دەنيسوۆ اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ باستاۋ كەزەڭدەرىندە قالام ۇستاعان قارىمدى جۋرناليست, اقىن, جازۋشى, وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى-قىرقىنشى جىلدارى ارالىعىندا قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ قوستاناي, جامبىل وبلىستارىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان امانعالي سەگىزباەۆتىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان تاعىلىمى مول شارا ءوتتى.
ZOOM كەڭىستىگىندە ونلاين رەجىمدە وتكەن ەسكە الۋ كەشىنە قالامگەردىڭ نەمەرەسى, بەلگىلى ەكونوميست, ەنەرگەتيك اسەت ناۋرىزباەۆ, ل.تولستوي اتىنداعى قوستاناي وبلىستىق امبەباپ عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى الماتاي نۇرماعامبەتوۆا, اۋدان كولەمىندەگى وزگە دە زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن مادەنيەت سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, مەكتەپ مۇعالىمدەرى مەن وقۋشىلار قاتىستى.
تانىمدىق-تاريحي ءمانى ەرەكشە ءىس-شارانىڭ بارىسىندا اسەت قابدوش ۇلى ەلىمىزدىڭ باس گازەتىنىڭ باستاۋ كەزەڭدەرىندە قىزمەت ەتكەن, كەيىن سوعىسقا اتتانىپ مايدان شەبىندە قازا تاپقان مايدانگەر جۋرناليست امانعالي سەگىزباەۆتىڭ ءومىر تاريحى مەن شىعارماشىلىعى جايىندا اڭگىمەلەپ, اتاسىنىڭ كىندىك قانى تامعان وڭىردە ءوتىپ جاتقان ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشىلارعا العىس ايتتى.
– اتام امانعالي سەگىزباەۆ 1897 جىلى وسى وڭىردەگى اقسۋ اۋىلىندا تۋىپ ءوستى. العاش تاتار مولداسىنان ساۋات اشىپتى. كەيىن ترويتسك قالاسىنداعى زەينوللا يشاننىڭ مەدرەسەسىندە وقىپ, ودان كەيىن ء«ۋازيپا» مەدرەسەسىنە اۋىسىپ, ونى جاقسى بىتىرەدى. ەڭبەك جولىن قوستاناي قالاسىندا ۇستازدىقتان باستايدى. ودان كەيىن ۋەزدىك وقۋ ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارادى. اتامنىڭ قازاق جۋرناليستيكاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى مول. ول 1923 جىلى ورىنبوردا جارىق كورىپ تۇرعان «جاس قازاق» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, 1924 جىلدان باستاپ «ەڭبەكشى قازاقستان» گازەتىنە رەداكتور, سەمەي وبلىستىق «ەكپىندى» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» – سول كەزدەگى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى, مەنشىكتى ءتىلشىسى بولعان. «قىزىل قازاقستان», «جاس قازاق», «ايەل تەڭدىگى» جۋرنالدارىنا دا بەلسەنە ات سالىسىپ تۇرعان. ونىڭ ولەڭدەرى, فەلەتوندارى مەن وچەركتەرى سول كەزەڭدەگى ءباسپاسوز بەتىندە ءجيى جاريالانىپ تۇردى. كوپتەن بەرى وسى اتامنىڭ ەسىمى ءوزىنىڭ تۋعان جەرىندە ۇمىتىلىپ كەتتى-اۋ دەگەن وكىنىشتە ءجۇر ەدىم. بۇگىن, مىنە, ەسكە الىپ, قۇرمەتتەپ جاتقاندارىڭىزعا راحمەت. مەنىڭ مىناۋ كەۋدەمدە ول كىسىنىڭ قالدىرعان مۇراسى كەلەر ۇرپاقتىڭ كادەسىنە جاراپ, ەسىمى ۇمىتىلمايتىن بولدى دەگەن ءۇمىت وتىن تۇتاتتىڭىزدار, – دەدى قالام قايراتكەرىنىڭ نەمەرەسى اسەت ناۋرىزباەۆ.
ودان كەيىن ەسكە الۋ شاراسىنا جينالعاندارعا ل.تولستوي اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانانىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى الماتاي تويمانقىزى ءوزى ۇيىمداستىرعان «جازۋشى. جەرلەس. ازامات» اتتى تاقىرىپتىق كورمەمەن تانىستىرىپ, كىتاپحاناداعى تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, امانعالي سەگىزباەۆتىڭ قالامگەرلىگى تۋرالى وي تولعادى.
– 1918 جىلى امانعالي سەگىزباەۆ قوستاناي قالاسىنا كەلىپ, جاڭادان اشىلعان مۇعالىمدەر كۋرسىنا تۇسەدى. وسى كۋرستا وقىپ ءجۇرىپ, ءوزى قۇرالپى جاستاردىڭ باسىن قوسىپ, ويىن-ساۋىق ۇيىرمەسىن ۇيىمداستىرادى. ءوزى وسى ۇيىرمەگە لايىقتاپ تۇڭعىش رەت «قالامقاس» اتتى شاعىن پەسا جازادى. ونى ساحناعا شىعارىپ, باستى كەيىپكەردىڭ بەينەسىن ءوزى سومدايدى. ال قالامقاستى راحيما دەگەن شاكىرت قىز وينا- عان ەكەن, – دەدى ءبولىم مەڭگەرۋشىسى.
الماتاي نۇماعامبەتوۆانىڭ قولىنداعى دەرەكتەر بويىنشا, امانعالي سەگىزباەۆ 1921 جىلى ۋەزدىك وقۋ ءبولىمىنىڭ جانىنان 21 ادامنان تۇراتىن كوركەمونەرپازدار توبىن ۇيىمداستىرىپ, اۋىل اراسىنا شىعىپ, ويىن-ساۋىق كورسەتەدى. بۇل ونەرپازدار توبىنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ىشىندە كەيىن ايگىلى ساحنا ساڭلاقتارىنا اينالعان حالىق ارتىستەرى سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆتار دا جۇرگەن.
امانعالي سەگىزباەۆ ارتىندا مول ادەبي مۇرا قالدىرعان قارىمدى قالامگەر. اقىن شىعارمالارىنىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىگى – «ارشالى بويىندا» دەپ اتالاتىن داستانى. شامامەن 1920 جىلدارى جازىلعان بۇل داستاندا اقىن تۋعان جەرى ارشالىنى جىرعا قوسادى.
1942 جىلى سوعىسقا اتتانعان جالىندى جۋرناليست 1944 جىلى كەنيسبەرگ قالاسىن ازات ەتۋ ءۇشىن بولعان ۇرىستا قازا تابادى.
– قالامگەردىڭ قازاسى تۋرالى جازۋشى, عالىم بۇركىت ىسقاقوۆتىڭ «وت ورتاسىنان ورالماعاندار» اتتى كىتابىندا: «...ۇرىستان كەيىن شارشاپ قالجىراعان سولداتتار دەم الماستان قالا ىشىندە جارىلعان بومبا مەن سناريادتاردان شىققان ءورتتى سوندىرۋمەن بولدى. وسى كەزدە ورتەنىپ جاتقان ءبىر ۇلكەن ۇيدەن شىرىلداعان جاس بالانىڭ داۋىسى شىقتى. ۇلكەن جۇرەك يەسى, بالاجان امانعالي سەگىزباەۆ ءوز باسىنا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ-قاتەرگە قاراماستان ورتەنىپ جاتقان ءۇيدىڭ ىشىنە كىرىپ كەتتى دە, كوك تۇتىنگە بۋلىعىپ, تۇنشىعىپ جاتقان ەكى جاسار نەمىس قىزىن وت-جالىننىڭ اراسىنان الىپ شىقتى. بالا دەگەن كىم؟ ول نارەستە, ول ءسابي. ول دوستىڭ دا, دۇشپاننىڭ دا كىم ەكەنىن بىلمەيدى. الگى نەمىس قىزى دا سونداي نارەستەلەردىڭ ءبىرى ەدى. ول بەيتانىس جاۋىنگەردىڭ, امانعاليدىڭ قوينىنا تىعىلىپ, موينىنان مىقتاپ قۇشاقتاپ الدى. امانعالي ونى قولىنا الىپ, ەكىنشى ءبىر جاۋىنگەرگە بەردى دە: – ءبىر قاۋىپسىز جەرگە اپارىپ, امان ساقتاڭدار! – دەپ تاپسىردى. اۋىر ۇرىستاردان ءارى ءورت سوندىرۋدەن شارشاپ-شالدىققان جاۋىنگەرلەر, جايعاسىپ دەم الا باستادى. وسى كەزدە امانعالي ءوزىنىڭ جاۋىنگەر جولداسىنان: – جاڭاعى بالانىڭ جايى قالاي؟ – دەپ سۇرادى. بىراق ول جاۋاپ بەرىپ ۇلگەرمەدى. قالتارىستا تىعىلىپ تۇرىپ وق اتقان قورقاق تا ز ۇلىم جاۋدىڭ سۇرقيا وعى امانعالي سەگىزباەۆتىڭ ۇلكەن جۇرەگىنىڭ سوعۋىن توقتاتتى, ونىڭ تاماشا ءومىرىن ءۇزىپ كەتتى», دەپ جازادى. بۇل قايعىلى وقيعا 1944 جىلى قاراشادا بولعان ەكەن, – دەيدى كىتاپحاناشى الماتاي تويمانقىزى.
ەسكە الۋ كەشى بارىسىندا جينالعاندارعا دەنسيوۆ اۋداندىق تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى سالتانات وڭالبەكقىزى مەن ت. دارقانباەۆ اتىنداعى ايەت جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەبىنىڭ 8-سىنىپ وقۋشىسى اناستاسيا ماتۆەەۆا امانعالي اقىننىڭ ولەڭدەرىن جاتقا وقىپ بەردى.
جيىن سوڭىندا مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى امانعالي سەگىزباەۆتىڭ مۇراسىنا ارناپ دايىنداعان «شينەل كيگەن جۋرناليست» كورمەسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. كورمەگە مۋزەي قىزمەتكەرلەرى مايدانگەر ءجۋرناليستىڭ ۇرپاقتارى وراز امانعالي ۇلى مەن سۆەتلانا امانعاليقىزى ناۋرىزباەۆالاردان العان قۇندى فوتوسۋرەتتەر, كونە قولجازبالار مەن سارعايعان حاتتار قويىلعان.
قوستاناي وبلىسى