ەلباسى مەملەكەتتىڭ الدىنا بارىنشا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ جونىندە مىندەت قويدى. بۇل – دامۋ بويىنشا ەۋروپالىق ەلدەردىڭ ستاندارتتارىنا جەتۋگە ءتيىسپىز دەگەن ءسوز. ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا سالىنىپ جاتقان ينۆەستيتسيانىڭ, وندىرىلگەن جالپى ءونىمنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمىنە قاراعاندا جوعارى دامىعان ەلدەر قاتارىنا ەنۋ مۇمكىندىگىمىز جوعارى. الايدا, الىس-جاقىن شەتكەرگى ايماقتارىمىزدىڭ جاي-كۇيى قالاي؟ دامۋ مۇمكىنشىلىكتەرى قانداي دەڭگەيدە؟ جالپى ەلمەن بىرگە ولار دا ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سايكەس بولا الا ما دەگەن سۇراقتاردى الدىمىزعا قويىپ, استانا توڭىرەگىندە بولسا دا شەت قالعان ايماقتىڭ ءبىرى سانالىپ جۇرەتىن قورعالجىنعا ساپار شەككەن ەدىك.
ەلدىڭ اتىن ەر شىعارار قورعالجىن – قازاقتىڭ تاريحي ءوڭىرى. اقمولا وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اۋماعىندا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇلەسى باسقالاردان اناعۇرلىم باسىم بىردەن-ءبىر قازاق اۋدانى سانالىپ كەلگەن اۋدان وسى. ەگەر ينتەرنەتتەن قورعالجىندى ىزدەۋ كەرەك بولسا ءبىز «ق» ارپىنەن باستالاتىن ءتورت: قۇلتۋما, قورىق, قوقيقاز, قوناەۆ دەگەن سوزدەردى تەگي رەتىندە قويار ەدىك. قورعالجىننىڭ تانىمال بولۋىنا ءبىرشاما ۇلەس قوسقان وسىناۋ اتاۋلار مەن قوناەۆ سەكىلدى ەرلەر ەسىمى. قازاقتا دانالىقتىڭ تەرەڭ مىسالدارىن ەكى-اق اۋىز سوزبەن توگە سالاتىن ۇشقىر ويلى, توكپە اقىندار كوپ بولعان عوي. سونىڭ ءبىرى قۇلتۋما اقىن وسى جەردىڭ تۋماسى. «سۇراساڭ مەنىڭ اتىم – قۇلتۋما-دى, مومىننان قۇلتۋماداي ۇل تۋمادى. قولعا الىپ دومبىرانى شىرقاعاندا, تامسانتىپ شىركىن كومەي بۇلتىلدادى!» دەيتىن اقىننىڭ ەسىمى قازاقتىڭ ۇلان-بايتاق ساحاراسىنا كەڭىنەن تانىمال بولعان. 1840 جىلى تۋىپ, 1915 جىلى دۇنيەدەن وتكەن قۇلتۋما شىعارماشىلىعىنىڭ وزگە جەتىستىگىن ايتىپ جاتپاي, ءبىر-اق مىسالىنا توقتالا كەتەيىك. قۇلەكەڭنىڭ زامانىندا قازاق ءالى اراققا ۇيىرسەك بولعان ەمەس, تەك ءتيىپ-قاشىپ قانا, وندا دا ۇلكەندەردەن, اتا-انادان, قوجا-مولدادان ۇرلانىپ ۇرتتايتىن. بىراق سونىڭ وزىندە اراقتىڭ زيانىن قۇلتۋماداي ايتقان ادام سيرەك شىعار. ول اراق تۋرالى مىناداي كورىپكەلدىك ايتقان: «اراق – اردىڭ اجالى, اقشانىڭ تاجالى. ىرىستىڭ قىرسىعى, ابىرويدىڭ مىلتىعى. جاقسىلىقتىڭ جاڭقاسى, توبەلەستىڭ ارقاسى». وسىنىڭ ءبىر ءسوزىن ارتىق, ءبىر ءسوزىن كەم دەپ ايتا الارمىز با؟ قۇلتۋما سونى وسى زاماننان الدەقايدا بۇرىن ايتىپ كەتكەن. قورعالجىننىڭ اتاعىن ءدۇيىم ەلگە ءماشھۇر قىلعان وسىنداي تۋمالارى تولىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە كەشەگى ءماريام جاگورقىزىنىڭ دا ورنى ەرەكشە. ونىڭ انىندەگى اششىكول مەن تۇششىكولدى كورگىسى كەلمەيتىن ادام سيرەك. بىراق سوڭعى جىلدارى قازەكەڭ ۇلكەندى ەمەس, ۇساقتى كوبىرەك كۇيتتەپ كەتەتىن داعدىسىمەن ءماريامنىڭ ءانىن ۇلەباي اقىن شىعارعان, وعان قىزدىڭ ەش قاتىسى جوق دەگەن سياقتى اڭگىمەلەردى كوبىرەك ايتىپ ءجۇر. مەيلى, كىم شىعارسا ول شىعارسىن, بىراق سول ءان قورعالجىننىڭ اتاعىن اسپانداتتى ەمەس پە؟ ورىس قىزىنىڭ قازاق جىگىتىنە عاشىق بولعانىنا سونشا كۇمان كەلتىرەتىندەي نە ءجونىمىز بار؟ ءوزى شىعارماسا بويىنا سىياتىن بولعان سوڭ تەلىنگەن شىعار؟ ويتپەسە قازاق ول ءاندى ءماريام جاگورقىزىنىڭ ءانى دەپ تانىر ما ەدى؟ سوندىقتان قورعالجىندىقتار وزدەرىنىڭ برەندى بولعان وسى ءاننىڭ يىعىنا قۇس قوندىرماي ساقتاۋى كەرەك ەدى, بىراق قازىرگى جەرلەستەرىنىڭ اراسىندا كەيبىرەۋلەردىڭ بۇل انگە دەگەن سالقىن كوزقاراسىن بايقاپ قالىپ, «ەڭ باستىسى امال ەمەس, ناتيجە» دەگەندى كەيبىر قورعالجىندىقتاردىڭ ۇعا قويمايتىنىن كوردىك. سول كوزقاراسپەن قورعالجىننىڭ كىرە بەرىسىنە ماريامعا قويىلعان بەلگىنى دە وزگەرتىپ, وعان كەڭەستىك كەرى كەتكەن تارتىپپەن بيىك ستەلا ورناتىپ تاستاپتى. ونىڭ دا اينالاسى كۇتىلمەگەن. ەڭ جامانى ءماريامنىڭ ءبىر اۋىز ولەڭىن دە وعان دۇرىس جازباعان. سوڭعى جولىنداعى ءيسى قازاق دالاسىنا تانىمال: «سونداعى ءماريامنىڭ ايتقان ءسوزى» دەگەننىڭ ورنىنا: «مىنەكي, ءماريامنىڭ ايتقان ءسوزى» دەپ ەستىگەن قۇلاققا تۇرپىدەي ەتىپ, وزگەرتىپ تاستاپتى. اتاقتى كومپوزيتور كەنجەبەك كۇمىسبەكوۆ, كۇمىس كومەي ءانشى رابيعا ەسىمجانوۆا, اكادەميك سۇلتانبەك قوجاحمەتوۆ, گروسسمەيستەر دارمەن سادۋاقاسوۆ جانە ت.ب. وسى توپىراقتىڭ وسكىندەرى. قاناتى قىزىل قوقيقاز ايتا بەرسە قورعالجىننىڭ اتاعىن اسپانعا شىعارعان دۇنيە جەتەرلىك. سونىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى – قورعالجىن قورىعى. اششى سۋلى تەڭىز كولى مەن قورعالجىن ويپاتىنداعى سۇلتانكەلدى, ەسەي, قوقاي, اساۋبالىق جانە تاعى باسقا 60 شاقتى تۇششى كولدىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن قورىقتىڭ جالپى اۋماعى 543 مىڭ 171 گەكتار. ءاربىر كولدىڭ اتالۋ تاريحى بار. ماسەلەن, «سۇلتانكەلدى» كەنەسارىنىڭ كەلىپ قونعان كولى ەكەن. سول سياقتى قالىڭ قولىمەن ابىلاي تۇسكەن دە كول بار. بىراق ۇيا سالىپ, سىڭسىپ جاتقان قۇستى ۇركىتپەيىك دەپ ابىلاي اسكەرىن الىپ كەتىپتى... قورىق العاش, 1957 جىلى اڭ اۋلاۋ ورنى بولىپ بەلگىلەنگەن. ودان قورىق بولىپ اۋىستىرىلادى, ال 1962 جىلى قورعالجىن ورمان-اڭشىلىق شارۋاشىلىعىنا اينالعان. تەك 1968 جىلى عانا عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇسىنىسىمەن قورعالجىن مەملەكەتتىك قورىق مارتەبەسىنە قول جەتكىزەدى. قاي كۇندە ەلدەگى ۇلكەن وزگەرىستەردىڭ ءبارى ۇكىمەت باسىنداعى ادامنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرىلادى ەمەس پە؟ قورعالجىن قورىعىنىڭ قۇرىلۋى دا سول كەزدە ۇكىمەت باسىندا بولعان د.قوناەۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستىرىلعان. ونىڭ ۇستىنە اڭ اۋلاۋدى جاقسى كورگەن ديمەكەڭ قۇس اتۋعا رۇقسات ەتىلگەن ماۋسىمدا وسىندا كەلىپ, دەمالاتىن كورىنەدى. وعان دەپ ارنايى سالىنعان ساياجاي دا بار ەكەن. قورىق قىزمەتكەرلەرى بەرگەن رەسمي اقپاراتقا قاراعاندا قورىقتا سۇتقورەكتىلەردىڭ 43, قۇستاردىڭ 350, بالىقتىڭ 14, جاندىكتەردىڭ 700, وسىمدىكتەردىڭ 443 ءتۇرى بار كورىنەدى. سونىڭ ىشىندە ءسۇت قورەكتىلەردىڭ 8, قۇستاردىڭ 27, جاندىكتەردىڭ 1 ءتۇرى حالىقارالىق قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن. سونداي-اق, قۇستاردىڭ 41, جاندىكتەردىڭ 4, وسىمدىكتەردىڭ 5 ءتۇرى قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا جازىلىپتى. كوك مايسالى, سامال جەل ەسكەن قورىقتىڭ كەڭ جازىعىمەن كەلە جاتساڭىز الدىڭىزدان اڭنىڭ بىرنەشە ءتۇرى كەزدەسەدى. كەيبىرى ءتىپتى ادامنان قورىقپايدى دەسە بولادى. ءبىر سۋىر ءبىز ءجۇرىپ كەلە جاتقان جولدان 50-60 مەتر جەردە جۇرگىنشىلەرگە قاراپ قوزعالماي جاتتى. باسقا جەر بولسا مۇنداي قاشىقتىقتا شاڭىن عانا كورسەتەتىن اڭ ءوزىنىڭ قورعالۋدا ەكەنىن سەزەتىن سياقتى. قورىقتىڭ باسشىلىعىنا ۇ.ءابجانوۆ دەگەن جاڭا باسشى كەلىپ جاتىر ەكەن, ول بىزگە تاجىريبەلى قىزمەتكەرى ب.رىسباەۆتى قوسىپ بەردى. وسى بەرىك رىسباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قورىقتىڭ كۇزەتشىلەرى مىلتىق, ءتىپتى اۆتومات تا اسىنىپ جۇرەدى ەكەن, بىراق ولار قارۋلارىن اڭ-قۇسقا ەمەس, براكونەرلەردى قۇرىقتاۋعا عانا قولداناتىن كورىنەدى. وزدەرى ءتىپتى قاسقىردى اتۋعا دا قاقىلارى جوق ەكەن. قورىقتىڭ ەڭ ۇلكەن كولى تەڭىزدىڭ اششى سۋلى ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق قوي. بىراق ول ءجاي عانا اششى ەمەس, الەمدىك تەڭىز سۋلارىنان 5-6 ەسە اششى كورىنەدى. قازاق «تەڭىز» دەگەن اتاۋدى دا وعان تەگىن بەرمەگەن, كولدىڭ ۇزىندىعى 80, ەنى 40 شاقىرىمعا جۋىق. ءوزى اقمولا وبلىسىنىڭ قورعالجىن, ەگىندىكول جانە قاراعاندىنىڭ نۇرا اۋداندارىنىڭ شەگىنە سوزىلىپ جاتىر. وسى قورىقتا ۇيرەنشىكتى اققۋ, قاز, ۇيرەكتەن باسقا اققۇتان, قىزىل جەمساۋلى قاراشاقاز, تۇرپان, قارا دەگەلەك, بىرقازان سەكىلدى سيرەك قۇستاردى دا كوپتەپ كەزدەستىرەسىز. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ اتاقتىسى – دۇنيە جۇزىندە وتە سيرەك كەزدەسەتىن قىزعىلت قوقيقاز. ول قازاقستاندا وسى تەڭىز كولىندە عانا ۇيا سالىپ, جۇمىرتقا باسادى. قاناتىنىڭ استى قىزعىلت بولىپ كەلەتىن ولار توپتالىپ ۇشقان كەزدە اسپاندا قىزىل الاۋ جالىنداپ بارا جاتقانداي بولادى ەكەن. كەرەمەت. الەمەت كورىنىس! ونى قىزىقتاۋ ءۇشىن جاقىن ماڭ تۇگىل الىس شەت ەلدەردەن جىل سايىن ەكى مىڭنان ارتىق تۋريستەر, زەرتتەۋشىلەر, ورنيتولوگ-عالىمدار كەلەتىن كورىنەدى. «بالام ءۇشىن مۇندا كەلەمىن, كۇنىم ءۇشىن اندا بارامىن» دەيتىن وسىناۋ ادال قۇستىڭ كۇز بەن قىسقا باراتىن جەرى يراك, يران ەلدەرى ەكەندىگى انىقتالعان. جىل سايىن 20 مىڭعا جۋىق باسى كەلىپ, بالاپانىمەن 25-30 مىڭعا جۋىقتاپ كەتەتىن كورىنەدى. بۇل قۇستىڭ تەڭىز كولىنە عانا كەلەتىن ءبىر سەبەبى – مۇندا باسقا جەردە وتە سيرەك كەزدەسەتىن جەمى – شايانشالار (راچكي) كەزدەسەتىن كورىنەدى. عىلىمي تىلدە ونى «ارتەميا سالينا» دەپ اتايدى. بۇل ءبىر ەرەكشە شايانشالار, سۋىققا دا, ىستىققا دا وتە ءتوزىمدى. ولاردىڭ جەر بەتىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىنا 195 ملن. جىل بولىپتى. قوقيقازدىڭ قاناتىنىڭ قىزىل بولاتىنى وسىنى جەگەننەن دەگەن ءسوز بار, بىراق ول عىلىمي تۇردە دالەلدەنگەن ەمەس. سوڭعى جىلدارى قورىق باسىنان وسى شايانشالاردى جيناپ, قىتايعا قىمبات باعاعا وتكىزىپ جاتىر دەگەن اڭگىمە دە گۋلەپ تۇر ەكەن. ال قىتايدا ودان نەشە ءتۇرلى قىمبات باعالى زاتتار جاسالاتىن كورىنەدى. سونىڭ كەسىرىنەن شايانشالار ازايىپ, جەم بولماعان سوڭ قوقيقاز دا كەمىپ بارادى-مىس دەگەن لاقاپتار تاراپتى. بۇل اڭگىمەلەر نەگىزسىز ەمەس كورىنەدى. ءبىزدى باستاپ الىپ جۇرگەن ب.رىسباەۆ قورىقتىڭ عىلىم, اقپارات جانە مونيتورينگ ءبولىمىنىڭ باستىعى رەتىندە بۇل اڭگىمەدەن دە حابارى مول بولىپ شىقتى. بىلتىر بىرنەشە براكونەردى, سونىڭ ىشىندە 100 قاپتاي جيناپ العان بىرەۋلەردى ۇستادىق. قورىق اۋماعى وتە ۇلكەن. وندايلاردىڭ قاي تۇستان كەلىپ جاتقانىن باقىلاۋ قيىن. ەڭ باستىسى ولاردى جازالايتىن زاڭ بابى جوق, تەك قورىققا زاڭسىز كىرگەندىگى ءۇشىن عانا اكىمشىلىك جازاعا تارتا الامىز. قىلمىستىق كودەكستە وسى ءىستىڭ جازاسى بەلگىلەنۋىن دەپۋتاتتارعا ايتقانبىز, الايدا ءالى زاڭ شىققان جوق, دەدى ول. وسى ماسەلەنى اياقسىز قالدىرماي, شەشۋ قاجەت ەكەندىگى كورىنىپ تۇر. قورىق جايلى اڭگىمەنى تۇجىرا كەتەتىن بولساق, ول 2007 جىلى IBA-نىڭ «اسا ماڭىزدى ورنيتولوگيالىق ايماقتار» ءتىزىمىنىڭ, 2008 جىلى يۋنەسكو-نىڭ «تابيعي مۇرالار» قاتارىنا ەنگىزىلىپ, 2012 جىلى تاعى دا سول يۋنەسكو-نىڭ شەشىمىمەن قازاقستانداعى جالعىز بيوسفەرالىق رەزەرۆات دەپ تانىلعان ەكەن. قورعالجىننىڭ ءوز باسىندا ەكو-مۋزەي بار, وسى مەكەمەنىڭ قىزمەتكەرلەرى ينتەرنەت ارقىلى دۇنيەجۇزىندەگى تانىمال ارىپتەستەرىمەن بايلانىس ورناتقان. «ۆيزيت-ورتالىعى» دەپ اتالاتىن بۇل مۋزەي ەۋروپالىق ستاندارتتارعا ساي, كىمگە كورسەتسە دە ۇيالمايتىن ساۋلەتتى عيمارات. قورعالجىنعا كەلەتى ن شەتەلدىك ەكوتۋريستەر سانى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەكى مىڭنان اسادى. ال قىزىقتاپ كەلەتىن ءوز ازاماتتارىمىزدىڭ سانى جىلىنا ءۇش مىڭداي بولادى ەكەن.
جولدىڭ جىرى جەتكىلىكتى الايدا وسى تۋريستەر كەلەتىن جول قانداي دەسەڭىزشى؟.. «كەلگەندە جيەنقۇلعا شىقپايدى ءۇنىم» دەمەكشى, قورعالجىننىڭ اتاعى جەر جارعان داڭقىمەن سالىستىرعاندا جولى مۇلدە جوق دەپ ايتۋعا بولادى. ەلىمىزدىڭ بارىنشا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ جولىنداعى ەڭ اقسايتىن دۇنيەسى دە وسى – جولدار ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. سونىڭ ءبىر كورىنىسى قورعالجىندا ەكەن. استانا – قورعالجىن تراسساسى تسەلينوگراد اۋدانى اياقتالعان ساتتەن باستاپ تەكىرەكتەي باستايدى, ال قاراەگىن اۋىلىنان ءارى جول ەمەس, تەك شۇڭقىر, جارىقباسپەن عانا جۇرۋگە تۋرا كەلەدى. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جول بولعاندىقتان مۇنى جوندەۋ, جاڭالاۋ كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنە قارايدى. بىراق ولارعا تالاي ايتىلسا دا, جازىلسا دا ونداعى شەنەۋنىكتەردىڭ قورعالجىن جولىنا قولدارى تيمەيتىن سياقتى. الىس شەت ەلدەردەن ءوز كولىكتەرىمەن كەلەتىن تۋريستەر استانانىڭ ءدال تۇبىندەگى جولدىڭ (135 شاقىرىم) وسىنداي بولعانىنا قايران قالاتىن شىعار-اۋ. ال بۇل ءجايتتىڭ ەكوتۋريستەردىڭ اراسىنداعى جۋرناليستەردىڭ اۋزىمەن ميلليونداعان ادامعا جەتىپ جاتقانىن ايتپاعاننىڭ وزىندە 2 مىڭ ءتۋريستىڭ ارقايسىسى كەمىندە 10 ادامعا ايتسا دا قازاقستاننىڭ يميدجىنە, حالىقارالىق بەدەلىنە وراسان زور نۇقسان كەلەرىن ەشكىم ويلامايتىن سياقتى. ءححى عاسىردا جولدارى, كەمپينگى, سەرۆيسى جوق دەپ افريكا ەلدەرىن ايتاتىنى سياقتى شەتەلدىك جۋرناليستەر قازاقستاندى دا تۇسىرگەن دەرەكتى فيلمدەرىندە كەكەسىنمەن اتاپ ءوتىپ جاتارى ءسوزسىز. يۋنەسكو-نىڭ «بيوسفەرالىق رەزەرۆات» دەپ ەلىمىزدە اتاق بەرگەن جالعىز جەرىنىڭ جولى ازىرگە وسىلاي. ال جول سالىنسا قورعالجىندا ءتۋريزمدى دامىتۋعا مول مۇمكىندىكتەر بار. كول جاعالارىنا بارماي-اق اۋىلداردا ەۋروپالىق ستاندارتتارمەن دەمالىس ۇيلەرى سالىنسا... الىس شەت ەل عانا ەمەس, سەنبى-جەكسەنبىدە بۋرابايدان باسقا باراتىن جەر تاپپايتىن شەنەۋنىكتەردىڭ وزدەرى-اق قاپتاپ بارار ەدى. قازىرگى ماشينالارعا 135 شاقىرىم دەگەن جاقسى جولدا ءبىر-اق ساعاتتىق قاشىقتىق ەمەس پە؟ ازىرگە, قورعالجىننىڭ ءوز باسىندا دەمالىس ىسكەرلىك ىزدەنىس ىزدەرى ۇيلەرى جۇمىس ىستەي باستاپتى. سونىڭ ءبىرى – مارات ءالىمجانوۆ دەگەن ازاماتتىڭ قاراعايدان قيىپ سالعان ۇيىندە ءوزىمىز دە قونىپ شىقتىق. اۋاسى قانداي! تاسقا قامالۋدى عانا بىلەتىن باسىمىز از ۇيىقتاعاننىڭ وزىندە قاتتى سەرگىپ قالدىق. ءوزى اۋداندىق مۋزىكا مەكتەبىندە ديرەكتور, ءارى «دۋداراي» ءانسامبلىنىڭ جەتەكشىسى. ءانشى, كومپوزيتور جىگىتتىڭ نەسيەگە دەمالىس ءۇيىن سالىپ, ونداعان قوناقتى قارسى الىپ جاتقانىنا ريزا بولاسىڭ. اتتەڭ, ەۋروپالىق تاجىريبە عانا جەتىڭكىرەمەي تۇر. ونى ۇيرەنۋ ءۇشىن بىرەر شەت ەلدەرگە بارىپ كەلسە جەتىپ جاتىر ەدى دەپ ويلايمىز. وكىمەتتىڭ جۇمىسىندا ءجۇرىپ-اق كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ, سونىڭ ىشىندە مال باسىن كوبەيتىپ جاتقان جىگىتتەر مۇندا كوپ ەكەن. بىزگە قورىقتى ارالاتقان, جوعارىدا ايتىلعان, قايىر رىسباەۆ تا 30 باس سيىرى بارىن ايتىپ وتىردى. جەم-ءشوبىن دە ۋاقىتتى تاۋىپ بەرەمىن, قوراسىن دا سالىپ الدىم, ەرىنبەسەڭ بارىنە دە قول جەتكىزۋگە بولادى, دەيدى ول. قورعالجىن اۋدانى اتاعى جەر جارعانىمەن 9,5 مىڭ عانا حالقى بار شاعىن ءوڭىر. سونىڭ 3 مىڭدايى اۋدان ورتالىعىنىڭ وزىندە تۇرادى. اۋدان اكىمى قايىر رىسكەلدينوۆ وسى ەلدىڭ تۋماسى بولماسا دا قورعالجىننىڭ تاريحىن زور ماقتانىشپەن ايتىپ وتىردى. ءوزىم الماتى وبلىسىنداعى سارقاند اۋدانىنىڭ تۋماسىمىن. ەلگە بارعاندا قۇرداستارىم 9 مىڭ حالقى بار اۋدان دا بولا ما ەكەن دەپ تاڭدانادى. سوندا مەن: سىزدەردىڭ 70 مىڭ تۇرعىندارىڭىزدىڭ اراسىنان نەشە دەپۋتات شىقتى دەيمىن. سويتسە, ولاردا بىرەۋ دە جوق ەكەن. ال ءبىزدىڭ شاعىن قورعالجىننان پارلامەنتتە 3 ادام وتىر دەپ ماقتانسام, جۇمعان اۋىزدارىن اشا الماي قالادى, دەيدى ول. شىنىندا, سەناتتاعى ەڭ بەلسەندى دەپۋتاتتىڭ ءبىرى سۆەتلانا جالماعامبەتوۆا, ماجىلىستەگى جامبىل احمەتبەكوۆ پەن تالعات ەرعاليەۆ وسى اۋداننىڭ تۋماسى ەكەن. ورىندى ماقتانىش, الايدا قورعالجىننىڭ جولىن سالۋعا وسى ءۇش بىردەي پارلامەنتاريدىڭ جابىلىپ ءجۇرىپ نەعىپ اقشا بولدىرە الماي جاتقانىنا ويلانىپ قالاسىڭ... جولى بولماسا باسقا جاعىنان قورعالجىن قۇلازىپ قالعان جوق, قوزعالىس ۇستىندە ەكەنىن كورىپ قايتتىق. مىسالى, امانگەلدى اۋىلىندا ءبىر ىسكەر ازامات مىڭ باس جىلقى ءوسىرىپ وتىر ەكەن. سابىندىدا 50 پاتەرلىك ءۇي سالامىز دەسەدى. وسى اۋىلدىڭ ءبىر ازاماتى دەمالىس ۇيلەرىن سالۋدى دا قولعا الىپ جاتقان كورىنەدى. جانتەكەدە «سىباعا» باعدارلاماسىمەن نەسيە العان نۇرباقىت دوسىمباەۆ دەگەن ازامات ءبىر مىڭ باس مال ءوسىرىپ جاتىر. سابىندىداعى يباليەۆ جانبولات دەگەن ازامات شاعىن ءسۇت زاۋىتىن اشامىن دەپ تالپىنىپ جاتقان كورىنەدى. 70 باس سيىرى بار ەكەن, ەندى سونى 150 باسقا دەيىن كوبەيتۋدى كوزدەپ وتىرعان سىڭايلى. مۇنداي مىسالدار كوپ. جالپى, قورعالجىن بويىنشا 603 شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى تىركەلگەن. اۋدان نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. 19,5 مىڭ قارا مال, 24 مىڭ قوي-ەشكى, 10 مىڭ جىلقى, 20 مىڭداي قۇس بار كورىنەدى. وسىنىڭ ءبارىن 9,5 مىڭ حالىققا بولسەڭ, از ەمەس. تولىق شەشىلمەگەن اۋىز سۋ ماسەلەسى بويىنشا ارپالىس ءجۇرىپ جاتىر ەكەن, جاڭا مينيسترلىك ماگيسترالدى سۋ قۇبىرلارىن عانا تارتامىز, ال سۋ بولەتىندەرگە وزدەرىڭ يە بولاسىڭ دەيتىن كورىنەدى. وعان ءبىزدىڭ شامامىز جەتپەيدى, اۋىز سۋدى اۋىلدارعا دەيىن وزدەرىڭىز تارتىپ بەرىڭىزدەر دەپ بۇلار تالاپ ەتەتىن كورىنەدى. ارينە, كۇرەسۋ كەرەك. بۇرىن بالەن مىڭ گەكتارلاپ جەر الىپ العاندار كوپ كورىنەدى, سولاردىڭ قولدانىلماي جاتقان جەرلەرىن قايتارۋ جۇمىسى دا قىزۋ قولعا الىنىپتى. ازىرگە 10 مىڭ گەكتاردايى قايتارىلىپ, ىسپەن اينالىسامىن دەگەندەرگە بەرىلىپ جاتقان كورىنەدى. قورعالجىننىڭ تاعى ءبىر جەتىستىگى: كەدەن وداعىنىڭ ارقاسىندا رەسەيگە ەت شىعارۋعا قول جەتكىزىپتى. بىلتىرعى جىلدىڭ اياعىندا ماسكەۋگە العاش رەت 16 توننا اپارعان ەكەن, بيىل 300 تونناعا كەلىسىمشارت جاسالىپتى. مۇنى ىستەپ جاتقان قورعالجىن اۋماعىنداعى «استانا-اگروپرودۋكت» جشس. ول ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماعا ەنگەن جوبانى ىسكە اسىرۋدا. ءبىر قىزىعى, قورعالجىننىڭ قويى مەن جىلقىسىنىڭ ەتى اتىشۋلى رەستورانداردا 15 مينوتتە دايىن ەتۋگە بولاتىن ساپالىلاردىڭ قاتارىنا ىلىككەن ەكەن. 2900 اعاشتى جەتىسۋدان جەتكىزگەن اۋدان اكىمى قايىر رىسكەلدينوۆتىڭ جەكە ءوز باسىنىڭ دا ءبىر پاتريوتتىق ىسىنە ءتانتى بولدىق. ول ءوزى تۋىپ-وسكەن جەتىسۋ جەرىنەن 2900 ءتۇپ اعاش جەتكىزىپ, ورتالىق جاڭا ساياباققا ەكتىرىپ تاستاپتى. ءبىر قىزىعى, وسىنشا بايلىقتى بيۋدجەتتەن ءبىر تيىن شىعارماي, جەرلەستەرىنىڭ كومەگىنە جۇگىنىپ جەتكىزىپتى. وسىنداي ورەلى ىستەردىڭ بولعانىنا قالاي ءتانتى بولماسسىڭ. بۇل ساياباق تامىز ايىندا, رابيعا ەسىمجانوۆانىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارناپ اشىلاتىن بولادى, ەسكەرتكىشىن دە ورناتامىز, دەيدى اكىم. قورعالجىندا «تۋران-پروفي» حالىقارالىق اكادەمياسىمەن بىرلەسىپ 2012 جىلى «تاڭداۋ» اتتى ەڭبەك رەسۋرستارىن دايىنداۋ ورتالىعى دا اشىلىپتى. وندا كەلۋشىلەر بىرنەشە جۇمىسشى-ماماندىقتارعا دايىندالادى. سونىڭ ىشىندە قۇرىلىسشىلار, شاشتارازدار, دانەكەرلەۋشىلەر بار. ورتالىق باسشىسى ءباتجان ءماتجانوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىلداردان كەلىپ, ماماندىقتار العىسى كەلەتىندەر سانى ارتىپ كەلەدى ەكەن. قورعالجىننىڭ مەكتەبىن, اۋرۋحاناسىن, مادەنيەت ءۇيىن دە كوردىك. وسىلاردىڭ ىشىندە 1975 جىلى سالىنعان 45 ورىندىق اۋرۋحانانىڭ ءحالى عانا ادام ايارلىق. كاناليزاتسياسى ىستەمەيدى, سۋ جوق, تەك تاڭەرتەڭ مەن كەشكە ءبىر ساعاتتان عانا بەرىلەدى. ناۋقاستار قىسى-جازى دالاعا جۇگىرۋگە ءماجبۇر. بىرنەشە مامان-دارىگەر دە جەتىسپەيدى ەكەن. وسى اۋرۋحاناعا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن 110 ملن. تەڭگە ءبولىنىپتى. بىراق ءالى تەندەر وتپەي, مەردىگەر تابىلماعان. وسىنىڭ ءبارىن باس دارىگەردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى فاتيما سماعۇلوۆا ايتىپ بەردى. قورعالجىن ورتا مەكتەبى 1928 جىلى اشىلىپتى. قازىرگى 5 قاباتتى عيمارات 1964 جىلى سالىنعان ەكەن. «ماسكەۋلىك جوبا» دەپ اتالاتىن مۇنداي مەكتەپ ءۇيى باسقا بىردە-ءبىر اۋدان ورتالىعىندا جوق دەسەدى. مەكتەپ ديرەكتورى نۇرلان ءتاجيننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا بيىلعى قىركۇيەكتە ونىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويى اتاپ وتىلەدى. ءتورت جۇزدەي وقۋشىسى بار. تۇلەكتەردىڭ اراسىنان ونداعان عىلىم دوكتورلارى, ارحيتەكتورلار, سپورتشىلار شىعىپتى. ديرەكتور ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى ەكەنى كورىنىپ تۇر. ءتىپتى تەرەزەلەردىڭ سانى 216 ەكەنىن دە ەسىنە ساقتاپ, ۇمىتپاي جۇرەدى ەكەن. سونىڭ ءبارىن جوندەتىپ, مەكتەپتىڭ ءوزى ەسكى بولسا دا ءىشىن جىلى ۇياداي جايناتىپ ۇستاپ وتىر. كۇردەلى جوندەۋدەن كەيىن جۇتىنىپ تۇرعان مادەنيەت ءۇيىن دە كوردىك. ونىڭ ىشىندەگى كىتاپحانانىڭ وقۋ زالى وقىرمانداردان ارىلمايتىنى قۋانتتى. كەيبىر اۋداندارعا بارعاندا كىتاپحانانىڭ قاڭىراپ تۇراتىنىن كورىپ نالۋشى ەدىك, قورعالجىندىقتار ونداي ەمەس ەكەن, بىرنەشە وقىرمان كىتاپقا ءۇڭىلىپ وتىر. اتتەڭ... ءيا, اتتەڭ, تاريحى وسىنشا باي, اتاقتى تۇلعالارى كوپ قورعالجىننىڭ بىردە-ءبىر مۋزەيى جوق ەكەندىگىنە تاڭ قالدىق. ءبىر تورعايدىڭ باسىندا بەس مۋزەيى بولعانىن دا كورىپ ەدىك, ال سونشالىقتى اتاقتى قورعالجىننىڭ نەگە بۇل ىستەن قاعاجۋ قالعانىن ەشكىم ءتۇسىندىرىپ بەرە المادى. قانشاما تاريح, قانشاما وقيعا, قانشاما تۇلعالار ەسىمى كەيىنگى ۇرپاققا جەتپەي, كومەسكىلەنىپ جاتىر. مۇنداي ءىس پاتريوتتىق رۋحتى سەلكەۋلەيتىنى ءسوزسىز. سونىڭ كەسىرى عوي... اۋداننىڭ قاق ورتاسىنا ورناتىلعان اتاقتى كومپوزيتور كەنجەبەك كۇمىسبەكوۆتىڭ ەسكەرتكىشى كىمدىكى ەكەنىن ءوتىپ جاتقان جاستاردىڭ ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەدى. قورعالجىننىڭ 80 جىلدىعىنا ءبىر كىتاپ شىققان ەكەن, سول دا ەش جەردەن تابىلمادى. ايتپاقشى, قورعالجىننىڭ ءدال تۇبىندە ءحى-ءحىى عاسىرلاردا بولعان بوتاعاي (كەيدە تاتاعاي دەيدى) قالاسىنىڭ ورنى تابىلىپتى. بۇل قالا تۋرالى مالىمەتتەر گ.سپاسسكي, ا.لەۆشين, ل.سەمەنوۆ, ش.ءۋاليحانوۆ جانە ت.ب. باسقا زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىندە بار ەكەن. 1949 جىلى وسى جەردەگى عيباداتحانانىڭ قالدىقتارىن ءا.مارعۇلان باستاعان قازاقستاندىق عالىمدار دا قازعان. قازىر سونىڭ ورنىنا قورعالجىندىقتار بيىك, ساۋلەتتى كەسەنە ورناتىپ قويىپتى. تەك ەندى تاريحىن تەرەڭىرەك جازىپ, كەلگەندەرگە تەبىرەنە قارايتىن مالىمەت ءىلىپ قويسا, بۇل كەسەنە دە كوز تارتارلىق ساۋلەت. مىنە, اقمولا توڭىرەگىندەگى قازاقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان جالعىز اۋدان – قورعالجىن ءوڭىرىنىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى وسىنداي ەكەن. ول دا ەلمەن بىرگە ەمىرەنە ۇمتىلىپ, بارىنشا دامىعان 30 ەلدىڭ ورتاسىنا جەتۋگە تىرىسىپ كەلەدى.
جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان». اقمولا وبلىسى, قورعالجىن اۋدانى. سۋرەتتەردە: اۋدان اكىمى قايىر رىسكەلدينوۆ; قورعالجىن ءوڭىرىنىڭ اڭ-قۇستارى.