1993 جىلدىڭ جازىندا رەسپۋبليكالىق ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ «نا ستراجە-ساقشى» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىندە جۇرگەن جەرىمنەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ اۋىستىم. «ەگەمەندەگىلەر» بۇرىنعى باس رەداكتورى شەرحان مۇرتازا جايىندا جىلى-جىلى اڭگىمەلەر ايتاتىن. ول كىسىنىڭ جازۋشىلىعى ءوز الدىنا, جۋرناليستيكا سالاسىنداعى ەڭبەگىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. شەراعاڭ قاي باسىلىمعا باسشى بولىپ بارسا, سول جەردە ەلدى ەلەڭ ەتكىزەر جاڭا ءبىر تاقىرىپتار بوي كوتەرەتىن.
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ش.مۇرتازا جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتتىعىمەن قوسا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورلىق قىزمەتىن قوسا اتقاردى. جوعارعى كەڭەستە كوتەرىلگەن وزەكتى ماسەلەلەردى شەراعاڭ ەرتەڭىندە-اق «ەگەمەننىڭ» بەتىندە ء«بىر اۋىز ءسوز» دەگەن ايدارمەن تۇيىندەپ بەرەتىن. ء«بىر اۋىز سوزدە» اششى شىندىق مەن مۇندالاپ تۇراتىن.
جوعارعى كەڭەستىڭ ەكىنشى شاقىرىلىمى 1995 جىلى زاڭسىز دەپ تاراتىلدى. ونىڭ الدىندا قازاقستان رترك توراعاسى قىزمەتىندە بولعان ش.مۇرتازاعا ەشكىم قايتا قىزمەت ۇسىنبادى.
1996 جىلدىڭ جازى ەدى. ءبىر جينالىستا باس رەداكتورىمىز ن.ورازالين:
– بىلەسىڭدەر مە, شەراعاڭا «ەگەمەنگە» شولۋشى بولىپ كەلىڭىز دەپ ەدىم, كونبەدى, – دەدى.
ارادا بىرەر كۇن وتكەندە جىگىتتەر شەراعاڭدى ءاي-شايعا قاراتپاي, التىنشى قاباتتاعى مەنىڭ بولمەممەن قابىرعالاس بولمەگە اكەلىپ وتىرعىزدى. مىنە, وسى كەزدەن باستاپ «ەلىم, ساعان ايتام, ەلباسى, سەن دە تىڭدا!» دەگەن تاقىرىپتا شەرحان مۇرتازا مەن كامال سمايىلوۆ اراسىندا حات جانرىنداعى ءزامانسوز باستالىپ كەتكەن ەدى.
ەفرەيتور دا ەمەس
التىنشى قاباتتاعى ليفت اشىلعاندا ءدال قارسىسىنداعى ايقارا ەكى ەسىكتىڭ بىرىندە مەنىڭ فاميليام, ەكىنشىسىندە «شەرحان مۇرتازا» دەگەن جازۋ بىردەن كوزگە تۇسەتىن. رەداكتسياعا شاعىم ايتۋشىلار بۇرىندار مەنىڭ بولمەمنىڭ (قۇقىق ءبولىمى) ەسىگىن اشسا, ەندى ءبارى شەراعاڭنىڭ ەسىگىن كۇزەتىپ, كەزەككە تۇراتىن بولدى. شەراعاڭ ولاردىڭ شەرىن تارقاتىپ, اسىقپاي تىڭداپ العان سوڭ, قاعازدارىن بۇرقىراتىپ ماعان الىپ كەلەدى.
– قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جايىندا جازاتىن وسى جىگىت. جاڭاعى اڭگىمەلەرىڭدى قايتادان ايتىپ بەرسەڭدەر, ءبىر ناتيجە شىعارادى, – دەيدى دە, ءىلبىپ باسىپ شىعىپ كەتەدى.
بىردە شەراعاڭ بولمەمە جايلاپ كىردى دە, قارسى الدىمداعى ورىندىققا جايعاستى. سوسىن تاماعىن قىرناپ الىپ:
– ءاي, باتى-ى-ر-ر! – دەدى. مۇنداي ءسوزدى ەكىنىڭ بىرىنە ايتا بەرمەيتىن شەراعاڭنىڭ كوڭىلىندە جىلۋ بار ەكەنى بايقالادى. – سە-ە-ەن ايگىلى پارتيزان, حالىق قاھارمانى قاسىم قايسەنوۆتى بىلەتىن شىعارسىڭ؟
– و نە دەگەنىڭىز, «جاۋ تىلىنداعى بالا» كىتابىن جاستانىپ وقىپ وستىك قوي.
– ال سەن ول كىسىنىڭ اسكەري شەنى قانداي ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟
– بىلمەيمىن...
شەراعاڭ ءسوزىن ودان ءارى جالعادى. تۇسىنگەنىم: جەڭىستىڭ ەلۋ جىلدىعى قارساڭىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعى مايدانگەر جازۋشىلاردىڭ ءبىرازىنا زاپاستاعى اسكەري شەندەرىن كوتەرۋ جونىندە قورعانىس مينيسترلىگىنە ۇسىنىس جاساپتى. سولاردىڭ ىشىندە ق.قايسەنوۆكە پولكوۆنيك شەنىن بەرۋدى سۇراپتى. مينيسترلىكتەگىلەر پودولسك قالاسىنداعى رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىنە حات جازىپ, پارتيزان وتريادىنىڭ بۇرىنعى كومانديرى ق.قايسەنوۆتىڭ سوڭعى اسكەري شەنى قانداي بولعانىن انىقتاپ بەرۋدى سۇرايدى. بىراق ول جاقتان ق.قايسەنوۆ جايىندا ەشقانداي انىقتاما تابىلمايدى. بۇدان كەيىن مۇنداعىلار ق.قايسەنوۆ جايىندا «ەفرەيتور شەنى دە جوق قاتارداعى جاۋىنگەر» دەگەن شەشىم شىعارادى. بۇعان اشۋلانعان ق.قايسەنوۆ «ەگەمەندەگى» شەراعاڭا حابارلاسادى. شەراعاڭ ادەتتەگىدەي بۇل ءىستى ماعان قاراي ىسىرىپ وتىر.
ءبىراز زەرتتەۋ بارىسىندا جاناما دەرەكتەر ارقىلى ق.قايسەنوۆتىڭ سوعىستان كەيىنگى اسكەري شەنى مايور ەكەنىن, ال اسكەري قىزمەتى پولك كومانديرىمەن پارا-پار بولعانىن دالەلدەپ, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ نازارىنا «قاھارماننىڭ قاباعى نەگە كىربىڭ؟» دەگەن تاقىرىپتا ماقالا جازدىم. كوپ ۇزاماي ق.قايسەنوۆكە پولكوۆنيك دارەجەسى بەرىلدى. جاقسى حاباردى ەستي سالا شەراعاڭ مەنى باس رەداكتورعا الىپ كىردى. ەرتەڭگى نومىرگە «اسسالاۋماعالەيكۋم, پولكوۆنيك قايسەنوۆ» دەگەن قۇتتىقتاۋ ماقالانى باس رەداكتوردىڭ ءوزى جازدى. شەراعاڭنىڭ ءبىر اۋىز ءسوزى قيىن ءتۇيىندى وسىلاي شەشتى.
عارىشكەر جانىبەكوۆ قازاق ەكەن
بىردە شەراعاڭ بولمەمە جايلاپ كىردى دە, قارسى الدىمداعى ورىندىققا جايعاستى. سوسىن تاماعىن قىرناپ الىپ:
– ءاي, باتى-ى-ر-ر! – دەدى. ماڭىزدى ءبىر اڭگىمە قوزعاردا شەراعاڭ ءسوزدى وسىلاي باستايتىنىنا ۇيرەنىپ قالعام. – سە-ە-ەن ەكى مارتە كسرو باتىرى, عارىشكەر ۆلاديمير جانىبەكوۆ جايىندا جاقسى بىلەتىن شىعارسىڭ؟
– ارينە, شەراعا. ول جايىندا كوپ جازىلدى عوي...
– ال ونىڭ ۇلتى كىم ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟
شەراعاڭ ءسوزىن جالعادى. تۇسىنگەنىم: ۆلاديمير جانىبەكوۆ تۋعان جەرى – وزبەكستانداعى بوستاندىق اۋدانىنا كەلىپ جاتقان كورىنەدى. ال سول جاقتاعى ادامدار شەراعاڭا حابارلاسىپ, ءۆلاديميردىڭ ۇلتى قازاق ەكەنىن جانە ونى وزىنەن سۇراپ ءبىلۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇرعانىن ايتىپتى.
شەراعاڭ ەكەۋمىز باس رەداكتورعا كىردىك تە, ماعان وزبەكستانعا ىسساپارعا بارۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىندىردىك.
...ۆلاديمير ءتورتىنشى سىنىپقا دەيىن وزبەكستاننىڭ بوستاندىق اۋدانىنداعى ورتا مەكتەپتە وقىپتى. بىراق ول جەردەگى قۇجاتتاردىڭ بىرىنەن دە «جانىبەكوۆ» دەگەن فاميليا كەزدەسپەدى. ەستۋىمىزشە, ونىڭ باستاپقى فاميلياسى كرىسين بولىپتى-مىس. كەيىن جانىبەكوۆا دەگەن نوعاي قىزىنا ۇيلەنىپ, ايەلىنىڭ فاميلياسىنا كوشكەن. بالا كەزىندە سىنىپتاستارى «كرىسا» دەپ مازاقتاي بەرگەن سوڭ, وسىلاي جاساپتى-مىس.
ۆلاديمير قازىر شىرشىقتاعى ناعاشىسىنىڭ ساياجايىندا دەمالىپ جاتىر دەگەندى ەستىدىك. كەلسەك, كەشە ماسكەۋگە ۇشىپ كەتىپتى. ناعاشىسى كوپ سوزگە جوق ادام كورىنەدى. «اكەسى ەرتە قايتىس بولدى. كرىسين دەپ ءوز فاميلياما اۋىستىرىپ العام. ءتورتىنشى سىنىپتان كەيىن تاشكەنتتەگى سۋۆوروۆ مەكتەبىنە بەردىم. اسكەري ۋچيليششە ءبىتىردى. كەيىن عارىشقا ۇشتى» دەگەننەن باسقاعا بارمادى.
قايتار ساتتە ءۆلاديميردىڭ اكەسى دەلىنىپ جۇرگەن جانىبەكوۆتىڭ ناعاشى اپكەسىمەن جولىقتىم. ول كىسىنىڭ بەرگەن دەرەگى:
«جيەن ءىنىمنىڭ فاميلياسى – جانىبەكوۆ» دەدى دە, ءوزىنىڭ جانە جيەن ءىنىسىنىڭ ەسىمىن گازەتتە كورسەتپەۋدى ءوتىندى.
جيەن ءىنىسى جاس كەزىندە «بوستاندىقتاعى» جىلۋ ورتالىعىندا وت جاعۋشى (كوچەگار) بولىپ ىستەيدى. كوچەگاركانىڭ كەلەسى ءبىر بولمەسىندە كىر جۋىلاتىن (پراچەچنايا). سول جەردەگى ءبىر ورىس قىزىمەن تانىسىپ, اقىرىندا ۇيلەنەدى. ءسابي دۇنيەگە كەلەدى. اتىن ۆولوديا (ۆلاديمير) دەپ قويادى.
جيەن ءىنىسى كەيىن تراكتوردىڭ قۇلاعىنا وتىرادى. بىردە جۇمىستان كەلىپ, تراكتورىن ءۇيدىڭ ىرگەسىندەگى كۇندەلىكتى ورنىنا قويا بەرگەندە, تەجەگىشى ۇستامادى ما, الدە بايقامادى ما, ءسال عانا ارىرەكتەگى تەرەڭ جىراعا توڭكەرىلىپ كەتە بارادى. ءسويتىپ, كوز جۇمعان. بۇل كەزدە ۆولوديا باستاۋىش سىنىپتىڭ شاكىرتى. وكىنىشكە قاراي, ءبىرازدان كەيىن شەشەسى ىشكىلىككە سالىنادى. جەتكىنشەك ءتورتىنشى سىنىپتى بىتىرگەن جىلى تاشكەنتتەگى ناعاشىسى ءوز قولىنا الىپ, سۋۆوروۆ اتىنداعى اسكەري مەكتەپكە ورنالاستىرادى. بارى وسى.
بەس قىز تاربيەلەپ وسىرگەن جانىبەكوۆتىڭ ناعاشى اپكەسى مىنا ءبىر وقيعانى دا ەسىنە العان:
– ۆلاديمير جانىبەكوۆ عارىشكەر اتانعاننان كەيىن تۋعان جەرىنە كەلدى. كيىزۇي تىگىلىپ, كىرەبەرىستە ۇلتتىق كيىم كيگەن قىزدار ءتىزىلىپ تۇردى. ولاردىڭ اراسىندا مىنا كىشى قىزىم دا بار ەدى. ۆلاديمير وسى قىزدىڭ جانىنا كەلگەندە توقتاپ, بەتىنەن ءسۇيدى. قۇداي بىردەڭەنى سەزدىردى مە كىم ءبىلسىن؟ كيىزۇيدەن شىققان سوڭ ءوزىنىڭ وسكەن ءۇيىن كورگىسى كەلدى. ول ءۇي قاڭسىپ, اۋىل شەتىندە بوس قالعان. كەلدى دە توز-توزى شىقان ەسكى تامعا قاراپ كوزىنە جاس الدى. سوسىن بىردەن ماسكەۋگە ۇشىپ كەتتى. تاشكەنتكە بارۋعا ءتيىستى ەكەن, ەشقايدا بۇرىلماپتى...
وسى جاعدايلاردى شەراعاڭا ايتقانىمدا:
– كەيىن ۆلاديمير جانىبەكوۆپەن جولىقساڭ, وزىنەن سۇراپ بارىپ بۇل جايىندا جازارسىڭ. ازىرگە ەرتە, – دەپ ءبىر اۋىز سوزبەن ويىن تۇيىندەدى. بىراق جانىبەكوۆپەن جولىعۋدىڭ ءساتى ءالى تۇسكەن جوق.
تۇسىمدە جىلاپ ويانامىن
شەراعاڭنىڭ قاراماعىندا ىستەگەندەر ول كىسىنىڭ جۇمىس بارىسىنداعى مىنەزى وتە قاتال ەكەندىگىن ءجيى ايتادى. ال جاي ۋاقىتتاعى مەيىرىمى قانداي ەكەندىگى جوعارىداعى مىسالداردان-اق كورىنىپ تۇر. وزىنەن كىشىلەرمەن سالەمدەسۋى دە ەرەكشە. ۇناتاتىن ادامىنىڭ القانىنا القانىن شارت ەتكىزىپ تاستاپ جىبەرەدى. سول شارت ەتكەن شاپالاقتى دا ساعىنادى ەكەنسىڭ.
شەراعاڭ «ەگەمەننەن» پارلامەنتكە دەپۋتات بولىپ كەتكەننەن كەيىن كەزدەسپەدىم. «اي مەن ايشا» كىتابىن ءجيى قولىما الامىن.
بىردە تەلەديداردى قوسىپ قالسام, شەراعاڭ تۋرالى حابار ءجۇرىپ جاتىر, بىراق اياقتالىپ قالىپتى. كۇزگى باقتا, ورىندىقتا جالعىز وتىر. باسىندا باياعى سامبرەرو ءشىلاپىسى. ۇستىندە سۇر پالتو. قولىنداعى تاياققا ءسال سۇيەنىڭكىرەيدى. ەڭسەسى تۇسىڭكى. «تۇسىمدە جىلاپ ويانامىن. جەتىمدىك ءوتىپ كەتكەن!» دەدى مۇڭايىپ. ەسىمدە سوڭعى ءبىر اۋىز ءسوزى عانا قالدى. ودان كەيىن ءوزى دە كوپ ۇزامادى.
سەرىك جۇمابەك ۇلى,
ءال فارابي اتىنداعى قازۇۋ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى