا, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى باستى ينتەگراتور دەگەن اتاق العان ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۋىردا ءۇش ەلدىڭ ساراپشىلارى وتە كۇردەلى دە اۋقىمدى جۇمىستاردى ەڭسەرىپ, ەاەو تۋرالى شارتتى دايىن ەتتى دەپ سىزدەردىڭ جۇمىستارىڭىزعا ۇلكەن باعا بەردى. ايتىڭىزشى, قانداي كەلىسپەۋشىلىكتەر بولدى جانە ولاردى قالاي ەڭسەردىڭىزدەر؟ – ارينە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بارلىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ باستاماشىسى بولىپ جۇرگەنى شىندىق. ونىڭ باستامالارى جالعىز قازاقستان عانا ەمەس, ارىپتەس ەلدەرگە دە ۇلكەن پايدا اكەلىپ جاتىر. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ يدەياسىن دا ول وسىدان 20 جىل بۇرىن كوتەرگەنىن بىلەمىز. مۇنىڭ وزەكتى ماسەلە ەكەندىگىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ, اقىرى ەكونوميكالىق وداق قۇرۋعا قول جەتكىزىپ وتىرمىز. ال ەندى ءبىزدىڭ ارامىزداعى كەلىسپەۋشىلىكتەر تۋرالى ايتار بولسام, ەڭسەرۋگە بولمايتىنداي ەشقانداي تالاس ماسەلە الدىمىزدان شىققان جوق. ءبىز قانداي دا ءبىر ماسەلە بويىنشا انتوگونيستىك پوزيتسيادا تالاسقان ەمەسپىز, تەك وداق جۇمىسىنىڭ ءساتتى بولۋىن كوزدەگەن قىزۋ پىكىر الىسۋلار عانا ورىن الدى. پىكىرتالاستار بارىسىندا وداققا ەڭ ءتيىمدى دەگەن ۇسىنىستار قابىلدانىپ وتىردى. ارينە, ءاربىر ەلدىڭ مۇددەسىنە سايكەس كەرەعارلىقتار دا كورىنىس بەرمەي قالعان جوق. ماسەلەن, قىزمەت كورسەتۋ سالاسى بويىنشا وسىنداي كەدەرگىلەر بولدى. سونداي-اق, كەيبىر تاۋارلار رىنوگى بويىنشا دا كەرەعار پىكىرلەر كەزدەستى. سونىڭ ىشىندە اۆتوموبيلدەر, مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرى, گاز, الكوگول, تەمەكى ونىمدەرى رىنوكتارى بويىنشا قايشىلىقتى پىكىرتالاستار كوپ بولدى. ال بيزنەسكە وڭتايلى احۋال تۋدىرۋ ءۇشىن ءبىز وسى تاۋارلارعا دەگەن جالپىلامالىق تارتىپتەر ورناتۋدى قالاپ وتىرمىز. وسى ماسەلەلەر بويىنشا ۇلكەن ديسكۋسسيالار بولىپ, اقىرى 2025 جىلعا دەيىن اتالعان تاۋارلارعا جالپىعا ورتاق ءتارتىپ ورناتىلىپ, رىنوكتار اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردى الىپ تاستاۋ كەلىسىلدى. – ەاەو جاھاندىق تۇراقسىزدىقتىڭ كەلەڭسىز سالدارلارىن ازايتۋعا قانشالىقتى ىقپال ەتە الادى دەپ ويلايسىز؟ – ونى ءبىز ءىس جۇزىندە كورىپ وتىرمىز. ەاەو العاشقى باسپالداقتارى بولىپ تابىلاتىن كەدەن وداعى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ءوزى جاھاندىق تۇراقسىزدىقتىڭ سالدارلارىن ءبىرشاما ازايتۋعا ىقپالدى بولىپ وتىر. ويتكەنى, ينتەگراتسيا ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ناقتىلى درايۆەرى بولىپ تابىلادى. ناقتى ايتاتىن بولساق, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدە اناعۇرلىم سەرپىندى دامىپ كەلەدى. 2012 جانە 2013 جىلداردىڭ قورىتىندىلارىنا قارايتىن بولساق, ءبىزدىڭ ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدارداعى ەلدەردىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعى قۇرىلىمعا ەنبەيتىن ەلدەرمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم جوعارى قارقىنمەن دامۋدا. وسىنىڭ ءوزى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمنىڭ وزىقتىعىن, ونىڭ الەمدىك داعدارىستىڭ سالدارلارىن ەڭسەرۋگە ىقپالدىلىعىن كورسەتپەي مە؟ جاھاندىق داعدارىستىڭ كەسىرىنەن الىپ رىنوكتار كىشىرەيىپ, كوپتەگەن تاۋارلاردىڭ باعاسى ءتۇسىپ جاتقاندا ءبىزدىڭ ىشكى رىنوگىمىز دامۋدىڭ نەگىزى بولىپ وتىر. بىزدەگى ساۋدانىڭ قۇرىلىمدارى دا جاقسارا تۇسۋدە. سونىڭ ىشىندە قازاقستاندى الىپ قارايتىن بولساق, قازىر بۇل ەلدىڭ سىرتقى ساۋدا قۇرىلىمىنىڭ ساپاسى جاقسارىپ كەلە جاتقانىن كورۋگە بولادى. ماسەلەن, بۇرىن ونىڭ سىرتقى ساۋداسىندا تەك شيكىزات قانا باسىمدى ورىندا بولسا, سوڭعى كەزدەرى قازاقستاندىق ەكسپورتتىڭ اراسىندا وڭدەلگەن ونىمدەر كولەمى ارتىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا, ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمداردىڭ يگى ىقپالىنىڭ ارقاسىندا, بۇرىن ەشقاشان بولماعان اۆتوموبيل قۇراستىرۋ سالاسى قاتتى دامىپ كەلەدى. مىنە, مۇنى ينتەگراتسيانىڭ ناقتى, يگىلىكتى ناتيجەسى دەپ اتاعان ءجون. جانە مۇنداي ىستەر وداقتىڭ قۇرىلۋىمەن ارتا بەرەرى ءسوزسىز. – مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەركىن ساۋدا ايماعى, كەدەن وداعى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جانە ءابسوليۋتتى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا سياقتى بەس كەزەڭنەن تۇرادى ەكەن. سونىڭ ىشىندە ءابسوليۋتتى ينتەگراتسيا دەگەن نە؟ – شىنىمدى ايتسام, مەن دە مۇنداي تەرميندى بىلمەيدى ەكەنمىن. مەنىڭ بىلەتىنىم, ايماقتىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا. ءبىز قۇرىپ جاتقان ەكونوميكالىق وداق – ول نارىقتىق ينتەگراتسيانىڭ بارلىق تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن ينتەگراتسيا. سوندىقتان ونى ءابسوليۋتتى ينتەگراتسيا دەپ اتاۋعا بولاتىن شىعار. ونى قۇرۋ جولىندا ءبىز ەۋروپالىق ينتەگراتسيانىڭ بارلىق قىرلارىن زەرتتەدىك. سونىڭ ىشىندە ولاردىڭ جىبەرگەن قاتەلىكتەرىنەن ساق بولۋعا دا ۇلكەن كوڭىل اۋداردىق. مۇنداي قاتەلىكتەر ءبىزدىڭ ەكونوميكالارىمىزدى كۇتپەگەن تاۋەكەلدەرگە ۇشىراتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ساق بولۋ جاعىن قاتتى ەسكەردىك. ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق وداققا ساتىلاپ, كەزەڭ-كەزەڭمەن ءوتۋىمىزدىڭ ءوزى وسى ساقتىقتى قاتتى ساقتاعانىمىزدى بىلدىرەدى دەپ ايتۋعا بولادى. ارينە, ءبىزدىڭ قانشالىقتى وڭ ناتيجەگە جەتكەنىمىزدى ۋاقىت كورسەتەدى. ءبىز, ايتەۋىر, ءوز ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى تاۋار, كاپيتال, جۇمىس كۇشى جانە قىزمەتتىڭ ەركىن اينالىمىن قاتتى قاداعالاپ, وعان كەدەرگى كەلتىرەتىن نارسەلەردى جويۋعا تىرىستىق. – سول كەزەڭدەردىڭ ىشىندە كەدەن وداعىنان وتكەنىمىز ۇلكەن تاجىريبە بولعان شىعار؟ – البەتتە. مەن سىزگە مىناداي مىسال كەلتىرەيىن. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ كەدەن وداعىنا ەنگەننەن كەيىنگى ءوزارا تاۋار اينالىم كولەمى ەكى ەسەگە جۋىق ءوستى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان مەن بەلارۋس اراسىنداعى تاۋار اينالىمى, ءتىپتى, جوعارى قارقىنمەن دامىدى. ال بۇل بەلارۋس پەن رەسەي جانە رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى كەدەندىك كەدەرگىلەردىڭ الىنىپ تاستاعاندىعىنىڭ جەمىسى ەكەنى داۋسىز. ەگەر بۇرىنعىداي ورتادا كەدەرگى بولىپ رەسەيلىك كەدەن قىزمەتتەرى جاتسا, قازاقستان مەن بەلارۋس بۇگىنگى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمىنە جەتە الماعان بولار ەدى. سونىڭ يگىلىگىن كورگەندەردىڭ اراسىندا قازاقستاندىق استىق تا بار. ول قازىر بەلارۋس رىنوگىنا ەش كەدەرگىسىز جەتكىزىلەدى. ترانزيتتىك كەدەرگىلەر مەن كەدەندىك پروتسەدۋرالاردىڭ ءبارى الىنىپ تاستالعان سوڭ تەك جول شىعىندارى عانا قالىپ, قازاقستاندىق استىقتىڭ بەلارۋس رىنوگى عانا ەمەس, ءۇشىنشى ەلدەرگە دە ەركىن جەتۋىنە جول اشىلدى. قازىر استىق قانا ەمەس, قازاقستاندىق باسقا دا تاۋارلاردىڭ رەسەي مەن بەلارۋس ارقىلى ەۋروپا ەلدەرىنە شىعۋى ارتىپ كەلەدى. مىنە, كەدەن وداعىنىڭ وسىنداي ارتىقشىلىقتارى بار. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».بولاشاق بەينەسى
كۇنى كەشە عانا ەلىمىزدىڭ جۇرەگى استانادا ۇلى تاريحي وقيعانىڭ كۋاسى بولعانىمدى ماقتان تۇتامىن. ءيا, بۇل شىنىندا دا كوپتەن كۇتكەن ءسات ەدى. قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس باسشىلارى ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويدى. مەنىڭ جەكە پايىمداۋىمشا, ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتتاردىڭ بىرىگۋى ارقاشان بەرەكەگە باستايدى, ەل يگىلىگىنە اينالادى. وسى توڭىرەكتەگى جاۋاپسىزدىقپەن ايتىلعان جول-جونەكەي سوزدەردىڭ ەشقانداي نەگىزى جوق. ىشكى جانە سىرتقى الەۋەتتەرى وتە جوعارى ءۇش ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ۇشتاسۋى ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ بارلىق حالىقتارى ءۇشىن تەك قانا ىرىس كەنىشى بولماق. البەتتە, وسى ەلەۋلى وقيعانىڭ - ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدىڭ باستاماشىسى ءبىزدىڭ ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولىپ تابىلادى. ول كىسىنىڭ ادامدارعا دەگەن قامقورلىعى, بۇگىنگى كۇنىمىز عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ بولاشاقتاعى دامۋىن ويلاعان, كەلەشەك ۇرپاقتارىمىزدىڭ قالاي جۇمىس ىستەپ, قالاي ءومىر ءسۇرۋىن وسى باستان قامداعان كورەگەندىگى وسىناۋ الىستى بولجاعان يگىلىكشىل يدەيانى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. 29 مامىر تاريحتا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قاتىسۋشى بارلىق ەلدەردىڭ دامۋىنداعى جاڭا بەتبۇرىس رەتىندە التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالادى دەپ ەسەپتەيمىن. ءوز باسىم جاڭا وداقتىڭ قۇرىلۋىن بالالارىم مەن نەمەرەلەرىمنىڭ بولاشاعىمەن بايلانىستىرامىن. ءبىزدىڭ الدىمىزدان قانشاما ۇلان-عايىر كەڭىستىكتەر اشىلىپ وتىر دەسەڭىزشى! ءبىز قازاقستاندا, رەسەيدە نەمەسە بەلارۋستە ەمىن-ەركىن, الاڭسىز وقىپ, جۇمىس ىستەي الامىز. ازاماتتارىمىزدىڭ ءوز بىلىمدەرىن, كۇش-جىگەرى مەن قابىلەتتەرىن قولدانۋعا شەكسىز مۇمكىندىكتەر اشىلۋدا. سوندىقتان شارتقا قول قويىلۋى ءبارىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى, نىشاندى وقيعا بولدى دەپ بىلەمىن. ليۋبوۆ ني, مەملەكەتتىك رەسپۋبليكالىق كورەي تەاترىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.يدەيانىڭ ىسكە اسۋى – تاريحي كۇن
ورال قالاسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ جونىندەگى شارتقا قول قويىلۋ ءراسىمى قۇرمەتىنە وراي دەموكراتيالىق كۇشتەردىڭ «قازاقستان – 2050» باتىس قازاقستان وبلىستىق كواليتسياسىنىڭ دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسى وتكىزىلدى. نۇر وتان پارتياسى باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلعان ۇلكەن باسقوسۋدى فيليال توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سەرىك سۇلەيمەن جۇرگىزىپ وتىردى. مۇندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءسوز العان كواليتسيا مۇشەسى, باتىس قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى باۋىرجان تۇمانوۆ بۇدان جيىرما جىل بۇرىن ايتىلعان يدەيانىڭ ناقتى ىسكە اسقان كۇنى – تاريحي كۇن قاتارىنا كىرە الاتىنىن مالىمدەدى. سونداي-اق, ول جاڭا قۇرىلعان ەۋرازيالىق وداق ينتەگراتسيا, ينۆەستيتسيا جانە يننوۆاتسيا ۇعىمدارىنىڭ بىرلىگىن قامتاماسىز ەتەتىنىن ايتتى. ال جالپى ۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى قاديشا مۇقانوۆا جاڭا ينتەگراتسيالىق ەكونوميكالىق وداق تالاپتارى تولىق ىسكە اسۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ناقتى ءىس-شارالار جوسپارىن ازىرلەۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. ءارى ساياسي پارتيا وكىلى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك بۇعان دەيىن قازاقستانعا اعىلىپ كەلگەن باعاسى مەن ساپاسى تومەن قىتاي تاۋارلارىنا توسقاۋىل بولا السا, بۇل قاراپايىم ادامدار ءۇشىن دە جاسالعان وڭ قادام بولا الاتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق, قازاقستاننىڭ «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ وڭىردەگى وكىلى قايىرجان يدياتوۆ ەۋرازيالىق وداق قۇرامىنا كىرۋگە تۇركيا, مالايزيا, ينديا جانە ۆەتنام سەكىلدى ەلدەردىڭ دە نيەت قويىپ وتىرعانى ونىڭ بۇرىنعى وداقتىڭ ءىزى دەگەن ءۇستىرت پىكىردىڭ تاس-تالقانىن شىعاراتىنىن ايتتى.بۇل ونىڭ تازا ەكونوميكالىق باعىتتاعى وداق ەكەنىن تاعى ءبىر دالەلدەي تۇسەدى, دەدى ول. بۇدان كەيىن ءسوز العان بىرلىك ساياسي پارتياسى وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى مۇحيت بەيسەنعاليەۆ رۋحاني كەڭىستىك پەن ءبىلىم سالاسىنداعى ەۋرازيالىق ىقپالداستىقتىڭ باعا جەتپەس رولىنە توقتالدى. ايتالىق وداققا مۇشە ەلدەر ۇكىمەتتەرى مويىندايتىن جوعارى ءبىلىم جونىندەگى ديپلومدار ەلدەر اراسىنداعى رۋحاني جاقىندىقتى تەرەڭدەتە تۇسەدى, دەدى شەشەن. دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسىن سەرىك سۇلەيمەن قورىتىندىلاپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋىن قازاقستاندىقتاردىڭ توقسان بەس پايىزى قولداعانىن ايتا كەلىپ, 29 مامىر ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ دۇنيەگە كەلگەن كۇنى رەتىندە حالىقارالىق كۇنتىزبەگە كىرە الاتىنى جونىندە ءتۇيىن جاسادى. قورىتا ايتقاندا, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ەۋرازيالىق وداق تەك ەكونوميكالىق بولۋى كەرەك دەپ باسا ايتتى. ەلىمىزدىڭ ءوركەندەۋى مەن كوكجيەگى, ءمۇمكىندىكتەرى كەڭىنەن دامۋىن ويلاساق, بىزگە ۇلكەن نارىق كەرەك ەكەنى ءسوزسىز. تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان». ورال.لەبىزدەر لەگى
تايىر مانسۇروۆ, ەۋرازەق-تىڭ باس حاتشىسى: – قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋستىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويىلۋىن پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى عالامات وقيعا دەپ سانايمىن. بۇل, شىن ءمانىندە, جان-جاقتى وي ەلەگىنەن وتكىزەتىن ەلەۋلى وقيعا. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 1994 جىلى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ قابىرعاسىندا جاريا ەتكەن ەۋرازيالىق يدەياسىنان بەرى 20 جىلدىق جولدان وتتىك. بۇل ارالىقتا وسى باعىتتا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلدى. 2000 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا الماتىدا ەۋرازەق حالىقارالىق ەكونوميكالىق ۇيىمى قۇرىلسا, 2010 جىلى كەدەن وداعى قالىپتاستىرىلدى, ءسال كەيىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك ومىرگە كەلدى. ەندى, مىنە, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 29 مامىرىندا ەاەو تۋرالى شارتقا قول قويىلىپ وتىر. اتالعان باعىتتا ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىلدى. ونىڭ بارلىعى كەشەگى تاريحي ماڭىزدى وقيعاعا بايلانىستى جۇرگىزىلدى. ەاەو بولاشاقتا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى مەملەكەتتەر ءۇشىن, ءتىپتى, بۇكىل الەمدىك قوعامداستىقتاعى ەلدەر ءۇشىن كۇش بىرىكتىرىپ قانا ەكونوميكالىق تابىستارعا جەتۋگە بولاتىنىن ايعاقتايتىن بەلگى ىسپەتتى بولدى. بۇل وداقتىڭ عۇمىرى ۇزاق بولاتىنىنا سەنىمىم مول. قىسقاسى, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ءىس جۇزىنە استى. ساتتىلىك تىلەيىك. ابىلعازى قۇسايىنوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى: – كەز كەلگەن ەل ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلە – جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ. قازىرگى كەزدە قازاقستانداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5 پايىزدان ءسال اسادى. ەلىمىزدە وسى كوكەيكەستى الەۋمەتتىك پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن كوپ جۇمىستار اتقارىلۋ ۇستىندە. بىراق ەڭبەك رىنوگىنىڭ ءورىسى تار بولعاندىقتان, بۇل ماسەلەنى ءبىر دەمدە شەشىپ تاستاۋ دا ءمۇمكىن ەمەس ەكەنى تۇسىنىكتى. ال ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋىمەن ءبىز 170 ميلليون ادامدىق رىنوكقا شىعىپ قانا قويماي, سول ەلدەردىڭ اۋماعى مەن رەسۋرستارىنا دا يە بولامىز. تابيعي رەسۋرستاردىڭ 25 پايىزى وسى ەاەو مەملەكەتتەرى اۋماعىندا ورنالاسقان. وسى جايت ينۆەستيتسيالار مەن جاڭا تەحنولوگيالار تارتۋعا, وسىنىڭ ەسەبىنەن جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر ادامعا نە قاجەت؟ جۇمىس ورنى مەن جوعارى ءومىر ساپاسىن قامتاماسىز ەتەتىن جاقسى ەڭبەكاقى قاجەت. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ەكونوميكالىق وداق, ارينە, كىم-كىم ءۇشىن دە يگىلىك. ءۇش مەملەكەت باسشىسى, شىن مانىندە, تاريحي قۇجاتقا قول قويدى. بۇل ارادا باسقا پىكىردەگىلەردىڭ دە بار ەكەنى تۇسىنىكتى. بىراق از سويلەپ, كوپ ءىس تىندىرۋ كەرەك. بۇعان قازاقستاننىڭ, رەسەي مەن بەلارۋستىڭ باسشىلارى ۇندەپ وتىر. بۇگىنگى ناتيجەگە ۇزاق تا كۇردەلى جانكەشتى ەڭبەك جەتكىزگەنىن دە ۇمىتپاۋعا ءتيىستىمىز. قازاقستان ءوزىنىڭ الدىنا الەمدەگى اسا دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنان كورىنۋ تۋرالى ستراتەگيالىق مىندەت قويدى. ول «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا كورىنىس تاپقان. سوندىقتان تەحنولوگيالىق جاعىنان دامىپ, ساپالى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋىمىز قاجەت. وداقتىڭ قۇرىلۋىمەن, مىنە, وسى ماسەلەلەر شەشىلەتىن بولادى. جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ, وليمپيادا چەمپيونى, كاسىپكەر: – زامان قاجەت ەتىپ وتىرعان ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا قوماقتى ۇلەس قوساتىنى انىق. وعان كەدەن وداعى جۇمىس ىستەگەننەن بەرگى ارالىقتا وسى ءۇش مەملەكەتتىڭ ءوزارا تاۋار اينالىمى كورسەتكىشىنىڭ ەداۋىر ارتقانى ناقتى دالەل بولادى. كەلەسى جىلدىڭ قاڭتارىنان ءۇش مەملەكەت – قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس باسشىلارى قول قويعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جۇمىس ىستەي باستايدى. بۇل وداقتىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءتيىمدىلىگى قانداي؟ ول قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىن نىعايتادى, ولاردىڭ رىنوكتاعى ءمۇمكىندىگىن كەڭەيتەدى. وسىعان دەيىن ەلىمىز كاسىپكەرلەرىنىڭ الدىنان ءجيى شىعاتىن كەدەرگىلەردىڭ بارلىعى الىنىپ تاستالادى. ولاردىڭ ءۇش ەل اۋماعىندا وزدەرىنىڭ بيزنەسىن دامىتۋعا جول اشادى. اراسىندا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ءبىز دە بارمىز. ينتەگراتسيالىق بايلانىستار وتاندىق ونىمدەردى ءبىرتۇتاس رىنوكقا ساتۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرادى. مىسالى, ەلىمىزدىڭ 2009-2013 جىلدارى كەدەن وداعى اياسىنداعى ەكسپورتى 62,7 پايىزعا وسكەن ەكەن. بولاشاقتا قازاقستان تاۋارلارى مەن ءونىمدەرىنىڭ ەكسپورت كولەمى ەسەلەپ ارتادى دەگەن سەنىمدەمىز. ارينە, ول ءۇشىن ءبىزدىڭ ءونىمدەرىمىز باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋى ءتيىس. ءبىرتۇتاس رىنوك, سونداي-اق, وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن كوتەرەدى. ءوز كەزەگىندە بۇل ەلىمىزدە بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋعا ىقپال ەتەدى, ول جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ كوپتەپ اشىلۋىنا جاعداي تۋعىزادى. ال جۇمىسى بار ادامنىڭ تۇرمىسى ناشار بولمايتىنى بەلگىلى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تيىمدىلىگى وسىندا جاتىر. روزا رىمباەۆا, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى: – اسىرىپ ارتىق ايتتى دەپ ەشكىم ايتا الماس, بۇرناعى كۇنى ءبارىمىز دە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويىلعان تاريحي وقيعانىڭ كۋاگەرلەرىنە اينالدىق. سول عاجاپتىڭ ىشىندە جۇردىك. بۇدان العان اسەرىمىز تىپتەن كەرەمەت. وسىناۋ تاماشا وقيعاعا ارنالعان سالتاناتتى كونتسەرتكە قاتىسۋىم ءومىر-باقي جادىمدا جاتتالىپ قالارى دا ءسوزسىز. قازاقستاننىڭ, رەسەيدىڭ, بەلارۋستىڭ, ارمەنيا مەن قىرعىزستاننىڭ ونەر جانە مادەنيەت مايتالماندارى ءبىر ساحنادا توعىسىپ باس قوستى. ارينە, وسى كۇنى استانا وپەرا تورىندە ونەر كورسەتكەن بارلىعىمىز ءۇشىن ءوز ونەرىمىز بەن شىعارماشىلىعىمىزدى بىرنەشە ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ الدىندا ايقارا پاش ەتۋ ءارى قۇرمەت بولا تۇرا, سونىمەن بىرگە تولقۋلى كۇي كەشىرگەنى دە قۇپيا ەمەس. ەلىمىزدىڭ بارشا ازاماتتارى سياقتى, مەن دە بولاشاققا سونشالىقتى ۇمىتپەن قارايمىن. بۇل وداقتىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دامۋ ءۇشىن, العا ورلەۋ ءۇشىن مول مۇمكىندىكتەر اشاتىنىنا كامىل سەنەمىن. بۇل دەگەنىڭىز جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, سونداي-اق, ونەركاسىپ پەن ءوندىرىستى دامىتۋ, تاعى باسقالارى بولماق. كۇشتى ەكونوميكا ءۇش ەل ازاماتتارى ءال-اۋقاتىنىڭ كەپىلى بولارىنا دا كوزىمىز جەتەدى. وسى جىلداردا ءبىزدىڭ ارامىزداعى مادەني بايلانىستاردىڭ ۇزىلمەگەنى دە ءبىر عانيبەت جاي. مەن بۇرىنعىسىنشا رەسەي مەن بەلارۋسكە گاسترولدىك ساپارلارمەن ءجيى شىعىپ تۇرامىن. الدىڭعى كۇنى دە ءوزىمنىڭ بۇرىنعى ارىپتەستەرىممەن جانە دوستارىممەن ساحناعا بىرگە شىعۋ باقىتىنا بولەندىم. سول ءۇشىن دە قۋانىشتىمىن. ەندى ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە جيىرەك بارىپ, ءبىزدىڭ حالىقتار اراسىنداعى دوستىقتى ودان ءارى نىعايتا تۇسسەك, سوعان كەرەمەت مۇمكىندىكتەر تۋىپ جاتسا, قۋانباي تۇرا الامىز با؟ شىعارماشىلىق ادامدارى مادەنيەتتەر اراسىنداعى التىن كوپىر ەكەندىگى وسىندايدا بىلىنەدى عوي. التىن اسىقتاي ەكى ۇلدىڭ اناسى – مەن ءۇشىن, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, وسىناۋ وداقتىڭ جاستارعا عالامات كوكجيەكتەر اشۋىنىڭ دا ءمانى زور. ول جاستار ەڭ الدىمەن ءوز سالالارىندا جاقسى مامان بولىپ شىعىپ, سودان كەيىن وسىناۋ ۇلان-عايىر كەڭىستىكتە ءوز قابىلەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋى كەرەك. الماتى. تالعاتبەك ءابايدىلدين, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى: – وسىدان 20 جىل بۇرىن جاريا ەتىلگەن يدەيادان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا دەيىنگى ارالىقتاعى ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ كەتكەن ءجون. و باستا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اۋزىنان شىققان ەۋرازياشىلىق يدەياسى اراعا ءبىرشاما ۋاقىت سالىپ, ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى. بۇل پرەزيدەنتىمىزدىڭ كورەگەن ساياساتكەر ەكەنىن تاعى ءبىر دالەلدەدى. نەگىزىنەن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اتى ايتىپ تۇرعانداي, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارعا نەگىزدەلەتىن ايماقتاعى ەڭ ءبىر بەلدى ۇيىمداردىڭ بىرىنە اينالعالى وتىر. قازىردىڭ وزىندە كەدەن وداعىنىڭ ەركىن ساۋدا ايماعىنا قوسىلعىسى كەلەتىن تۇركيا, ءۇندىستان, ۆەتنام سياقتى ەلدەردىڭ قاتارى جەتكىلىكتى. وسىنىڭ ءوزى ەاەو جاقىن بولاشاقتا تاعى دا بىرنەشە ەلمەن تولىعۋى مۇمكىندىگىن كورسەتسە كەرەك. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ ساۋدا اينالىمىن جاقسارتىپ, ينۆەستيتسيا مەن جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كەلۋىنە نەگىز قالايتىن بولادى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى قازاقستاننان ەكسپورتقا جونەلتىلىپ جاتقان تاۋارلار كولەمى ارتىپ كەلەدى. باسقاسىن ايتپاعاندا, كونديتەر ونىمدەرى مەن اككۋمۋلياتورلارىمىزدىڭ ەكسپورتى 4 ەسەگە, ترانسفورماتور – 11 ەسەگە, ال اۆتوكولىكتەر 16 ەسەگە دەيىن ارتىپتى. وداق اياسىندا ونىڭ كولەمىن ءارى قاراي دا ايتارلىقتاي قول جەتكىزۋگە بولادى. بۇل رەتتە ارزان سانالاتىن تەڭىز تاسىمالىنا جول اشىلىپ وتىرعاندىعىن ەسكەرسەك, تاۋار تاسىمالىنا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر تۋىپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە وعان بارلىق العىشارتتار جاسالىپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويىلماس بۇرىن ودان بارلىق ساياسي ماسەلەلەر الىنىپ تاستالدى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ بولاشاققا ۇلكەن سەنىممەن قاراپ, سوعان لايىق ارەكەت ەتەتىنىمىز انىق.