قازاقستاندا كوكتەم مەن جازدىڭ باسىندا كارتوپ-كوكونىستىڭ باعاسى وليمپيادالىق جىلدامدىقپەن وسە باستايتىنى شىن. ءوزىمىزدىڭ قوردا سارى مايداي ساقتاپ كەلگەن ءونىمىمىز تۇگەسىلگەن سوڭ, يران مەن پاكىستاننىڭ, مىسىر ەلىنىڭ باعاسى ۋداي كوكونىسىن تاسىپ الەك بولامىز. بۇل تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن ەل وڭىرلەرى اراسىندا كارتوپ پەن كوكونىس بويىنشا الدىن الا كەلىسىمدەر جاساۋ قولعا الىنىپ جاتىر. ياعني وبلىستاردىڭ الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالارى (اكك) بەلگىلى ءبىر وڭىردەگى كوكونىس وسىرۋشىلەرمەن ءتيىمدى باعادا ءونىم ساتىپ الۋ تۋرالى الدىن الا ۋاعدالاسادى. ءونىم يەسى ونى مامىر ايىنا دەيىن ساقتاپ, ايتىلعان مەرزىمدە جەتكىزىپ تۇرادى. بۇل ءادىس جەرگىلىكتى نارىقتاعى باعانى قالىپتى ۇستاۋعا كومەكتەسەدى دەپ بولجانىپ وتىر.
وسى رەتتە ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى اكك-لەر نەگىزگى نازاردى پاۆلودار ءوڭىرىنىڭ كوكونىس وسىرۋشىلەرىنە اۋدارىپ وتىرعان سىڭايلى. سەبەبى بۇل ايماقتا ءونىپ شىققان «ەكىنشى نان» مەن ءسابىز وبلىس حالقىنىڭ سۇرانىسىنان ونداعان ەسە اسىپ تۇسەدى. ەكىنشى جاعىنان العاندا ءونىم نارىقتا ساپالىق قاسيەتىمەن ءارى ۇزاق ۋاقىتقا ساقتالاتىنىمەن ەرەكشە. مۇنى ەسكەرگەن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى وزگە وڭىرلەردىڭ دەلەگاتسيالارىن جيناپ, پاۆلودار وبلىسىنا باستاپ كەلدى. ولار جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەرمەن كەزدەسىپ, قىسقا قاجەتتى ءونىم تۇرلەرى بويىنشا ءوز سۇرانىستارىن جەتكىزدى.
وڭىرگە جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۆيتسە-ءمينيسترى جەڭىس وسەرباي كوكونىس وسىرۋشىلەرمەن كەزدەسۋدە ايماقتار اراسىنداعى ساتىپ الۋدىڭ جاڭا جۇيەسى جولعا قويىلسا, جەرگىلىكتى نارىقتى ساپالى ونىممەن تولىق قامتۋ مۇمكىن بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
– وتاندىق اگروونەركاسىپ قورلارىنىڭ فورماتىن وزگەرتەتىن ۋاقىت جەتتى. فورۆاردتىق ساتىپ الۋ ءتاسىلى وندىرۋشىدەن تىكەلەي تۇتىنۋشىعا جەتەتىندەي جۇيەدە قالىپتاسۋى كەرەك دەپ وتىرمىز. پاۆلودار وبلىسى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىنىڭ بىرنەشە ءتۇرى بويىنشا «تىرەك ءوندىرۋشى» سانالادى. بۇل الەۋەتتى پايدالانۋ ءۇشىن ايماقتار اراسىنداعى بايلانىستى جولعا قويۋ كەرەك. جەرگىلىكتى اكك-لەر مەن اكىمدىكتەر وسىلايشا جاندى بايلانىس جاساپ, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ساتىپ الۋدا ۋاعدالاسىپ جاتسا, ودان ەشكىم ۇتىلمايدى. وبلىستاردىڭ تۇراقتاندىرۋ قورلارىندا كەيدە ماۋسىمارالىق كەزەڭدە ءونىم جەتىسپەۋشىلىگى بويىنشا ماسەلە تۋىندايدى. ءماجبۇرلى تۇردە سىرتتان شەتەلدىڭ ءونىمىن ساتىپ اكەلەمىز. ول ءبىزدىڭ نارىققا تۇسكەندە وتە قىمبات بولىپ شىعا كەلەدى. سوندىقتان وزىمىزدە ءونىپ شىعاتىن بەرەكەنى ءتيىمدى تۇردە پايدالانۋعا كوشەتىن ۋاقىت جەتتى, – دەيدى ا.شاققاليەۆ.
ال ج.وسەربايدىڭ پىكىرىنە دەن قويساق, ماۋسىمارالىق كەزەڭدە كارتوپ پەن ءسابىزدىڭ بازارداعى باعاسى كيلوسىنا 200 تەڭگەدەن اسپاۋى كەرەك. ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن قازىر فورۆاردتىق ساتىپ الۋلار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ەل بويىنشا شامامەن 200 مىڭ تونناداي اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى تۇراقتاندىرۋ قورلارى ءۇشىن ساتىپ الىنباق. دەگەنمەن ءونىم وندىرۋشىلەر تاۋاردىڭ ساقتالۋى مەن سۇرىپتالۋىنا, ءتيىستى جەرىنە دەيىن جەتكىزىلۋىنە جاۋاپتى بولۋى كەرەك. ماسەلەن, پاۆلودار وبلىسىنداعى كوكونىس ساقتاۋ قويمالارىنىڭ باسىم بولىگى زامانعا ساي تەحنولوگيامەن جابدىقتالۋىنىڭ ناتيجەسىندە كۇزدە جينالعان ءونىمدى مامىر ايىنا دەيىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك مول. ۇكىمەت كەلەر جىلدان باستاپ فورۆاردتىق ساتىپ الۋ قاعيدالارىنا شارۋالار ءۇشىن ءتيىمدى بولاتىن بىرنەشە تارماق ەنگىزبەك. ياعني شارۋاشىلىقتاردىڭ ناۋقاندى جۇرگىزۋىنە قاجەتتى دەمەۋ قارجىلار دەر مەرزىمىندە تولەنۋگە جاعداي جاسالادى. مىسالى, تۇركىستان وبلىسىنىڭ ديقاندارى مەن كوكونىس وسىرۋشىلەرىنە ەرتە پىسەتىن داقىلدار ءۇشىن ەرتە كوكتەمدە قارجى بەرىلەدى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن كەرەكۋ وڭىرىندە مۇمكىندىك جەتكىلىكتى», دەيدى پاۆلودار وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مەيرام وتەشوۆ. ءبىر عانا كارتوپ جانە ءسابىز بويىنشا وبلىس – ەلىمىزدەگى نەگىزگى وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى. اعىمداعى جىلى ءوڭىر حالقىنىڭ قاجەتتىلىگىنەن 10 ەسەگە كوپ كارتوپ جينالدى, ياعني 776,5 مىڭ توننا. ءونىمنىڭ اتالعان ءتۇرى بويىنشا رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەگى ۇلەسىمىز 14 پايىزدان اسادى. ال جينالعان كوكونىستەردىڭ جالپى كولەمى 210 مىڭ توننانى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە ءسابىز – 169 مىڭ توننا (وبلىس تۇرعىندارىنىڭ سۇرانىسىنان 9 ەسەگە كوپ). ەلىمىزدە جينالعان ءسابىزدىڭ 27 پايىزىن ءبىزدىڭ شارۋالار بەرىپ وتىرعان كورىنەدى.
– الداعى قىس-كوكتەم كەزەڭدەرى ءۇشىن جەرگىلىكتى كوكونىس قويمالارىنا 317 مىڭ توننا كارتوپ, 120 مىڭ توننا ءسابىز سالىندى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ايماق جۇرتشىلىعى شامامەن 50 مىڭ توننا كارتوپ, 11,4 مىڭ توننا ءسابىزدى تۇتىنادى. سوندىقتان كارتوپ جانە كوكونىس وسىرۋشىلەردىڭ قولىندا سىرتقا ەكسپورتتاۋ ءۇشىن 218 مىڭ توننا كارتوپ, 100 مىڭ توننا ءسابىز قالىپ وتىر. وزگە وبلىستاردىڭ اكىمدىكتەرى مەن اكك-لەرى ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرمەن ءتيىمدى باعاعا كەلىسە وتىرىپ, ءوز تۇراقتاندىرۋ قورلارىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ورايى تۋىپ تۇر. ءبىز وزىمىزدە از ونىمدەردىڭ كەيبىر ءتۇرىن سىرتتان ساتىپ الىپ جاتىرمىز. ماسەلەن, وسى جاقىندا عانا تارازعا بارىپ, 300 توننا پيازدى ساتىپ الۋعا شارۋالارمەن شارتقا وتىردىق. ولار پيازدى ساپالى ساقتاۋ تەحنولوگياسىن جاقسى مەڭگەرگەن. سوندىقتان ءولىارا كەزەڭگە دەيىن ءونىمدى تولىق كۇيىندە ساقتاپ, بىزگە جەتكىزىپ بەرەسىڭدەر دەگەن تالاپ قويدىق. جالپى, قاي ءونىم ءتۇرى بولسىن, بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە دەيىن ءوندىرۋشىنىڭ قويماسىندا ساقتالىپ تۇرعانى دۇرىس. سەبەبى تاۋاردى قالىپتى ۇستاۋدىڭ قىر-سىرىن وندىرۋشىدەن ارتىق بىلەتىن ادام بولمايدى. ال جەتكىزۋ ماسەلەسىن ءوزارا كەلىسىپ العان ابزال. سەبەبى تەمپەراتۋرانى قالىپتى ۇستاپ تۇراتىن تەرموۆاگوندار مەن رەفريجەراتورلار بارلىق جەردە بولا بەرمەۋى مۇمكىن, – دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
قوس ۆيتسە-مينيستر جۇمىس ساپارى بارىسىندا جەرگىلىكتى «اتامەكەن» ۇكپ الاڭىندا ازاماتتاردى جەكە قابىلداپ, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدارمەن, بيزنەس-قوعامداستىق وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. سونداي-اق وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندەگى اكك وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن رەسپۋبليكانىڭ ىشكى نارىعىن كارتوپ جانە سابىزبەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن قاۋزاعان جيىن ۇيىمداستىرىلدى. وندا پاۆلودارلىق ءىرى كارتوپ وسىرۋشىلەر ءوز ۇسىنىس-پىكىرلەرىن جەتكىزدى.
«پاحار» جشس-نىڭ ديرەكتورى ولەگ ليتۆينەنكو كارتوپتى ساقتاۋ ماسەلەسىندە ءبىراز ماسەلە بار ەكەنىن ءتۇسىندىردى. ارنايى جابدىقتالعان زامانعا ساي قويمالاردا تەمپەراتۋرا قالىپتى دەڭگەيدە ۇستالىپ تۇراتىنىنا قاراماستان ءونىمنىڭ ءبىراز بولىگى مامىرعا دەيىن ءبارىبىر ءب ۇلىنىپ كەتەدى. ء«بىز نارىقتىڭ اشىق بولعانىن قولدايمىز. دەگەنمەن وزگە وڭىرلەر كارتوپ پەن ءسابىز ساتىپ الۋ كەزىندە باعانىڭ جەرگىلىكتى نارىقتان ارزان بولماۋعا تيىستىگىن ءبىلۋى كەرەك. ويتسەك, ءبىز ۇتىلامىز. ءونىم 9 اي ساقتالعاندا كەي جىلدارى كوكونىستىڭ 20-25 پايىزعا دەيىنگى كولەمى ساتۋعا جاراماي قالعان», دەپ مۇڭىن شاقتى كوكونىس ءوسىرۋشى. ال «اقتوعاي-اگرو» جشس-نىڭ باس ديرەكتورى الەكساندر تەرەنتەۆ سەرىكتەستىك كوپ جىلدان بەرى اتىراۋ, ماڭعىستاۋ ايماقتارىنا ازىق داقىلدارىن توننالاپ جەتكىزىپ كەلە جاتقانىن, ءونىمدى ساقتاۋ, جەتكىزۋدە ەشبىر ماسەلە تۋىندامايتىنىن ايتىپ ءوتتى. سوندىقتان قورقاتىن ەشتەڭە جوق. تەرموۆاگوندار مەن رەفريجەراتورلارعا تاپسىرىس بەرۋگە بولادى, تەك ماسەلە ءتيىمدى باعاعا قاتىستى.
اتىراۋ وبلىسىنداعى «اتىراۋ» اكك باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى امانتاي ايتباەۆ بىلتىر اتالعان كورپوراتسيا فورۆاردتىق ساتىپ الۋ بويىنشا جەرگىلىكتى شارۋالاردان 2 مىڭ توننادان استام ازىق داقىلدارىن السا, بيىل 5,5 مىڭ توننادان استام اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن الۋعا شارت جاسالعانىن ايتادى. مىسالى, كارتوپتىڭ كيلوسىن جەرگىلىكتى شارۋالار 165 تەڭگەدەن بەرۋگە ۋادە ەتكەن. اتىراۋلىق وندىرۋشىلەردىڭ الەۋەتى نارىقتى جابۋعا جەتپەيتىندىكتەن جىل سايىن ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىنەن, قىرعىزستاننان, ازەربايجاننان, رەسەيدەن, يراننان توننالاپ ءونىم ساتىپ الىنادى. الداعى ۋاقىتتا شەتەلدەن اكەلىنەتىن ءونىمنىڭ ورنىن وتاندىق نارىقتاعى وندىرۋشىلەر الماستىرادى دەگەن نيەتتە.
پاۆلودار اۋدانىندا ورنالاسقان «انداس» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى زەينوللا سالمەنباەۆ الۋشىلار تابىلسا 40 مىڭ تونناداي كارتوپتى ءتيىمدى باعادا ساتۋعا كەلىسىپ وتىر. ايتۋىنشا, بيىل قوجالىق 50 مىڭ تونناداي كارتوپ جيناعان. جەرگىلىكتى نارىق جەتكىزۋشىلەرىنە كيلوسىن 110 تەڭگەدەن بەرسە, ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن قولقا سالىپ كەلىپ وتىرعان اكك وكىلدەرىنە 133-140 تەڭگەدەن بوساتۋعا مۇددەلى. باعانىڭ سىرتقا قىمبات بولاتىن سەبەبى ءونىمدى قىس بويى ساقتاۋ, جەتكىزۋ ماسەلەلەرى قوسىمشا شىعىن اكەلەدى. «اڭداستىڭ» يەلىگىندە زامانعا ساي جابدىقتالعان 45 مىڭ توننالىق قويما بار. پاۆلودار وبلىسىنىڭ تۇراقتاندىرۋ قورىنا 1 مىڭ توننا كارتوپ بەرۋگە شارتقا وتىرىپ قويىپتى. قالعان ءونىمدى اسىقپاي ءتيىمدى باعادا ساتپاق.
– كارتوپتىڭ «ۆەگا», «كونكورد», «كولومبو», «گالا» سەكىلدى كەڭ تارالعان تۇرلەرىن وسىرەمىز. وزبەكستان حالقى «ۆەگانى», ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى جۇرت «كولومبو» سورتتارىن ۇناتادى. ءبىزدىڭ كارتوبىمىزدى تۇرىكمەنستان, رەسەي مەملەكەتتەرى دە الىپ وتىر. رەسەيدىڭ كورشىلەس ايماقتارى كوكتەمدە توننالاپ ساتىپ اكەتەدى. ول جاقتا وسىرىلەتىن تۇينەكتەر ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋعا جارامسىز. بارناۋل, كەمەروۆ, ومبى, تومبى, ءنوۆوسىبىر قالالارىنىڭ جەتكىزۋشىلەرى تۇراقتى بايلانىس ورناتقان. ماقتانۋعا تۇرارلىق ەرەكشەلىگىمىزدى ايتايىن, ەگىس القاپتارىمىزدا وسىرىلەتىن ونىمدەرىمىز ساقتاۋعا وتە ءتوزىمدى. مامىرعا دەيىن ساقتاعاندا ءونىمنىڭ كوپ بولسا 5-10 پايىزى عانا ب ۇلىنەدى. جىل سايىن تاناپتاردى اۋىستىرىپ, كارتوپتىڭ تۇقىمدىق ساپاسىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسامىز. ءبىر جەرگە جىل سايىن كارتوپ وتىرعىزا بەرسەڭ وسىمدىك اۋرۋعا ۇشىرايدى, ساپاسى تومەندەيدى. ال سۇرىپتىق قاسيەتىن ساقتاساڭ, كارتوپ گەندىك ەرەكشەلىگىن جوعالتپايدى, – دەيدى كوپجىلدىق تاجىريبەسى بار زەينوللا قايروش ۇلى.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, جەرگىلىكتى باسشىلىقتار وڭىرلەردەگى حالىقتىڭ جاعدايىن جاساپ, الەۋمەتتىك باعادا ساتىلاتىن كارتوپ پەن ءسابىزدى مولىنان قامتىپ قالۋعا تىرىسىپ جاتقاندارى قۋانتارلىق. دەي تۇرعانمەن, قىس اياعى ۇزاعاندا نارىقتا ءدامسىز كارتوپتار تولىپ كەتەتىنى بار. بيىل جىل باسىندا پاۆلودار وبلىسىنىڭ تۇتىنۋشىلارى تاراپىنان الەۋمەتتىك كارتوپتىڭ ساپاسىنا قاتىستى نارازىلىق تۋىنداعان. سوندىقتان ءونىمدى ساقتاپ, جەتكىزۋشىلەر ساپا ماسەلەسىن باستى ورىنعا قويۋى كەرەك, ال باقىلاۋشى ورگاندار تاۋار قاۋىپسىزدىگىن قاداعالاۋى قاجەت دەپ سانايمىز. باستامانىڭ باسى – دارداي, اياعى قىلداي بولماسا ەكەن.
پاۆلودار وبلىسى