سەيىتقالي مەڭدەشەۆ ءوزىنىڭ بار عۇمىرىن حالقىنىڭ بوستاندىعى مەن ەركىندىگى جولىنا ارناعان ءىرى تاريحي تۇلعانىڭ ءبىرى. اۋىلداعى قاراپايىم بالىقشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپ, جوقشىلىق تاۋقىمەتىن كورىپ وسكەن سەيىتقالي ءوزىنىڭ زەرەكتىگىمەن وقۋعا ءتۇسىپ, ەڭبەككە ەرتە ارالاسادى.
سەيىتقالي مەڭدەشەۆ – 1916 جىلى قازاق دالاسىنداعى پاتشانىڭ «بۇراتانا حالىقتاردى» مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا الۋ تۋرالى جارلىعىنا قارسى بوي كوتەرۋلەردىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى. 1918 جىلدان حان ستاۆكاسىندا تۇرىپ, جالپى بوكەي ورداسىندا, كەيىن قازاقستان كولەمىندە كەڭەس ۇكىمەتىن ورناتۋعا بەلسەنە ارالاستى. «حان ورداسى» اۋىلىنداعى سەيىتقالي مەڭدەشەۆ تۇرعان ءۇيى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. قازىرگى تاڭدا بۇل عيمارات رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ءحىح عاسىردىڭ تاريحي-ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشى. 1917 جىلى 25 قازاندا پەتەربۋرگتە كەڭەس ۇكىمەتى ورناعاسىن, 38 كۇننەن كەيىن, سەيىتقالي مەڭدەشەۆتىڭ وسى ۇيىندە استراحان بولشەۆيكتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جاسىرىن جيىن ءوتىپ, وندا بوكەي ورداسىندا كەڭەس ۇكىمەتىن ورناتۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. ەرتەڭىنە, 2 جەلتوقسان كۇنى قالا جانە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن ميتينگ وتكىزىلىپ, حان ورداسىندا تۇڭعىش قازاق جەرىندەگى كەڭەس ۇكىمەتى ورناعانى جاريالاندى.
1918-1920 جىلدار ارالىعىندا ورىنبوردا قازاق اكسر-ءى قۇرىلعانعا دەيىن س.مەڭدەشەۆ بوكەي وبلىستىق حالىق اعارتۋ كوميسسارى, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, كەيىن ونىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىمەن قوسا, وردادا تۇڭعىش كەڭەستىك باسپاحانانىڭ اشىلۋىنا, وندا كوپتەگەن گازەتتىڭ شىعۋىنا ايتارلىقتاي ەڭبەك ءسىڭىرىپ, باسپاحانا جانىنداعى اۋدارما ءبولىمىن باسقاردى.
1920 جىلى قازان ايىنىڭ 4-12-ءسى ارالىعىندا ورىنبوردا وتكەن قازاق رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ جونىندەگى قۇرىلتاي سەزى س.مەڭدەشەۆتى قازاق اكسر-ءى ورتالىق كوميتەتىنىڭ توراعالىعىنا سايلاپ, قازاق ەلىن باسقارۋعا ماندات بەردى. وسى قىزمەتىندە ول ازامات سوعىسىنان كەيىنگى ەلدەگى ساياسي احۋالدى قالپىنا كەلتىرىپ, مەملەكەتتىك, شارۋاشىلىق قۇرىلىس, مادەني-اعارتۋ سالاسىندا كوپ جۇمىس اتقارادى.
س.مەڭدەشەۆتىڭ اسا سالماقتى ءىسى ەلدىڭ ءىشىن شارلاپ كەتكەن 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىقتى توقتاتۋعا باعىتتالدى. اشتىققا شالدىققاندارعا كومەكتەسەتىن توتەنشە كوميتەت قۇرىپ, وعان تىكەلەي ءوزى باسشىلىق جاسادى. وسىنداي كەزەڭدە كەڭ جۇرەكتى, مەيىرىمدى س.مەڭدەشەۆ جۇرىم ستانساسىندا اشتىقتان ولەرمەن قالدەگى گۇلسىم جانە راحيما ەسىمدى قىزداردى اسىراپ الىپ, ءوز فاميلياسىن بەرىپ, بالالارىمەن بىرگە تاربيەلەيدى.
قازاق جەرىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جولىندا جانە بيلىك ورگاندارىن قازاقتاندىرۋ, ءىس-قاعازىنىڭ مەملەكەتتىك قازاق تىلىندە جۇرگىزىلۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي ەڭبەك ءسىڭىردى. رەسپۋبليكامىزدىڭ بۇگىنگى شەكاراسى نەگىزىنەن س.مەڭدەشەۆتىڭ باسشىلىعىمەن بەلگىلەندى. 1921 جىلى اقمولا, سەمەي وبلىستارىن قازاق اۆتونومياسىنا قوسىپ الۋ جولىنداعى كوميسسيانى باسقارىپ, وسى وبلىستاردى قايتارۋعا قول جەتكىزدى.
1926-1930 جىلدارى موسكۆادا رسفسر ەكونوميكالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولىپ قىزمەت ەتكەن كەزىندە دە رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. 1930 جىلى ول ەلگە قايتا ورالىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قازاق كسر-ءى وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى عىلىم جونىندەگى كوميتەت توراعاسى قىزمەتىندە ەلدە حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ, وقۋ-ءبىلىمنىڭ وركەندەۋىنە ايرىقشا ەڭبەك ءسىڭىردى.
قازاقتىڭ كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ەلى ءۇشىن ەڭبەكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەن ۇلكەن تۇلعا, بوكەي ورداسىنىڭ تۋماسى سەيىتقالي مەڭدەشەۆ ەكى قوعامدا دا قۋدالاۋعا ۇشىراپ, جازىقسىز جاپا شەكتى. ونى پاتشا ۇكىمەتى اباقتىعا جاپسا, 30-جىلدارداعى زۇلمات زاماندا كورنەكتى قايراتكەر س.مەڭدەشەۆتىڭ ءوزى دە, وتباسى دا قۋعىنعا ۇشىرادى. ايەلى ءرازيا مەڭدەشەۆا دا ۇستاز بولعان. ول كەڭ پەيىلدى, قولى اشىق, مەيىرىمدى جان ەدى. ءرازيا مەڭدەشەۆا الما ورازباەۆا, ءمادينا بەگاليەۆا, ءمۇبينا نيازوۆالارمەن بىرگە ءتۇرلى مادەني ءىس-شارالار وتكىزىپ, ساياسي-تاربيەلىك ماڭىزى بار پەسالار قويىپ, ودان تۇسكەن قارجىنى اشىققاندارعا, بالالار ۇيىنە بەرگەن. سەيىتقالي مەن ءرازيا ابدوللا, عۇبايدوللا, تامارا ەسىمدى ەكى ۇل, ءبىر قىز تاربيەلەپ ءوسىردى. تامارا – قازاقتىڭ تانىمال اقىنى جۇبان مولداعاليەۆتىڭ جۇبايى بولدى.
1937 جىلى س.مەڭدەشەۆتى ءوزى قۇرعان ۇكىمەتى «حالىق جاۋى» دەپ تۇتقىنداپ, ءولىم جازاسىنا كەسەدى. شەشىم شىققان كۇنى ورىندالادى.
باتىس قازاقستان وبلىستىق حان ورداسى مۋزەي-قورىعى اۋىلدا ساقتالعان س.مەڭدەشەۆ تۇرعان ءۇيدى ءوز قاراماعىنا الدى. عيماراتقا قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قارجى ءبولىندى. بيىلعى مەرەيتوي قارساڭىندا وسى عيماراتتا س.مەڭدەشەۆ مەموريالدىق مۋزەيىن اشۋ ءۇشىن قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناقتاپ, ەكسپوزيتسيا جاساۋعا دايىندىق ۇستىندەمىز. بۇل مۋزەي س.مەڭدەشەۆتەي الىپ تۇلعانى بولاشاق ۇرپاققا ناسيحاتتايتىن بىردەن-ءبىر ورىن بولماق.
گۇلميرا ەلەمەسوۆا,
حان ورداسى مۋزەي-قورىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى
باتىس قازاقستان وبلىسى