وسىدان ون جىل بۇرىن با ەكەن, «مالدىباەۆتىڭ تاقتاسى ترانسفورماتوردىڭ جانىندا تۇر» دەپ ماقالا جازعانبىز. ونداعى ويىمىز – قازاقتىڭ تۇڭعىش اسكەري ۇشقىشىنا دەگەن قۇرمەتىمىزدىڭ دەڭگەيىن كورسەتكىمىز كەلگەن, باتىرعا لايىق بەلگى ورناتىلسا دەگەن تىلەگىمىز بولعان. نەشە جىلدان سوڭ سول تىلەگىمىز ورىندالدى. ەرتىستى جاعالاي جاتقان جاقىپبەك مالدىباەۆ كوشەسىندە ونىڭ بارەلەفتى ءمۇسىنى اشىلدى.
سالتاناتتى شاراعا باتىردىڭ تۋعان-تۋىستارى, قالا باسشىلىعى جانە جاقىپبەك مالدىباەۆتىڭ ءومىر جولىن زەرتتەپ جۇرگەن ارداگەر جۋرناليست, جازۋشى ايتمۇحامبەت قاسىموۆ قاتىستى.
– نەبارى 31 جىل عۇمىر كەشكەن جاقىپبەك اعامىزدىڭ ءومىرى مەن ەڭبەك جولىن زەرتتەپ, شاڭ باسقان ارحيۆتەردەن كوتەرىپ, ەكىنشى عۇمىرىنا مۇرىندىق بولعانىما قۋانامىن. اعانىڭ اتىن قايتا جاڭعىرتۋعا ونىڭ تۋىستارى, مالدىباي اۋلەتىنىڭ بارلىعى دا اتسالىستى. وسى ۇلكەن ىسكە قولداۋ بولعان جاقسىلىق مۇقاش ۇلىنا, ونىڭ ىسكەر كومانداسىنا, ەسكەرتكىشتىڭ اۆتورى – سەمەيلىك ءمۇسىنشى نۇربول قاليەۆكە ەرەكشە العىس بىلدىرەمىن! – دەدى ايتمۇحامبەت قاسىموۆ.
الايدا جاقىپبەك مالدىباەۆتىڭ ەسىمى ەل ەسىندە قالۋى ءۇشىن ەرەكشە ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ايتمۇحامبەت قاسىموۆتىڭ ءوزى. جۋىقتا عانا «قازاق حالقىنىڭ تۇڭعىش اسكەري ۇشقىشى» اتتى كىتاپ شىعاردى. سول جيناققا كوز جۇگىرتە وتىرىپ, باتىردىڭ ءومىر جولىنا قىسقاشا توقتالىپ وتكەيىك:
ج.مالدىباەۆ 1907 جىلى زايسان اۋدانى, شەڭگەلدى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. اۋىل مەكتەبىندە مۇسىلمانشا حات تانىعان دەيدى. جيىرما ەكى جاسقا قاراعان شاعىندا جاقىپبەك ارىز جازىپ, قىزىل اسكەرلەر قاتارىنا الىنعان. سول جىلى تۇرىكمەنستاننىڭ مەرۆ قالاسىنداعى تۇركىستان ەرەكشە كاۆالەريالىق بريگاداسىنىڭ 82-پولكىنا قىزمەتكە كەلگەن. بۇل جىل ىشكى-سىرتقى جاۋدىڭ قاي قيىردان شابارى بەلگىسىز بولىپ تۇرعان كەز ەدى. مەرۆ اۋدانىنىڭ وزىندە اتاباي, قۇدايبەردى, ميربەك, شامسۋدين سياقتى اۋلەتتەردىڭ ماڭىنا توپتاسقان باسماشىلار مالدى قۇم ىشىنە ايداپ كەتىپ, بۇكىل اۋىلدى ارعى بەتكە وتكىزىپ, ەرمەگەندەرىن قىناداي قىرعان. ءوزىن «تۇركىمەن كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ كوسەمىمىن» دەپ اتاعان ورازگەلدىنىڭ قاراقشىلارىنىڭ ىزىنە جاقىپبەكتەر قۇم ىشىندە ءتۇسىپ, اقىرى قولعا ءتۇسىردى. باسماشىلارمەن تاعى ءبىر ۇلكەن شايقاس حانعالي قۇدىعىنىڭ ماڭىندا بولعان. سول جولى جاقىپبەك جالعىز ءوزى سەگىز تۇتقىندى نەگىزگى وترياد تۇرعان ون شاقىرىم جەردەگى قاراكۇڭىرگە ايداپ, جولعا شىعادى. جولدا تۇتقىندار قولدارىن بوساتىپ الىپ, جاقىپبەككە قارسىلىق كورسەتپەك بولادى. اككى سارباز سول جەردە قارسى شىققان ۇشەۋىن اتىپ, قالعان بەسەۋىن الىپ كەلىپ, شتابقا تاپسىرعان. سول جولعى جەكە باتىلدىعى مەن ەرلىگى جانە تۇركىمەن سسر-ءى اۋماعىندا باسماشىلاردى جويۋعا قاتىسقانى ءۇشىن 82-كاۆالەريا پولكىنىڭ قىزىل اسكەرى مالدىباەۆ باعالى سىيلىق – ساعاتپەن ناگرادتالعان. ول تۋرالى تۇركىمەنستان ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن الىنعان قۇجاتتاردا كورسەتىلگەن ەكەن. كەيىن پولك مەكتەبىن ءبىتىرىپ, بولىمشە باسقاردى, ۆزۆود كومانديرىنىڭ كومەكشىسى بولعان ەكەن.
1931 جىلعى 25-قاڭتاردا وتكەن ءىح سەزىندە كومسومول قىزىل اسكەردىڭ اسكەري-اۋە كۇشتەرىن ءوز قامقورلىقتارىنا الىپ, بۇكىل وداق بويىنشا «كومسومول – سامولەتكە!» دەگەن ۇران تاستالىپتى. 1932 جىلى اسكەري مەكتەپتى ويداعىداي ءبىتىرىپ, رككا كومانديرى اتاعىن العان جەرلەسىمىز جاقىپبەك مالدىباەۆ ۇشقىشتار جانە ۇشقىش-باقىلاۋشىلار دايارلايتىن 9-اسكەري مەكتەپكە قابىلداندى. ماقتانىشپەن ايتا كەتەرلىگى, اسكەري ۇشقىشتار مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىن قازاق جىگىتتەرىنىڭ ىشىنەن تۇڭعىش رەت اتتاعان ازامات وسى جاقىپبەك مالدىباەۆ. 1933 جىلى اسكەري ۇشقىشتار مەكتەبىن تامامداعان 484 ادامنىڭ ون توعىزىنا عانا «اسكەري ۇشقىش-باقىلاۋشى» اتاعى بەرىلىپ, ماسكەۋدەگى اسكەري-اۋە كۇشتەرى جانىنداعى اسكەري ارنايى قىزمەت مەكتەبىنە, فوتوقىزمەت باستىعىنىڭ كۋرسىنا قابىلدانادى. البەتتە, ونىڭ ىشىندە جەرلەسىمىز دە بار. جا-قىپبەك بۇل كۋرستى 1934 جىلعى 24-شىلدەدە ءبىتىرىپ, ستاليناباد قالاسىنداعى سۆەردلوۆ اتىنداعى 40-ەرەكشە اۆياتسيالىق وتريادىنا اعا ۇشقىش-باقىلاۋشى, سونىمەن قاتار, فوتوقىزمەت باستىعى بولىپ تاعايىندالدى. سول جىلى كۇزدە جاقىپبەك ءوز ومىرىندە تۇڭعىش رەت 75 كۇندىك دەمالىس الىپ, سوناۋ شىعىس قازاقستاننىڭ مارقاكول اۋدانىنداعى ەڭبەك اۋىلىنا كەلدى. اۋىلداستارى ەر جىگىتىن حان كوتەرىپ, توي جاساپ قارسى العان. سول جىلى ون ۇشكە تولعان كەنجە ءىنىسى قۇماربەك «مەن دە وسكەندە ۇشقىش بولام» دەپ ماقسات قويعان ەدى. كەيىن قۇماربەك مالدىباەۆ ۇلى وتان سوعىسىنا ۇشقىش بولىپ قاتىستى.
جاقىپبەك مالدىباەۆ, حاسان كولىندەگى قاقتىعىستاردا, يسپانيا سوعىسىندا ينتەرناتسيونالدىق بورىشىن اتقارعان. 1936 جىلعى 16-اقپانداعى پارلامەنتتىك سايلاۋدا جەڭىپ شىققان يسپانيا حالىقتىق مايدانىنا قارسى گەرمانيا-يتاليا ينتەرۆەنتتەرىنىڭ ب ۇلىگى بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك سيپات الىپ, يسپان حالقىنىڭ ءوز بوستاندىعى جولىنداعى كۇرەسىنە 54 ەلدەن ەرىكتىلەر بارىپ, كومەك بەرگەندىگى تاريحتان ءمالىم. وسى سوعىسقا 160-تان اسا كەڭەستىك ۇشقىش قاتىسقان. سول جىلدارى جاقىپبەك يسپانيادان كەلە جاتىپ, تاشكەنت ماڭىندا ۇشاق اپاتىنان قازا بولعان.
بۇل ەستەلىكتەردى ايتمۇحامبەت قاسىموۆ باتىردىڭ ءىنىسى ابىلبەك مالدىباەۆتىڭ اۋزىنان جازىپ العان ەكەن. «...اعا جايلى قايعىلى حاباردى ەستىگەن سوڭ جەرلەۋگە ستالينابادتان يۋليا جەڭگەي (جاقىپبەكتىڭ جۇبايى) ەكەۋىمىز باردىق. قوشتاسۋعا جولداستارى كوپ جينالدى. اسكەري اەرودرومنىڭ ىشىندە جەرلەدى. باسىنا قىسقاشا ءومىر جولى جازىلعان, تەمىر قۇلپىتاس ورناتتى. 1938 جىلدىڭ كوكتەمى بولاتىن. كانيكۋل تاياپ قالعان سوڭ ەلگە قايتتىم. جەڭگەيىم جاقىپبەك اعانىڭ قان بولعان كويلەگى مەن پيماسىن بىزدەن «ەل-جۇرت كورسىن, باقۇلداسسىن» دەپ بەرىپ جىبەردى» دەگەن ەكەن ابىلبەك اقساقال.
بەرتىندە جاقىپبەكتىڭ بەيىتىن تابۋ ءۇشىن ايتمۇحامبەت قاسىموۆ جەر-جەرگە سۇراۋ سالىپتى. سويتسە مالدىباەۆتاردىڭ جيەنى نازارحان وڭكەباەۆ اقساقال شامامەن 1970 جىلدارى تاشكەنتكە بارىپ, ناعاشىسىنىڭ زيراتىن كورىپ قايتقان ەكەن. ايتۋىنشا, قۇلپىتاستا «مالدىباەۆ جاقىپبەك ەسجانوۆيچ قازاقتان شىققان 1-ءشى ۇشقىش» دەپ جازىلىپتى...»
مىنەكي, سوناۋ وتىزىنشى جىلدارى تەحنيكا ءتىلىن مەڭگەرگەن قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇشقىشى شىعىستان شىقتى. وكىنىشتىسى سول, جاسىنداي جارق ەتكەن جاقىپبەك وتىز ءبىر-اق جاسىندا ومىردەن وزىپتى. بىراق ەسىمى ماڭگى ۇرپاق جادىندا ساقتالادى. سونىڭ ءبىر بەلگىسى رەتىندە بۇگىن اشىلعان ەسكەرتكىشى دەر ەدىك. ءمۇسىنشى نۇربول قاليبا رەلەفتى ۇشقىش بەينەسىن ۇشاقتىڭ قاناتىنا ورنالاستىرعانىندا دا ۇلكەن ءمان, ماعىنا جاتىر دەپ تۇسىندىك...
شىعىس قازاقستان وبلىسى