ەرتەگىدە قوناقتا
كەشە وسكەمەن قالاسىندا قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسىنىڭ “بىرلىگىمىز جاراسقان” الەۋمەتتىك شاراسى ودان ءارى جالعاستى. “ەرتەگىدە قوناقتا” اكتسياسى – بالالار مەن “ماتروسوۆو!” جاستار ورتالىعىنىڭ ينتەراكتيۆتى قولداۋىمەن ءوتىپ, وعان قالاداعى مەكەمەلەر مەن ۇجىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
وكىنىشكە قاراي, قازىرگى تاڭدا اتا-انالارىنىڭ جىلى الاقانىنىڭ تابىن سەزىنە الماي, كوشەلەردە جۇرگەن بالالار از ەمەس. وسكەمەندەگى “ۋاقىتشا شەتتەتۋ ورتالىعىندا بالالار نەبارى ءبىر-ەكى كۇن بولسا, بۇل ولاردىڭ وسى جەردەن باسقا كوڭىل-كۇيمەن جانە وي وزگەرىستەرىمەن شىعۋىنا جەتكىلىكتى. ءبىز بارلىق ادامداردىڭ ىزگىلىككە سەنگەنىن, بارلىعى بىرلىگى جاراسىپ, بىرگە باقىتتى ءومىر سۇرگەنىن قالايمىز!” – دەيدى اكتسيانى ۇيىمداستىرۋشىلار.
–“تازا, ىزگىلىكتى, اشىق ىستەردىڭ ۇرىعىن سەبۋ, ەرتەگىدە ايتىلاتىن قۇندىلىقتاردى قايتالاۋ – بۇل ءبىزدىڭ بالالار مەن جاستار ءۇشىن قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ولاردىڭ پىكىرلەس بولىپ ءوسۋى بىرلىگىمىز جاراسقاندىعىنىڭ كورىنىسى ەمەس پە! – دەيدى شقو ازاماتتىق اليانسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ءمۇنيرا ابۋلوۆا.
وڭداسىن ەلۋباي.
وڭىرلىك جوبالار – وركەندەۋ نەگىزى
كەشە “نۇر وتان” حدپ توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان نىعماتۋلين ەكى كۇندىك جۇمىس ساپارىمەن اقتوبە وبلىسىنا كەلدى. جۇمىس ساپارىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىمەن جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى بارىسىمەن تانىسۋ. وبلىستا 2010-2014 جىلدارداعى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا بيىل ينۆەستيتسيا سوماسى 113,5 ملرد.تەڭگە بولاتىن 24 نىساندى پايدالانۋعا بەرۋ كوزدەلۋدە, سونىڭ 12-ءسى ۇستىمىزدەگى جىلعى 1 شىلدەگە ىسكە قوسىلۋى ءتيىس.
نۇرلان نىعماتۋلين مەن وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ اۋەجايدان تىكۇشاقپەن بىردەن حرومتاۋ اۋدانىنا ۇشىپ باردى. ول مۇندا ينفراقۇرىلىمى دامىعان تاۋ-كەن ايماعى بولىپ تابىلاتىن وڭىردە ورنالاسقان بىرقاتار نىسانداردا بولدى. ءبىرىنشى كوكتاۋ اۋىلىنداعى “اقتوبە مىس كومپانياسى” جشس-ىنە اتباسىن تىرەدى. استانالىق قوناققا سەرىكتەستىكتىڭ كارەرلەرىندەگى كەن قورى تۋرالى كاسىپورىننىڭ باس ينجەنەرى الەكساندر كوشيك كەڭىرەك اڭگىمەلەدى. ودان كەيىن ول سەرىكتەستىكتىڭ №2 بايىتۋ فابريكاسىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. “اقتوبە مىس كومپانياسى” جشس ديرەكتورى اناتولي گوگوتيننىڭ ايتۋىنشا, قۇنى 10 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن مىس جانە مىس-مىرىش كەنىن وڭدەيتىن بايىتۋ فابريكاسىنىڭ ەكىنشى كەزەگىنىڭ قۇرىلىسى بويىنشا جوبا 2008 جىلى باستالىپتى. ونى ىسكە قوسۋ ۇستىمىزدەگى جىلعى ماۋسىم ايىنا بەلگىلەنگەن ەكەن. جوبا تولىق پايدالانۋعا بەرىلگەندە پريمورسكوە جانە ۆەسەننە-ارالچينسكوە كەن ورىندارىنان 2,5 ملن.توننا مىس-مىرىش كەنىن وڭدەۋگە مۇمكىندىك تۋادى, جىلىنا 17 مىڭ توننا مىس جانە 30 مىڭ توننا مىرىش وندىرىلەدى. كەن فينليانديانىڭ “وۋتوكۋمپۋ” كومپانياسىنىڭ ءونىمدىلى جوعارى وزىق تەحنولوگياسىمەن وڭدەلەدى. ءونىمدى قازاقستاننىڭ ىشكى رىنوگىندا, سونداي-اق, رەسەيگە, قىتايعا جانە باسقا شەتەلدەرگە وتكىزۋ باعدارلانعان. مۇندا 1300 ادام جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ولاردىڭ ورتاشا جالاقىسى 86 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى.
كاسىپورىنداعى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسقا تارتۋ تاجىريبەسى “نۇر وتان” حدپ توراعاسى ءبىرىنشى ورىنباسارىنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ول سونداي-اق, “نۇرلى كوش” باعدارلاماسى بويىنشا ەلىمىزگە كەلەتىن قانداستارىمىز ءۇشىن سالىناتىن 450 پاتەرلىك 120 ۇيدەن تۇراتىن “كوكتاۋ-2” اۋىلىنىڭ جوبا-جوسپارىمەن تانىستى. بيىلدىڭ وزىندە مۇندا 140 پاتەرلى 54 ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ كوزدەلۋدە ەكەن. باسقا دا الەۋمەتتىك-مادەني نىساندار قۇرىلىسى قاتار جۇرگىزىلەتىنىن ەستىگەندە ءدان ريزا بولدى.
بۇدان كەيىن ول “ۆوسحود وريەل” جشس-ىندە بولىپ, شاحتاعا ءتۇستى. “ۆوسحود” كەنىشىندە سالىنىپ جاتقان تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىنا 168 ملن. اقش دوللارى جۇمسالىپتى. كومبينات تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەگەندە 1300,0 مىڭ توننا كەن وڭدەيتىن كورىنەدى. “ۆوسحود” كەنىشىندەگى كەن قورى 19 ملن.توننا, ونىڭ قۇرامىنداعى حروم 48,5 پايىزدى قۇرايدى.
وسى كەنىشتەن وندىرىلگەن حروم كونتسەنتراتىنىڭ 40 پايىزى رەسەيدىڭ تيحۆين فەرروقورىتپا زاۋىتىنا, ۇلىبريتانياعا جونەلتىلەدى. قالعان بولىگى قىتايعا ەكسپورتقا شىعارىلادى. كاسىپورىندا قۋاتى جىلىنا 180,0 مىڭ توننا جوعارى كومىرتەكتى فەرروقورىتپا وندىرەتىن فەررورقورىتپا زاۋىتىن سالۋ جوسپارلانۋدا. ونىڭ قۇنى 300,0 ملن.اقش دوللارىن قۇرايدى. مۇندا 153 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى.
نۇرلان نىعماتۋلين مەن ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ “سپەتسترانسستروي كومپاني” جشس قۇرىلىس بۇيىمدارىن شىعاراتىن زاۋىتتىڭ تەتىگىن باسىپ, كاسىپورىندى ىسكە قوستى. بۇل زاۋىتتا 2,5 ءتۇرلى قۇرىلىس بۇيىمدارى شىعارىلاتىن بولادى. جوباعا 60 ميلليون تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنعان. وسى كاسىپورىننىڭ الدىندا “اۋىلدىڭ گۇلدەنۋى – قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى” مارافون-ەستافەتاسىنا قاتىسۋشىلارمەن ءبىر ءسات تىلدەسىپ, بۇل باستامانى ەلىمىز بويىنشا العاشقى بولىپ اقتوبەلىك جاستار كوتەرگەنىنە توقتالدى. ەلباسىنىڭ ونى قولداپ, بارلىق ايماقتارعا ۇلگى ەتكەنىن, بارلىق وبلىستاردا جاستاردىڭ ەڭبەك ۆاحتاسىن وسىلاي ۇيىمداستىرۋعا تاپسىرما بەرگەنىن جەتكىزدى.
ءتۇس قايتا نۇرلان نىعماتۋلين مەن ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ باستاعان توپ كەڭەس نوكين اۋىلىنداعى كورىكتەندىرۋ جۇمىستارىمەن تانىستى, جاستار جۇمىس ىستەپ جاتقان ستاديوندى كوردى. وسى جەردە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنە سۇحبات بەردى, ساپار بارىسىندا العان اسەرلەرىمەن ءبولىستى. ول وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا وڭ باعا بەردى.
ساتىبالدى ءساۋىرباي, اقتوبە وبلىسى.
ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ قۇپياسى جوق
ادامداردىڭ ۇزاق ءومىر ءسۇرۋىنىڭ قۇپياسىن زەرتتەۋگە عۇمىرلارىن سارپ ەتىپ جۇرگەن عالىمدار جەتكىلىكتى. سول توقسان ءتۇرلى زەرتتەۋدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى – اينالىپ كەلگەندە ادامداردىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىنا بارىپ سايا بەرەدى. سول سياقتى, ادام استان قۋات تا الاتىنىن, شەگىن بىلمەسە اۋرۋ دا تاباتىنىن حالىق دانالىعى باياعىدا-اق, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ كومەگىنسىز, ءومىردىڭ وزىنەن الىپ, ايتىپ قويعان.
ەندەشە ەلدىڭ ەڭسەسى تىكتەلىپ, ءال-اۋقاتىمىز كوتەرىلە باستاعان تۇستا ەلباسى دا قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن 2020 جىلعا قاراي 72 جاسقا جەتكىزۋدى جولداۋدا كەزدەيسوق كوتەرمەگەنى انىق. مەملەكەتتىڭ دامۋ يندەكسىن انىقتايتىن وسى ءبىر تەتىك ءار ادامعا ءوز دەنساۋلىعىنا كۇتىممەن قاراۋ قاعيداسىن دا جۇكتەيدى.
ءتۇرلى دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك, قازىر قازاقستاندا ادامداردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى – 66 جاس, ال ەۋروپاداعى بۇل كورسەتكىش – 79 جاس بولسا, تاياۋ ونجىلدىقتا وندا 80-ءنىڭ سەڭگىرىنە شىققاندار سانى ەكى ەسە كوبەيەدى دەگەن بولجام بار. ۇزاق ءومىر سۇرۋدەن الدىنا جان سالماي وتىرعان ەلدەردىڭ ءبىرى – جاپونيا, كۇنشىعىس ەلى ورتا ەسەپپەن 82,3 جاسقا دەيىن ءومىر سۇرەدى.
ال قازاقستاندىقتار 2015 جىلعا قاراي ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن 70-كە, 2020 جىلعا قاراي – 72 جاسقا جەتكىزەمىز دەگەن اسىل ماقساتقا قالاي جاقىنداماق؟ بۇل ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر قاراپايىم جولى – ءنارلى ازىقتاردى تاماق مازىرىنە كوپتەپ قوسىپ, دۇرىس تاماقتانا ءبىلۋدى ناسيحاتتاۋ ەكەندىگىن ەلەپ, ونى قولعا الىپ جاتقان ۇيىمدار ەلىمىزدە پايدا بولۋدا. سونىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ الكوگولسىز سۋسىندار مەن شىرىندار ءوندىرىسى قاۋىمداستىعى مەن سپورتشىلاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن “س.و.ك. – قازاقستاندىقتاردى شىرىنمەن ساۋىقتىرۋ” قوعامدىق قوزعالىسى.
ەلدىڭ باسىنان وتكەن ەكونوميكانىڭ قيىن كەزەڭدەرىندە حالىققا ەڭ قاجەتتى دەگەن تاماق ونىمدەرى اس مازىرىنەن ءتۇسىپ قالىپ, دارۋمەندەردى, ءدارى-دارمەكتەردى ۇنەمدەۋگە تۋرا كەلگەنىمىزدى قايتا-قايتا ەسكە سالا بەرۋدىڭ ءجونى جوق بولسا دا, مۇنىڭ ءبارى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنان كەرى كورىنىس تاپتى.
Canadean حالىقارالىق ساراپتامالىق كومپانياسى 2009 جىلى قازاقستاندا جىلىنا جان باسىنا شاققاندا شامامەن 13 ليتر شىرىن ىشەدى, بۇل كورسەتكىش 2008 جىلعا قاراعاندا 10 پايىز تومەن دەگەن مالىمەت بەرگەن بولاتىن. ارينە, بۇل كورسەتكىشتىڭ ءوزىن دە ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراپ تاعى دا جىكتەۋ كەرەك. وسى كومپانيا كانادادا بۇل كورسەتكىش جىلىنا – 48 ءليتردى, گەرمانيادا – 39 ءليتردى قۇرايتىنىن العا تارتادى.
– ماركەتينگتىك كومپانيالاردىڭ زەرتتەۋلەرى بۇكىل الەمنىڭ ادامدارى دەنساۋلىققا پايدالى تاعامدارعا قىزىعۋشىلىق تانىتا باستاعانىن كورسەتىپ وتىر. قازاقستان ۇكىمەتى دە وسى ماسەلەگە كوڭىل بولە باستادى. قازىرگى تاڭدا شىرىن ءوندىرىسى ابدەن دامىعان, اس ءNىelsen زەرتتەۋ كومپانياسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, شىرىن ءوندىرىسى حالىققا قاجەتتى نەكتار مەن شىرىندى 80 پايىزعا قامتاماسىز ەتىپ وتىر, – دەيدى قازاقستاننىڭ الكوگولسىز سۋسىندار مەن شىرىن ءوندىرىسى قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ءاليا ابدىراحمەتوۆا.
وسى ىسكە ات سالىسىپ وتىرعان قازاقستان نۋتريتسيولوگتارى قاۋىمداستىعى دا دارۋمەندەر مەن ميكروەلەمەنتتەردىڭ قاينار كوزى رەتىندە جەمىس جانە كوكونىس شىرىندارى كۇندەلىكتى ءنارلى تاعامنىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالۋى ءتيىس ەكەندىگىن, كۇنىنە 250 مل شىرىن ادامنىڭ ءبىر كۇندىك قاجەتتىلىگىن وتەيتىندىگىن ايتىپ كەلەدى.
ديەتولوگتاردىڭ مىندەتى دۇرىس تاعامدانا ءبىلۋدى ناسيحاتتاۋ بولسا, قاراپايىم حالىق تا شىرىننىڭ ادامعا قۋات, اعزاعا ءنار بەرەتىنىن ءبىلەدى. بىراق, كۇن سايىن بالا-شاعاسىنا تابيعي شىرىن سىعىپ بەرۋگە تۇرعىنداردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي قالتاسى كوتەرە بەرمەيتىنىن دە ۇمىتپاۋ كەرەك.
– تۇتىنۋشىعا قازىرگى شاعىن بيۋدجەت جاعدايىندا ءنارلى تاعامداردى پايدالانۋ ءۇشىن دۇرىس باعدار كەرەك. دارۋمەندەر قاجەت. كۇندەلىكتى قولدان سىعىلعان شىرىندى پايدالانۋ قيىن ءارى قىمباتقا ءتۇسەدى. مۇندايدا ارنايى قوراپتارعا قۇيىلىپ ساتىلاتىن شىرىندار اس ءمازىرىنىڭ قاتارىندا بولۋ كەرەك, –دەپ اقىل قوسادى قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى يگور تسوي.
– قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى دا ۇنەمى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, سۋسىنداردىڭ ساپاسىن انىقتاۋمەن كەلەدى. وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ءونىمدەرى بىزگە بەلگىلى. قازاقستاندا شىعارىلاتىن شىرىندار بارلىق ساپا تالاپتارىنا ساي دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ال شەتەلدىك ءونىمدەردىڭ ءبارىن بىردەي زەرتتەپ وتىرۋ ءمۇمكىن ەمەس, – دەيدى ول.
جالپى ەلىمىزدە شىرىن ءوندىرىسىنىڭ تۋعان كۇنى 1996 جىل دەپ ءبىلۋ كەرەك. ءدال وسى جىلى قازىرگى قوراپتاعى شىرىنداردى شىعارۋ ءىسى جولعا قويىلىپ, وتاندىق ءوندىرۋشىلەر وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانىسقا كىرگىزدى. الدىڭعى قاتارداعى وندىرۋشىلەر تابيعي شيكىزاتتان وندىرىلەتىن, ياعني قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن شىرىنداردى قاتاڭ ساپا تالاپتارىنا ساي, قوراپتارعا قۇيىپ ساتۋدى قولعا الدى. جوعارىداعى Canadean كومپانياسى ەلىمىزدەگى شىرىنداردىڭ 84 پايىزى قاعاز قوراپتارمەن شىعارىلىپ جاتقاندىعىن ايتادى.
زەرتتەۋلەر كارتون قوراپتارداعى شىرىننىڭ پايدالى قاسيەتتەرى, سونداي-اق ءدامى مەن ءتۇسى تيىستىسىنشە ساقتالىناتىنىن كورسەتىپ وتىر. بۇل اسەپتيكالىق قوسىندىداعى جەتىلگەن تەحنولوگيانى پايدالانۋدىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەن تابىس, ول ءادىس كونسەرۆانتتاردىڭ كومەگىنسىز دارۋمەندەر مەن مينەرالداردى ۇزاق ساقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. قوراپتىڭ فولگا قاباتى شىرىندى كۇن ساۋلەسى مەن ۋلتراكۇلگىن ءساۋلەلەردەن ساقتايدى.
مۇنىڭ ءبارى قاراپايىم حالىقتىڭ قاپەرىندە جۇرۋگە ءتيىس ءجايتتەر ەكەندىگى “س.و.ك. – قازاقستاندىقتاردى شىرىنمەن ساۋىقتىرۋ” قوعامدىق قوزعالىسىنىڭ العاشقى باسپاسوز ءماسليحاتىندا ماماندار تاراپىنان ەگجەي-تەگجەيلى ايتىلدى.
اتالمىش قوعامدىق قوزعالىس ۇستىمىزدەگى جىلى تابيعي شىرىنداردى تۇتىنۋدى, ەلدىڭ ىشىندە ءنارلى تاعامداردى دارىپتەيتىن بىرقاتار ءىس-شارالاردى قولعا الىپ وتىر.
ايناش ەسالي, الماتى.
مەملەكەت پەن حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋ
26 مامىر كۇنى “قازمۇنايگاز” بارلاۋ ءوندىرۋ” اق (قمگ ءبو) “رد OPEN” دەپ اتالعان ەلەۋلى شارا وتكىزدى. بۇگىنگى تاڭدا اكتسيالارىنىڭ شامامەن ۇشتەن ءبىرى لوندون قور بيرجاسىندا ەركىن اينالىمدا جۇرگەن وسى كومپانيا تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, شەتەلدە دە جاقسى تانىمال. ءبىر كۇنگە سوزىلعان وسى شارا بارىسىندا كومپانيانىڭ باس ديرەكتورى مەن جوعارى دارەجەلى مەنەدجەرلەرىنىڭ ءبىر توبى جۋرناليستەرمەن اشىق اڭگىمە جۇرگىزىپ, ولاردىڭ قويعان ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى.
“قازمۇنايگاز” ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ مۇناي ءوندىرۋ جوبالارى جونىندەگى باس مەنەدجەرى سەيسەنعالي وتەعاليەۆ بۇگىنگى تاڭدا قمگ ءبو اكتسيالارىنىڭ شامامەن 63 پايىزى مەملەكەت باقىلاۋىندا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل وتە وزەكتى ءماسەلە. سەبەبى, جۇرتشىلىق اراسىندا “مەملەكەت ءوز اكتيۆتەرىن باقىلاي الماي وتىر” دەگەن جاڭساق پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. اشىق ەسىك كۇنى شاقىرىلعان جۋرناليستەردىڭ ۇلكەن ءبىر توبى كومپانيانىڭ وكىلدەرى بەرگەن اقپاراتپەن تانىسا وتىرىپ, شىن مانىسىندە ونداي كەلەڭسىزدىكتىڭ ورىن الماعانىنا كوز جەتكىزدى. بۇنى مەملەكەتتىڭ مۇناي-گاز سالاسىنداعى تۇعىرى نىعايىپ, ۇلتتىق كومپانيا ارقىلى اسەر ەتۋ تەتىگىنىڭ كۇشەيە ءتۇسكەندىگىنىڭ ايعاعى دەپ تە باعالاۋعا بولادى.
وسى ۋاقىتتا “قازمۇنايگاز” بارلاۋ ءوندىرۋ” اق قازاقستاندا مۇناي ءوندىرۋ كولەمى جاعىنان ەكىنشى ورىنعا شىعىپ وتىر. ال ەكى بيرجاعا, ياعني قازاقستاندىق جانە لوندوندىق قور بيرجالارىنا ءوز اكتسيالارىن شىعارعاننان كەيىن كومپانيانىڭ جالپى مۇناي قورى 31 پايىزعا ءوسىپ, مۇناي ءوندىرۋدىڭ جالپى كولەمى شامامەن 50 پايىزعا ارتقان.
كومپانيا جۇرگىزىپ وتىرعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەلىلىگىن مەملەكەتكە تيەسىلى اكتسيالار پاكەتىنىڭ قۇنى ەكى ەسەگە ارتقانىنان دا بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, 2006 جىلى مەملەكەتىمىزگە قاراستى اكتسيالار پاكەتى 481 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, قازىرگى تاڭدا بۇل كورسەتكىش 823 ملرد. تەڭگەگە جەتكەن ەكەن.
ءبىر اتاپ وتەرلىگى, كومپانيا ءوزىنىڭ وندىرەتىن مۇنايىنىڭ 21 پايىزىن ىشكى نارىقتا ساتادى, قالعان بولىگىن ەكسپورتقا شىعارادى. بۇل رەتتە جۋرناليستەر كومپانيا ماماندارىنىڭ ءوندىرۋ, ساتۋ كولەمى بويىنشا بەرگەن ناقتى مالىمەتتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, “قمگ” ءبو” كومپانياسىنىڭ ىشكى نارىققا ساتۋمەن سالىستىرعاندا سىرتقى نارىقتا شامامەن 3 ەسە ارتىق پايدا كورەتىنىن ەسەپتەپ شىعاردى. سوعان قاراماستان قمگ ءبو ءوز مۇنايىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن ىشكى نارىققا باعىتتاپ وتىر. مۇنى كوممەرتسيالىق پايدا تابۋ مەن مەملەكەت مۇددەسى اراسىنداعى تەڭگەرمەلىكتى ساقتاۋ باعىتىنداعى كومپانيانىڭ ۇستاناتىن ساياساتى دەپ تە ايتۋعا بولادى. ياعني, بۇل ەكى جاققا دا ءتيىمدى ءتاسىل بولىپ تۇر. سونىمەن قاتار, بۇل تەك ەكسپورتپەن عانا شەكتەلمەيتىن ءۇردىس.
اتالعان كەزدەسۋ بارىسىندا جۋرناليستەر وسى كۇندەرى قوعامدا جانە پارلامەنتتە زور قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ, ءبىراز اڭگىمەگە ازىق بولعان بىرقاتار ماسەلەلەردى ساراپتاپ, زەردەلەدى. مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيالار بيۋدجەتىنىڭ كىرىس-شىعىس بولىكتەرى قالاي قالىپتاساتىنىن زەرتتەپ, مۇناي باررەلىنىڭ شىنايى قۇنىن ەسەپتەپ شىعارۋعا مۇمكىندىك الدى. ماسەلەن, 2009 جىلى كومپانيا 485,5 ملرد. تەڭگە كولەمىندە تابىس تاپسا, ونىڭ 330 ملرد. تەڭگەسى ءتۇرلى وپەراتسيالىق شىعىندارعا (ونىڭ 118 ملرد. تەڭگەسى وپەراتسيالىق سالىققا كەتكەن شىعىس, 76 ملرد. تەڭگەسى تابىسقا سالىناتىن سالىق رەتىندە تولەندى) جۇمسالعان. كومپانيا ماماندارىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇگىندە وندىرىلگەن مۇنايدىڭ ءبىر باررەلىنە كەتەتىن ءتۇرلى شىعىندار كولەمى 34 دوللاردى قۇرايدى ەكەن.
“قازمۇنايگاز” بارلاۋ ءوندىرۋ” اق باس ديرەكتورى كەنجەبەك يبراشەۆ ءوز سوزىندە كومپانيا جۇمىسىنىڭ مەملەكەتكە اكەلىپ وتىرعان پايداسى جونىندە ايرىقشا توقتالىپ ءوتتى. بۇل – نارىقتىق جاعدايدا مۇناي-گاز اكتيۆتەرىن ءوز قولىندا شوعىرلاندىرۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ مۇناي-گاز سالاسىنا تىكەلەي قاتىسۋ اياسىن كەڭەيتۋ, ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ, قازاقستاندىق قور نارىعىن دامىتۋ, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ سەكىلدى يگىلىكتەر.
قازىرگى تاڭدا “قازمۇنايگاز” بارلاۋ ءوندىرۋ” اق ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى سالىق تولەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن ماقتان تۇتادى. 2008 جىلى وسى كومپانيانىڭ تولەگەن سالىعى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قورىنا تۇسكەن كىرىستەردىڭ 12 پايىزىن قۇرادى. ال 2009 جىلى ۇلتتىق قورعا, رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە كومپانيا قورجىنىنان 213 ملرد. تەڭگەگە جۋىق قارجى قۇيىلعان.
بۇل رەتتە كومپانيا مۇناي-گاز اكتيۆتەرىن ءوز قولىندا شوعىرلاندىرۋ ارقىلى ءوزىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋ ستراتەگياسىن ءساتتى ورىنداپ كەلەدى. بۇل مەملەكەت مۇددەسىنە دە ساي كەلەدى. ويتكەنى جۇمىسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا نەگىزدەلگەن, بەدەلى جوعارى كومپانيا ارقىلى مەملەكەت تە مۇناي-گاز سالاسى جوبالارىنداعى ءوز ۇلەسىن ايتارلىقتاي كوبەيتۋگە مۇمكىندىك الىپ وتىر. “قمگ” ءبو سوڭعى ۋاقىتتا ساتىپ العان اكتيۆتەر قاتارىندا “قازگەرمۇناي” مەن “قاراجانباسمۇناي” كومپانيالارىنداعى 50 پايىزدىق ۇلەستەر, “پەتروقازاقستان” كومپانياسىنداعى 33 پايىزدىق ۇلەس بار. كومپانيا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ساۋدا-ساتتىقتار قمگ ءبو مەن قمگ ۇق كومپانيالارىندا ماقۇلدانۋدىڭ كۇردەلى سەرگەلدەڭىنەن وتكەندىكتەن, ەكى كومپانيانىڭ دا مۇددەسىنە تولىقتاي ساي كەلەدى.
قمگ ءبو ماماندارى “كومپانيا اكتيۆتەردى شوعىرلاندىرۋ جانە ساتىپ الۋ باعىتىنداعى ءوز جۇمىستارىن ءالى دە جۇرگىزە بەرەدى, الايدا قازاقستاننىڭ ءوزىندە مۇنداي مۇمكىندىكتەر شەكتەۋلى” دەگەن ويلارىن جەتكىزدى. وسى ورايدا, كومپانيا باسشىلىعى ءوز الدىنا دامۋدىڭ جاڭا باعىتتارىن بەلگىلەپتى. بۇل باعىتتا كاسپي قايراڭى ماڭىنداعى جوبالارعا قاتىسۋ, سونداي-اق, جاقىن جانە الىس شەتەل نارىعىنا كىرۋ سەكىلدى جوسپارلار جۇزەگە اسىرىلماق.
ءلايلا ەدىلقىزى.
مەكتەپتەگى مۇراجاي جادىگەرلەرى
سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ ەرلىگى مەن زامانداستارىنىڭ ونەگەلى ىستەرى جايىندا سىر شەرتەدى
مايتوبەنىڭ ەتەگىندەگى قىزىلاسكەر اۋىلىنىڭ ىرگەتاسى 1920 جىلى قالانىپتى. مايتوبەنىڭ ەتەگىندەگى تابيعاتى تاماشا ايماققا سول جىلدارى قىزىل اسكەرلەر كەلىپ, دايىندىقتان وتكەندىكتەن, كوپشىلىك كەيىننەن اۋىلدى وسىلاي اتاپتى.
كوكباستاۋدىڭ باسىنداعى ەسكى مەشىتتىڭ ورنىندا باستاۋىش مەكتەپ 1934 جىلى اشىلسا, 1937 جىلدان مەكتەپ مەڭگەرۋشىسى ابدىرازاق ءماميەۆ, ال العاشقى ۇستاز, ونىڭ زايىبى تۇرار بولعانىن اعا بۋىن وكىلدەرى ءالى كۇنگە جاڭىلماي ايتادى.
سودان بەرگى كەزەڭدە قانشاما جىلدار ءوتتى. حالىقتا “ەكى ادامنىڭ جاقسىلىعى ماڭگى جالعاسادى” دەگەن قاناتتى ءسوز بار. ونىڭ العاشقىسى بار سانالى عۇمىرىن بالاعا ءبىلىم بەرۋگە ارناعان ۇستاز دا, ەكىنشىسى جاقسى ۇرپاق تاربيەلەگەن اتا-انا دەسەك, ەرلى-زايىپتى جاندار وسى ەكەۋىنە دە لايىق.
ۇستاز بەن اتا-انا ەڭبەگىنىڭ قانشالىقتى جاۋاپكەرشىلىكتى ەكەنى وسىدان-اق اڭعارىلادى. ۇياداي اۋىلداعى ۇلكەن-كىشىنىڭ ءىلتيپاتىنا بولەنىپ, سوڭىنا جاقسى ءىس قالدىرىپ, جاقسى ۇل-قىز وسىرگەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, ۇلاعاتتى ۇستاز, مارقۇم ابدىرازاق ماميەۆتىڭ وسى ەڭبەگى ەرەكشە باعالانىپ, جۇپىنى ءۇيدىڭ ورنىنا جاڭا عيمارات سالىنىپ, مەكتەپكە 2004 جىلى ارداگەردىڭ ەسىمى بەرىلگەنىن الىس-جاقىننان كەلگەندەر قۋانىشپەن قابىلداعان ەدى.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 65 جىلدىعىنا وراي برەست قامالىندا 1941 جىلى باسقىنشى جاۋمەن ايقاسقا قاتىسقان جاۋىنگەردىڭ ەرلىگى ەرەكشە باعالاندى. مەكتەپتە ارنايى مۇراجاي اشىلىپ, عۇمىرى مەن قىزمەتىنە جوعارى باعا بەرىلدى. ونىڭ سوعىستا كورسەتكەن ەرلىگى “قىزىل جۇلدىز” وردەنىمەن جانە بىرنەشە مەدالدارمەن اتاپ ءوتىلىپتى. ەل باسىنا كۇن تۋعان سۇراپىل شايقاستا ول بىرنەشە مارتە جارالانىپ, 1946 جىلى سوعىستىڭ وتەۋىنە ءبىر اياعىن بەرىپ, ەلگە ورالادى. سوعىستان كەيىن دە جۇرەك تۇپكىرىندە جاتقان اسىل ارمانى مەكتەپكە قايتا ورالتىپ, جاس ۇرپاققا ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيە بەرۋىن جالعاستىرعان جاننىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز ەكەنى انىق.
تاۋ قويناۋىنداعى شاعىن اۋىلداعى مەكتەپ جۇمىسىن جانداندىرۋعا, ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋگە باسشى رەتىندە ايانباي تەر توگەدى. ەلىم دەپ ەمىرەنگەن اتپال ازاماتتىڭ الدىنان قانشاما شاكىرت ءبىلىم الدى دەسەڭىزشى.
مەكتەپتەگى مۇراجاي “قوبىز سارىنى” تاقىرىبىمەن باستالىپ, جىر سۇلەيلەرى ءسۇيىنباي مەن جامبىل, تۇكتىباي اۋليە-ابىزداردىڭ, وسى كيەلى مەكەننەن شىققان قالامگەرلەردىڭ سۋرەتتەرى قويىلىپ, جاڭا باسپادان شىققان شىعارمالارى ورنالاستىرىلىپتى.
“وتكەننىڭ ءبارى قارت تاريح” دەگەن بولىمدە قىزىلاسكەر ەلدى مەكەنىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, ونىڭ وركەندەۋىنە قاجىر-قايراتىن جۇمساعان ارداگەرلەردىڭ سۋرەتتەرى مەن ءومىر دەرەكتەرى تىزىلگەن. ولاردىڭ قاتارىندا ابدىرازاق اعا مەن زايىبى تۇرار اپا, جاڭعۇتتى ەدىلوۆ, مۇحامەتجان جانشۋاقوۆ, ابسەمەت بۇلعاقوۆ, تاعى باسقالار ورىن السا, “وتان ءۇشىن وت كەشتىك, مۇز قۇرسانىپ” بولىمىنەن وسى كيەلى مەكەننەن سوعىسقا اتتانعان ءابجاپار ماميەۆ, تولەش سماعۇلوۆ, تولەگەن جارقىنبەكوۆ, قۇرمانقۇل سەيداقۇلوۆ, ءنۇردىلدا وسپانوۆ باستاعان 40-تان استام ازاماتتاردىڭ دەرەك-دايەكتەرىنە قانىعاسىز.
مۇراجايداعى قۇندىلىقتاردى تاماشالاعان سايىن سول ءبىر وتتى جىلدار ەسكە تۇسەدى. “برەست قامالىنداعى قانتوگىستەن كورىنىس” دەگەن بەينەلى سۋرەتتەن قالانى قورعاۋداعى كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ جانكەشتىلىكتەرى نانىمدى بەينەلەنىپتى. جاۋمەن بەتپە-بەت شايقاس, قاپتاعان جاۋ تانكىلەرىنە كەۋدەسىن توسقان جاۋىنگەرلەردىڭ قايسارلىعى مەن باتىرلىعى نانىمدى. مىنە, وسى جەردە قىزىلاسكەرلىك ابدىرازاق ماميەۆ تە كەۋدەسىن وققا توسىپ, جاۋمەن شايقاسقانىن بۇگىنگى ۇرپاق – شاكىرتتەر ءاردايىم ماقتانىشپەن ەسكە الادى. ۇستازدار “ەرلىك – ەلگە مۇرا, ۇرپاققا ۇران” تاقىرىبىنداعى سىنىپتان تىس ساباقتار وسى مۇراجاي مۇراعاتتارى ارقىلى ءوربيتىنىن دە ايتادى. وسى تۇستا جاۋىنگەر ابدىرازاق ماميەۆتىڭ اسكەري گيمناستەركاسى, باس كيىمى, ەتىگى, بەلدىگى, قول ساعاتى, قۇجاتتارى, ەڭبەك كىتاپشاسى, تاعى باسقا دا ماراپاتتارى ورنالاستىرىلعان.
مۇراجايدىڭ اشىلۋىنا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جانسەيىت تۇيمەباەۆ ارنايى كەلىپ, سانالى عۇمىرىن بالالاردىڭ ومىردەن ءوز ورنىن تابۋى مەن جان-جاقتى ءبىلىمىنە ارناعان, اتاقتى برەست قورعانى ءۇشىن بولعان شايقاستا باتىرلىعىمەن تانىلعان جاۋىنگەرگە ارنالعان مۇراجايعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى اتاعى مەن توسبەلگىسى تاپسىرىلعانىن ۇجىم ەرەكشە ىلتيپاتپەن قابىلداپتى. “ەڭبەك ارداگەرلەرى مەن اقجاۋلىقتى انالار” قابىرعالىقتارىندا اۋىلداعى ايتۋلى ازاماتتاردىڭ سۋرەتتەرى ورنالاستىرىلىپ, وتكەن مەن بۇگىنگىنىڭ اراسىن جالعاعاندىعىمەن قۇندى.
ابدىرازاق ماميەۆ اتىنداعى مەكتەپ ديرەكتورى مارات سەيدەقۇلوۆ ىسكەر باسشى ءارى اقىن. قازىرگى كەزدە ۇجىم جاس ۇرپاقتىڭ تياناقتى ءبىلىم الۋى جولىندا جۇمىلا ەڭبەك ەتۋدە. ۇستازدار فاريدا بورانباەۆا, ادىلەت ايساەۆا, قۇرالاي ءالىموۆا, بەكبولات تىلەۋحان, تاعى باسقالارى شاكىرت جۇرەگىنە جول تاۋىپ, ءبىلىم ساپاسىنىڭ بۇگىنگى زاماننىڭ تالابىنا ساي بولۋى ءۇشىن شىعارماشىلىقپەن ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.
جاقسىنىڭ اتى وشپەيدى دەگەن. ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن بوي كوتەرگەن مەكتەپ وقۋشى قاتارىنىڭ تولىعۋىنا بايلانىستى كەڭەيتىلىپتى. اۋلادا بۇلدىرشىندەردىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋىنا نازار اۋدارىلىپ, ارنايى سپورت الاڭى جابدىقتالعان. ءبىز كەلگەندە مۇندا سپورتتىڭ ءتۇر-تۇرىمەن اينالىسقان وقۋشىلاردىڭ سەرگەك ساتىنە كۋا بولدىق. بۇگىندە مەكتەپتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا كوڭىل ءبولىنىپ, كومپيۋتەر سىنىبى جابدىقتالسا, باسقا دا كورنەكىلىكتەرمەن تولىقتىرىلعانىن كورەسىز.
كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى.
ءىس پەن ناتيجە بىرلىگى
زەلەنوۆ اۋدانىنىڭ داريان اۋىلىندا ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ كوشپەلى وتىرىسى وتكىزىلدى. وندا قارالعان باستى ماسەلە – وبلىس اۋماعىندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتى بولدىرماۋ جانە قىلمىستىڭ الدىن الۋ جونىندەگى 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان اۋماقتىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە اتقارىلعان جۇمىستاردى تالداۋ. سونداي-اق كەڭەستە قۇقىق بۇزۋشىلىقپەن كۇرەستە زەلەنوۆ اۋدانىندا جيناقتالعان وڭ تاجىريبەلەر ساراپقا سالىندى.
جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تىنىشتىعىن ساقتاۋ مەن ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋدا مۇندا اتقارىلعان جۇمىستار از ەمەس. مەكتەپتەگى جاس ينسپەكتورلار توبىنىڭ قىزمەتى جانە اۋداننىڭ ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ تىنىسىمەن تانىسقان ءارى اۋدان اكىمى عايسا قاپاقوۆ پەن اۋىل اكىمدەرىنىڭ بايانداۋلارىن تىڭداعان كەڭەس ءمۇشەلەرى زەلەنوۆتىقتاردىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى مەن ناتيجەسىن بارلىق اۋدانعا تاراتۋ تۋرالى شەشىم الدى.
قالامەن شەكتەسىپ جاتقان زەلەنوۆ اۋدانى قالاعا جاقىن ورنالاسقان, حالقى ءجيى ورنالاسقان ايماق. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن بۇل اۋدان تۇرعىندارى اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىق كورىنىستەرى تۋرالى ماسەلە دە كۇن ءتارتىبىنەن تۇسپەيتىن. اۋدانعا عايسا قاپاقوۆ اكىم بولىپ كەلگەلى جاعداي بىرتىندەپ تۇزەلە باستادى. كوشپەلى وتىرىس سوڭىندا زەلەنوۆ اۋدانىنىڭ اتقارۋشى جانە ۋاكىلەتتى ورگاندارىنىڭ قوعامدىق ءبىرلەستىكتەرمەن بىرىگە وتىرىپ, قىلمىستىڭ الدىن الۋدا تۇرعىندار اراسىندا ناتيجەلى بايلانىس جۇرگىزۋدەگى ءىس-تاجىريبەلەرىن وبلىس كولەمىنە تاراتۋعا شەشىم الىنۋىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. كەڭەس بارىسىندا “وبلىستا 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان قىلمىستارعا قارسى كۇرەس جانە قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ اۋماقتىق باعدارلاماسىنىڭ” ءبىر جىلىنىڭ قورىتىندىسىن تالقىلاعان كەزدە دە بۇل اۋداننىڭ قىلمىستى قۇرىقتاۋداعى قوماقتى ىستەرى ارنايى اتالىپ ءوتىلدى.
اتاپ ايتقاندا, اۋدان اكىمى جانىنداعى دەپۋتاتتار, “نۇر وتان” حدپ اۋداندىق فيليالى, ءىىب وكىلدەرى, ۇەۇ جەتەكشىلەرىنەن قۇرالعان ۇيلەستىرۋ كەڭەسى ناقتى ىستەرمەن اينالىسۋدا. اۋداننىڭ بارلىق اۋىل وكرۋگىندە اۋىل اكىمى, اقساقالدار جانە ايەلدەر كەڭەسى, ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار بىرىگە وتىرىپ, ءاربىر ون كۇن سايىن اۋدان باسشىلارى جانە تۇرعىندار الدىندا ەسەپ بەرىپ وتىرادى.
وسى ارالىقتا ولار اۋىلداستارىمەن سان قايتارا كەزدەسىپ, ولاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسادى. ەسەپتە تۇرعاندارمەن, بەرەكەسىز وتباسى يەلەرىمەن, ەڭبەكپەن تۇزەتۋ ورىندارىنان ورالعاندارمەن اڭگىمە وتكىزىپ, ولاردى ۇنەمى نازاردا ۇستايدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە اسا اۋىر قىلمىستار جاساۋ تومەندەگەن. وزگەنىڭ مۇلكىن ۇرلاۋ 39 پايىزعا, كىسى ءولتىرۋ – 100, قاراقشىلىق شابۋىل 35 پايىزعا ازايعان.
دەگەنمەن, اۋداندا بولاتىن قىلمىستىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى داريان, پەرەمەتنىي, ميچۋرين, كوشىم اۋىلدارىندا جاسالاتىنى ول جەرلەرگە ءالى دە باقىلاۋدى كۇشەيتۋى قاجەتتىلىگى بايقالىپ وتىر. بۇل ماقساتتا ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ تۇراقتى, ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ جولعا قويىلا باستاعان. ولارعا قىزمەتتىك ۇيلەر بەرىلۋدە. جىل اياعىنا دەيىن بارلىق ءتارتىپ ساقشىلار ۇيمەن تۇگەلدەي قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. وعان قوسا اۋداندا 300 ادام ەرىكتى تۇردەگى تىنىشتىق ساقشىلارى قۇرامىندا.
41 مەكتەپتە “جاس ينسپەكتورلار” توبى قۇرىلعان. سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ بريگادالارى ۇيىمداستىرىلعان. مەكتەپتەردە سپورتتىق شارالار ءجيى ۇيىمداستىرىلىپ, بالالاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزۋ ماقساتىندا تۋريزم جانە ەكولوگيا ورتالىعى, سپورت, ەكى مۋزىكا مەكتەبى جۇمىس ىستەيدى. ولاردا 30 مىڭنان استام كامەلەتكە تولماعاندار قامتىلسا, التى مىڭنان استام بالا ءارتۇرلى سەكتسياعا قاتىسادى. 35 فۋتبول كومانداسى بار. گۇل وسىرەتىن, ءوز اۋىلىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ توپتارى قۇرىلعان. بارلىق اۋىل وكرۋگىندە “پوليتسيانىڭ جاس كومەكشىلەرى” وتريادى جۇمىس ىستەيدى. ولار سول اۋىلداعى ءتارتىپ ساقشىلارى, اقساقالدار, ايەلدەر كەڭەسىنە ۇلكەن قولعابىس بەرۋدە.
اۋدان رەسەيمەن شەكارالاس ورنالاسقان. سوعان وراي التى اي سايىن رەسەيلىك كورشىلەرمەن بىرلەسكەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلەدى. مۇنداي شارالار مال ۇرلىعىن اشۋعا, قىلمىسكەرلەردىڭ وزگە ەلدە جاسىرىنىپ جۇرۋىنە جول بەرمەۋگە سەپتىگىن تيگىزۋدە. عايسا قاپاقوۆتىڭ اۋداندا بولىپ تۇراتىن مال ۇرلىعىنا قاتىستى “90 مىڭ تەڭگە جالاقى بەرەمىز دەسەك تە, مال باعۋعا ادام تابا الماي وتىرمىز” دەگەنى اتا كاسىپتىڭ سونشالىقتى قيىنداپ كەتكەنى مە, الدە حالىقتىڭ توقتىعىنان با دەگەن دە ويعا قالاسىڭ. قاراۋسىز قالعان جەكەنىڭ مالىنا كوز قىزىقتىرىپ, مالدى شەكارا اسىرىپ جىبەرۋدىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا جاتسا كەرەك. سوندىقتان قۇقىق قورعاۋ ساقشىلارى مەن اۋدان, اۋىل اكىمدەرىنە تۇرعىندار اراسىندا كەزدەسەتىن جاتىپىشەرلەردىڭ ازايىپ, قوعامدىق ءتارتىپپەن اينالىسۋى ءۇشىن كوپ كۇش جۇمساۋىنا تۋرا كەلەدى. تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, وندايلاردىڭ قاتارى جىلدان-جىلعا ازايىپ كەلە جاتقانى سول جۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ ناتيجەلى ەكەنىن كورسەتسە كەرەك.
كەڭەستى قورىتىندىلاعان باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ پروكۋرورى جاقسىلىق بايتۇقباەۆ زەلەنوۆتىقتاردىڭ ونى ۇيىمداستىرۋعا جان-جاقتى كوڭىل بولگەنىن ايتتى. “كەيدە وسىنداي كەزدەسۋلەردە زالعا ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرىن تولتىرىپ وتىرعىزىپ قويادى. ال بۇگىن ولاردان گورى قاراپايىم حالىق كوپ بولدى. كەز كەلگەن اۋىل اكىمىنىڭ ءوز قىزمەتىنە مۇقيات قارايتىنى اڭعارىلىپ تۇر. جەرگىلىكتى حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ ناتيجەسى بىردەن بايقالادى” دەپ ءتۇيىن جاسادى ول.
تاربيە سماعۇلوۆا, جۋرناليست, تەمىر قۇسايىن.
باتىس قازاقستان وبلىسى, زەلەنوۆ اۋدانى.
تۋعان جەر تاريحىنىڭ شەجىرەسى
وسكەمەن قالاسىندا “شىعىس پوليگراف” باسپاسىنان ماكەن مەشەلوۆانىڭ “قارت التاي اياسىندا ارۋ مارقا” اتتى كىتابى جارىق كوردى.
بۇل كىتاپتا مارقا وڭىرىندە 1930-1957 جىلدارى “مارقا التىن وندىرىسىندە” ەڭبەك ەتكەن العاشقى جۇمىسشىلار, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان جاۋىنگەرلەر جانە وسى ءوڭىر ازاماتتارىنىڭ ءومىرى قامتىلعان.
“قازاق شەجىرەلەرى” تاريحىنا توقتالىپ, “نايمان مەملەكەتى”, “تۇركى قاعاناتى” كەزدەرى دە ءسوز بولادى. ارداقتى ازاماتتاردى ەل ەسىندە قالدىرۋدى ماقسات ەتتىك, – دەيدى اۆتور. كىتاپ اۆتورى م.مەشەلوۆا وسى وڭىردە دۇنيەگە كەلگەن. ماماندىعى – پەداگوگ. “قۇرمەت بەلگىسى” وردەنىمەن ماراپاتتالعان. 7 بالا, 14 نەمەرە وسىرگەن ارداقتى انا.
“قارت التاي اياسىندا ارۋ مارقا” كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى الماتى قالاسىندا 2010 ج. 30 مامىردا بولادى.
فاريدا وماروۆا.
جاس ماماندار جارمەڭكەسى
وسىدان ون جىلدان استام بۇرىن سەمەيدەگى بىرقاتار ينستيتۋتتاردىڭ باسى بىرىكتىرىلىپ, ىرىلەندىرىلگەن ۋنيۆەرسيتەتكە اينالدىرىلعان ەدى. دالا دانىشپانى اتانعان شاكارىم ەسىمىن يەلەنگەن سول جوعارى وقۋ ورنىندا بۇگىندە بولاشاق اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى مەن ينجەنەرلەر, ەكونوميستەر مەن گۋمانيتارلىق ماماندىق يەلەرى وقىپ, ءبىلىم الۋدا.
ءبىر ابزالى, اتالعان وقۋ ورنى ءوز تۇلەكتەرىنىڭ بولاشاعىنان سىرت قالىپ وتىرعان جوق. سونىڭ ايعاعىنداي, مۇندا سوڭعى جىلدارى جاس ماماندار ءجارمەڭكەسى تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ كەلەدى. “جىل ءتۇلەگى” ءجارمەڭكەسىن وتكىزبەس بۇرىن ۋنيۆەرسيتەت سايتىندا ولار تۋرالى مازمۇندى انىقتاما جاريالاندى. ونىڭ ءىشىندە وقۋ ۇزدىكتەرىنىڭ ەسىمدەرى بولەك كورسەتىلدى.
بۇدان كەيىن ەلىمىزدىڭ ىرگەلى كاسىپورىندارى مەن كومپانيالارىنا, سەرىكتەستىكتەرىنە اتالعان جارمەڭكەگە قاتىسۋ جونىندە ەكى جۇزدەن استام شاقىرۋ قاعازدارى جىبەرىلدى. سونىڭ ىشىنەن ءتۇرلى ۇيىمداردان ءجارمەڭكەگە 54 وكىل كەلىپ قاتىستى.
ءسويتىپ, جارمەڭكەگە قاتىسۋشىلار ەلۋگە جۋىق ماماندىق يەلەرىن تاڭداۋ قۇقىعىن يەلەندى. سونىڭ ناتيجەسىندە بيىلعى ءتۇلەكتەردىڭ ەلۋ پايىزدان استامى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلدى. ونىڭ ىشىندە اۋىلدى تۇلەتەمىن دەپ وتىرعاندار دا بارشىلىق.
داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي.
تابيعات جاناشىرلارى-رەگاتاشىلار مارەگە جاقىندادى
قاپشاعاي سۋ قويماسىنان باستالعان “ىلە-بالقاش” رەگاتاسىنا قاتىسۋشى تابيعات جاناشىرلارى مامىر ايىنىڭ باسىنداعى باسەكەلەرىن اياقتاۋعا جاقىندادى. ولار ەسكەكتى قايىقپەن, بايداركالارمەن, كاتاماران, سال جانە جەلكەندى قايىقپەن سۋ بەتىندەگى تارتىستى ساپارلارىن جالعاستىرىپ, جازيرالى جاركەنت ءوڭىرىنە ايالداپ, جۇرتشىلىقپەن كەزدەستى.
كوكتال جانە ايدارلى اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ قوناقجاي تۇرعىندارى سپورتشىلاردى جىلى شىرايمەن قارسى الدى. “تابيعات” ەكولوگيالىق وداعىنىڭ مۇشەلەرى جارىستىڭ ءمان-ماڭىزى جايلى اڭگىمەلەدى. ماسەلەن, بالقاش كولىنىڭ ەكولوگيالىق ماڭىزىنا بايلانىستى العاشقى حالىقارالىق فورۋم بۇدان 10 جىل بۇرىن وتكىزىلىپ, ونداعى ىلە-بالقاش سۋ باسسەينىنىڭ داعدارىسىن ايقىنداعان قوزعالىستىڭ جۇمىسى قوعامدىق ۇيىمدارعا وي سالۋىمەن باستالعان ەكەن.
سودان بەرگى كەزەڭدە بالقاش كولى سۋىنىڭ 80 پايىزى ىلە وزەنىنەن قۇيىلاتىندىعى انىقتالىپتى. جارىستىڭ ماقساتى كول دەڭگەيىنىڭ مولىعۋىن تۇراقتى ۇستاۋعا باعىتتالسا, سۋ سپورتى جارىسىنا بيىلعى جىلى 80-نەن اسا كوماندا قاتىسۋعا تىلەك ءبىلدىرگەن. ىرىكتەۋ ناتيجەسىندە باسەكە تالاپتارىنا توتەپ بەرەتىن 45 كوماندا جۇلدەلى ورىندارعا ۇسىنىلعان. ءبىر ايتا كەتەتىنى, قاراسايلىق سال-قايىقشىلار مەن الماتى جانە تالعار قالاسى, بالقاش اۋدانىنىڭ كوماندالارى رەگاتا تالاپتارى تۇرعىسىنان كورىنىپ, الدىڭعى قاتارلاردان ورىن الۋىمەن ەرەكشەلەنگەن.
قوعامدىق قوزعالىستىڭ جاناشىرلارى ىلە وزەنىنىڭ ەل شەكاراسى باستالاتىن دوبىن ايلاعىنان كەزەكتى جارىسىن باستاپ, سال-قايىقتارىن قايتادان سۋعا سالدى. ءسويتىپ, ولار 30 مامىر كۇنى جارىس باستالعان قاپشاعاي قالاسىندا قورىتىندىلاتىن مارەگە جول تارتتى. سۋ بەتىندەگى تولقىنمەن تەربەلگەن قايىقشىلاردىڭ تۋعان تابيعاتقا دەگەن ىنتا-ىقىلاستارى ەرەكشە.
كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى