ۇرشىق

جوعارىدا اتاپ وتىلگەن عىلىمي تۇجىرىمعا جۇ­گىنسەك, ۇرشىقتىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە كورىنەدى. ءبىز بىلەتىن ءبىر دالەل بوتاي قونىسىنا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىسى كەزىندە ۇرشىقتىڭ قىش باسى تابىل­عا­نى. دەسەك تە – بۇل زاتتى باسقاسىن بىلمەيمىن شىڭجاڭ جانە باي-ولكە قازاقتارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولدانادى. ءتىپتى كەيبىر اۋلەتتەردە ەنەدەن كەلىنگە جالعاسىپ كەلە جاتقان وتە كونە تۇرلەرى دە كەزدەسىپ جاتادى. قازىرگى تاڭدا التىن, كۇمىس, قولا, تاس ۇرشىقتار ونداعى ءاربىر اۋلەتتىڭ ساندىعىندا جاتقانى انىق.

ۇرشىق بىرنەشە بولىكتەن تۇرادى. ءبىرىنشى بولىگى – باسى. ول اعاش, ءمۇيىز, تاس, سۇيەك, قىش, قورعاسىن سياقتى ءارتۇرلى زاتتان جاسالىپ, دوڭگە­لەك ءپىشىندى ءدال ورتاسىندا تەسىگى بولادى. وسى تەسىككە ساپ وتكىزىلەدى. ساپ ۇرشىق باسىنان جارتىسۇيەم شىعىپ تۇرادى. ساپتىڭ ۇشار تۇمسىعىن تەسىپ, يىرىلگەن ءجىپتى قوزعالتپاي ۇستاپ تۇراتىن تيەك ىستەتتى كىشكەنتەي اعاش مۇرىندىق وتكىزىلەدى. مۇنى كەيبىر ولكەدە «ۇرشىق سىرگە» دەپ تە ايتادى. سول سياقتى دوڭگەلەك ۇرشىقباستىڭ ءبىر شەتىن كەرىپ, ءجىپ سۋسىپ كەتپەيتىن تەتىك جاسايدى. ۇرشىقتىڭ يىرىلگەن ءجىپ جينالاتىن تۇسىن, ياعني سابىنىڭ باۋىرىن القىم دەيدى. وسى القىمعا تولعان ءجىپتى ء«بىر كوز تولما» دەپ اتايدى. ارقا وڭىرىندە «ۇرشىق تولما» دەپ تە ايتادى ەكەن.

ۇرشىق جوعارىدا ءبىز ايتقان بولىكتەردەن كەز­دەيسوق قۇرالا سالمايدى. ونىڭ ءوز ەسەبى, قيسىنى, ولشەمى بار. مىسالى, باسىنىڭ سالماعى ۇلكەن بول­عان سايىن تەسىگى زورايادى دا, سابى جۋان بولادى. جۋان ساپقا بەرىك مۇرىندىق بەكىتىلەدى. ياعني يىرىلەتىن ماتا نەمەسە ءجۇننىڭ ءتۇرى مەن ساپاسىنا باي­لانىستى ۇرشىقتىڭ اۋىر, جەڭىل, ورتاشا تۇر­لەرى قولدانىلادى. ياعني ۇرشىقتى كۇردەلى گەو­مەت­ريالىق فورماسىن بىلەتىن ادام عانا جاسايدى. ناقتىراق ايتساق, سابى مەن باسىنىڭ قوزعا­لىس ۇيلەسىمى ءدال كەلۋى شارت. ولاي بولماسا, ۇرشىق دۇرىس اينالمايدى دا, يىرىلگەن ءجىپ شيراتىل­ماي ءجۇنجيدى.

* * *

ۇرشىق – قولدانبالى ونەر تۋىندىسى بولۋ­دىڭ سىرتىندا, حالقىمىزدىڭ فولكلورى مەن ادەبيەتىندە كەڭىنەن كورىنىس تاپقانى بايقالدى. اتاپ ايتقاندا, ۇلكەن جازۋشى شەرحان مۇرتازا «جارامازان» اتتى اڭگىمەسىندە: «دۇلەي بوران قۇيىن سوققانداي پەرگەندە قوساقتالعان ەكى سوقىر­دى شىر اينالعان ۇرشىقتاي ءيىرىپ اكەتتى» دەپ جازسا, عۇلاما-عالىم اتامىز ءماشھۇر ءجۇسىپ «شايحى بۇرقى ديۋانا» اتتى ەڭبەگىندە: «مۇسا پايعامباردىڭ زامانىندا شايحى بۇرقى دەگەن ديۋانا بولىپتى. «قۇدايعا قۇلشىلىقتى جان اياماي قىلامىن!» دەپ, يىرگەن ۇرشىقتاي قىرىق كۇن, قىرىق ءتۇن شىر اينالعان ەكەن دەيدى.

سول سياقتى, قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى مار­قۇم اسەلحان قالىبەكوۆا: «شىر اينالعان ۇرشىقتاي, شيرىعۋدىڭ ءمانى بار, ەڭبەك قىلساڭ تاۋبە دەپ, ءتاڭىردىڭ اتار تاڭى بار» دەپ جىرلاسا, اقىن ابۋباكىر قايران:

ونەر مەن عىلىم, ءبىلىم دۇنيەسىن,

بىرلىك بار, ۇرشىقتاي عىپ يىرەتىن.

ەلمىز عوي شالقايعانعا شالقاياتىن,

ەلمىز عوي ەڭكەيگەنگە يىلەتىن, – دەيدى.

ال قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى ورالحان بوكەيدىڭ «كۇلپاشتىڭ ۇرشىعى» اتتى شاعىن اڭگىمەسى بارىن كوپشىلىك جاقسى بىلەدى. كۇلپاش – يۋمورلىق ءارى رەاليستىك وبراز. اۆتوردىڭ ايتۋى بويىنشا, كۇلپاش – وتە قاراپايىم كەيىپكەر, ەشكىمگە ۇقسامايتىن, ەستە وڭاي ساقتالاتىن ايەل. يىرەتىنى – ۇرشىق. ۇرشىقتى جانىنان تاستامايدى. تۇندە باسىنا جاستانىپ ۇيىقتايدى. ياعني شىعارماداعى نەگىزگى سيمۆولدىق بەينە – ۇرشىق. كۇلپاشتىڭ ۇرشىقشا ءيىرىلۋى – «زىر جۇگىرىپ كەتەر ەدى, ۇيىنە قاراي قۇستاي ۇشىپ, بەزىپ بارا جاتقان (ۇيدەن شىعاردا ءسۇت العانعا دەيىن بەلى اينالىپ, اياعىن ارەڭ قوزعايتىن), قولتىعىنا قىسقان ولجاسىن زىر جۇگىرىپ اپارىپ تاستاپ, سۇيەكتەن جونىپ ىستەگەن ۇرشىعىن الىپ, قۇستاي ۇشىپ قايتىپ كەلە جاتقانى, ەتتى جەپ العان سوڭ ۇرشىعىن سۇراتىپ جىبەرگەنى سۋرەتتەلەدى. بۇل جەردە ۇرشىق – جەڭىل, ويسىز, بىراق اقكوڭىل جاننىڭ مىنەزىنىڭ بەينەسى. ەكىنشى جاعىنان ۇرشىق – زىر اينالعان ءومىر جانە ءتۇرلى جاعدايدا تۇرلىشە ءسوز سويلەيتىن وزگەشە تيپتەگى ادامداردىڭ قۇيتىرقى مىنەزى.

وسى اڭگىمە جايلى وي قورىتقان ادەبيەت­تانۋ­شى-بلوگەر توميريس ەسقالي: «ورالحان بوكەيدىڭ «كۇلپاشتىڭ ۇرشىعى» – سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگىن جاڭا ءبىر قىرىنان تانىتاتىن قىزىقتى سيۋجەتكە قۇرىلعان شىعارما. قولىندا ۇرشىق, ءوزى ۇرشىقشا يىرىلگەن كۇلپاشتىڭ يۋمورلىق وبرازى ارقىلى جازۋشى قوعامدا بەلەڭ الىپ بارا جاتقان وتىرىك كولگىرسۋ مەن جاعىمپاز مىنەزدىڭ اۋىلىنان شالعايلاتىپ, جاساندى ارەكەتتەرسىز قاراپايىم تىرلىك كەشكەن اۋىل ادامىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىمەن جاقىنداسا ءتۇسىرۋدى ماقسات تۇتقانداي», دەپ تۇيىندەپتى.