«تالانتتار اۋىلدان شىعادى» دەگەن بۇرىنعىنىڭ ءسوزى بۇگىن دە ماڭىزىن جويا قويعان جوق. تەك, اۋىل بالالارى نازاردان تىس قالماي, ءتيىستى قولداۋ تاپسا, بيىكتەن توبە كورسەتەرى انىق. بۇعان پرەزيدەنت ەرەكشە ءمان بەرىپ, قالا مەن اۋىل اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ الشاقتىعىن قىسقارتۋدى باقىلاۋىندا ۇستاپ وتىر. سونىڭ ىشىندە كوپبالالى جانە تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردا ءوسىپ جاتقان بالالاردىڭ دا قاتارىنان قالماي, مەملەكەتتىڭ قولداۋىن بارىنشا سەزىنۋى ماڭىزدى.
دارىندارعا داڭعىل جول اشاتىن باستامالار
پرەزيدەنت پارمەنىمەن اۋىل بالالارىن قولداۋعا ارنالعان جان-جاقتى ءىس-شارالار قولعا الىنىپ, ناتيجەسىندە تالاي تالانت انىقتالىپ, ولاردىڭ قابىلەتى مەن دارىنىن ودان ءارى دامىتۋعا زور مۇمكىندىكتەر جاسالىپ جاتىر. بۇل باعىتتا ارنايى دارىندى بالانىڭ قابىلەتىن دامىتۋدىڭ جول كارتاسى ءتۇزىلىپ, ءبىراز جۇمىس جولعا قويىلدى. اتاپ ايتساق, وبلىستىق دارىندى بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن ورتالىقتار دارىندى بالالاردىڭ مالىمەتتەر بازاسىن قۇردى. وسى مالىمەتتەر قورىن جىل سايىن جاڭارتىپ وتىرۋ ءۇشىن ارنايى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ تۇرادى. بيىلعى مونيتورينگ ناتيجەلەرى بويىنشا ەلىمىزدىڭ تۇس-تۇسىنان 95 مىڭنان اسا دارىندى وقۋشى انىقتالدى, ونىڭ 29 مىڭنان استامى – اۋىلدىق جەرلەردەن جانە كوپبالالى, از قامتىلعان وتباسىلاردان. سونىمەن قاتار 63 مىڭنان اسا بالانىڭ ەرەكشە زياتكەرلىك قابىلەتى بار. ال 32 مىڭنان اسا وقۋشى مادەنيەت جانە سپورت سالاسىندا ۇزدىك ناتيجەگە قول جەتكىزدى. جالپى, رەسپۋبليكادا 3,6 ملن ءبىلىم الۋشىنىڭ 6,3%-ى – دارىندى بالالار. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا بيىل دارىندى بالالار سانى 10 667-گە, ياعني 3,1%-عا ارتتى.
اتالعان دەرەكتەرگە قاراپ, نەگىزگى نازار تەك دارىندى بالالارعا ءبولىنىپ جاتىر ەكەن دەپ توپشىلاساق, قاتەلەسەمىز. ويتكەنى مەملەكەت ءۇشىن بارلىق بالا بىردەي, اسىرەسە اۋىل بالالارىنىڭ قالاداعى قاتارلاستارىنان قالماۋى ءۇشىن كوپ جاعداي قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇعان دالەل رەتىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنان مىنا ءۇزىندىنى كەلتىرسەك تە بولادى: «مامانداردىڭ نەگىزدەۋىنشە, مەملەكەتتىڭ تەك دارىندى وقۋشىلاردى قولداۋى بالالار اراسىندا الەۋمەتتىك اراجىكتى ۇلعايتۋى مۇمكىن. بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى. وسىعان وراي, مەملەكەت قاراپايىم مەكتەپتەرگە قولداۋ كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە بۇل قادام قالا مەن اۋىل اراسىنداعى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى الشاقتىقتى قىسقارتۋعا جول اشادى».
اۋىل بالالارىن قولداۋعا باعىتتالعان بىردەن-ءبىر جوبا رەتىندە «مىڭ بالا» وليمپياداسىن اتاۋعا بولادى. 2022 جىلى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى «El Ymiti» باستاماسى اياسىندا وتكىزگەن بۇل وليمپياداعا 150 مىڭعا جۋىق وقۋشى قاتىسۋعا نيەت ءبىلدىردى. وليمپيادانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 14 وبلىستان 1 مىڭ جەڭىمپاز ىرىكتەلدى. ولاردىڭ ىشىندە 6-سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا 500 جەڭىمپاز دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان مەكتەپتەردە كونكۋرستان تىس وقۋعا تۇسۋگە مۇمكىندىك الدى. وليمپيادانىڭ ءىى كەزەڭىنىڭ 386 جەڭىمپازى ءۇشىن دارىندى بالالارعا ارنالعان جەتەكشى مەكتەپتەردە – ء«بىلىم-يننوۆاتسيا» ليتسەيلەرىندە, رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىندە جانە «دارىن» مامانداندىرىلعان مەكتەپتەرىندە وقۋعا جول اشىلدى. قالعان جەڭىمپازدار ەلباسى اكادەمياسىنىڭ «Birge oqý» ونلاين مەكتەبىندە وقۋىن جالعاستىرۋدا. سونداي-اق 7-8-سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان وليمپيادالىق رەزەرۆتىڭ ونلاين مەكتەبى, اۋىلدىق مەكتەپتەردەگى جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق تسيكل پاندەرى بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.
بۇل رەتتە Youtube پلاتفورماسىندا «دارىن» ورتالىعى 7-8-سىنىپ وقۋشىلارى ءۇشىن قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە حيميا, بيولوگيا, فيزيكا, ماتەماتيكا پاندەرى بويىنشا 200-دەن اسا بەينەساباق جاريالاعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ساباقتاردا لەكسيكالىق ماتەريالدان باسقا كۇردەلىلىگى جوعارى جانە جوعارى دەڭگەيلى تاپسىرمالار بار. بۇل رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق وليمپيادالاردىڭ تاپسىرمالارىنا بارىنشا دايىندالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ونلاين ساباقتاردى كەستەگە سايكەس ەلىمىزدىڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن قازاقستان قۇراما كوماندالارىنىڭ جاتتىقتىرۋشىلارى جۇرگىزدى. ونلاين مەكتەپتەرگە 12 مىڭنان اسا وقۋشى قاتىستى. حيميا, بيولوگيا, فيزيكا جانە ماتەماتيكا پاندەرى بويىنشا ءارى قاراي دايىندالۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن 352 وقۋشى ىرىكتەلدى. بۇعان قوسا «بالداۋرەن» رەسپۋبليكالىق ءبىلىم بەرۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعى جانە «بوبەك» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق, ءبىلىم بەرۋ جانە ساۋىقتىرۋ ورتالىعى 3 مىڭنان اسا بالانى قامتىعان پاندىك ونلاين سەسسيالاردى ۇيىمداستىردى.
سونىمەن قاتار بالالاردىڭ قابىلەتىن شىڭداۋعا ۇيىرمەلەردىڭ تيگىزەتىن سەپتىگى مول. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ دەرەكتەر قورىندا قوسىمشا بىلىممەن قامتىلعان بالالاردىڭ ۇلەسى 63,5%-دى قۇراپ وتىر. دالىرەك ايتساق, بۇل – 2 ملن 200 مىڭنان اسا وقۋشى. جالپى, رەسپۋبليكادا 1,2 ملن بالانى قامتيتىن 1 272 مەكتەپتەن تىس ۇيىم جۇمىس ىستەيدى. بۇل مەكتەپتەن تىس ۇيىمداردا تەحنوپاركتەر, بيزنەس-ينكۋباتورلار, پلانەتاريلەر, روبوتتەحنيكا جانە 3D مودەلدەۋ بولمەلەرى, حيميا جانە بيوتەحنولوگيا زەرتحانالارى, مەديا ورتالىقتار بار. جاڭا بۋىننىڭ يننوۆاتسيالىق جابدىقتارىمەن تولىقتىرىلعان استانا, تالدىقورعان, پەتروپاۆل, اتىراۋ, تۇركىستان قالالارىنداعى وقۋشىلار سارايلارىندا روبوتتەحنيكا, 3D مودەلدەۋ جانە باعدارلامالاۋ ۇيىرمەلەرى اشىلعان. وقۋشىلار سارايلارىنىڭ بازاسىندا بالالار تەحنوپاركتەرى مەن بيزنەس-ينكۋباتورلار جەلىسى دامىپ كەلەدى. ەلىمىزدە 33 تەحنوپارك, 25 بيزنەس-ينكۋباتور بار. قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ باعىتىنداعى وسىناۋ يگىلىكتەردەن اۋىل بالالارى مەن تۇرمىسى تومەن وتباسىلار شەت قالعان جوق. ايتالىق, بۇگىندە 177 مىڭنان اسا الەۋمەتتىك از قامتىلعان وتباسى بالالارى, 13 مىڭنان اسا جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار, 20 مىڭنان اسا ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالار اقىسىز نەگىزدە قوسىمشا بىلىممەن قامتىلىپ وتىر.
شاكىرت شىراعىن جاققان ۇستازداردىڭ مەرەيى ۇستەم
اۋىل-ايماقتاعى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ۇزدىك مۇعالىمدەردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ ماڭىزدى. وسى ورايدا اينالاسىنداعىلارعا ۇلگى بولارلىقتاي جەتىستىكتەرىمەن كوزگە تۇسكەن, تالانتتاردى تاپ باسىپ تاني بىلەتىن, ءتۇرلى ءبىلىم بايگەلەرىنىڭ جەڭىمپازدارىن تاربيەلەپ شىعارعان مۇعالىمدەر بارشىلىق. مۇنداي مۇعالىمدەردى قولداۋ ءۇشىن مينيسترلىك تاراپىنان بىرقاتار ءىس-شارا دا قولعا الىنعان. اتاپ ايتساق, رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق وليمپيادالار مەن بايقاۋلاردىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرىن دايىنداعان رەسپۋبليكانىڭ ۇزدىك مۇعالىمدەرىنىڭ ءىس-تاجىريبەسىن تاراتۋ ماقساتىندا باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرىنە ارنالعان «باستاۋىش سىنىپتاعى وليمپيادالىق جانە لوگيكالىق ەسەپتەردى شىعارۋ ادىستەمەسى» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق وقۋ-ادىستەمەلىك سەمينارى مەن «التىن تۇعىر» وليمپياداسى ءوتتى. بۇعان قوسا جاس پەداگوگتەردىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن دامىتۋعا جاعداي جاساۋ, كاسىبي كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا «دارىندى بالالارعا ارنالعان دارىندى پەداگوگ» رەسپۋبليكالىق پەداگوگيكالىق وليمپياداسى ۇيىمداستىرىلدى. وليمپياداعا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنان 357 مۇعالىم قاتىستى. ونىڭ ىشىندە 180-ءى – اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ پەداگوگتەرى.
بيىل اۋىل بالالارىنان, كوپبالالى جانە از قامتىلعان وتباسىدان شىققان وقۋشىلاردان رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق وليمپيادالار مەن جارىستاردىڭ, سپورتتىق جارىستاردىڭ جەڭىمپازدارىن دايىنداعان 1 092 ۇزدىك مۇعالىم ماراپاتتالدى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ۇزدىك ۇستازدارى جەرگىلىكتى جەرلەردە ماراپاتتالىپ, ۆەدومستۆولىق ناگرادالاردى يەلەنىپ, جىل سايىنعى رەسپۋبليكالىق «ۇزدىك پەداگوگ» بايقاۋىندا باق سىنايدى. بىلتىر ەرەكشە جەتىستىكتەرى مەن ەلگە قىزمەتى ءۇشىن 26 پەداگوگكە العاش رەت مەملەكەتتىك ناگرادا – 1 مىڭ اەك كولەمىندە بىرجولعى تولەممەن «قازاقستاندىق ەڭبەك سىڭىرگەن ۇستازى» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلدى.
«پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭنىڭ 9-بابىنىڭ 4-تارماعىنا سايكەس مۇعالىمدەرگە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋعا قوسقان ەرەكشە ۇلەسى ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ناگرادالارمەن, سونداي-اق اقشالاي سىياقىلارمەن ماراپاتتايدى. بۇل رەتتە «مىڭ بالا» ۇلتتىق وليمپياداسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وليمپيادالاردىڭ جۇلدەگەرلەرىن دايىنداعان 3 792 اۋىل مۇعالىمى ديپلومدارمەن ماراپاتتالعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
جالپى, بالالار جىلىندا اۋىل بالالارىن دامىتۋعا ايتارلىقتاي كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. بۇل اتاۋلى جىلدىڭ اياسىندا قولعا الىنعان باستامالاردىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ, بولاشاقتا اۋىلدىڭ عانا ەمەس, ەلدىڭ اتىن شىعاراتىن ازاماتتاردىڭ ءوسىپ شىعۋىنا داڭعىل جول اشىلادى دەگەن ءۇمىت باسىم.