سولتۇستىك ونەركاسىپ ايماعىنداعى حيميالىق زاۋىتتان قالعان سىناپتى ەرتىس وزەنىنە جىبەرمەۋ شارالارى ءالى كۇنگە جالعاسۋدا. وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى باستالعان ەكولوگيالىق جاساندى كەدەرگىلەر قويۋ باعدارلاماسى ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن بايقاتقان بولاتىن. بيىل قالدىقتار اينالاسىنا قورعانىس شەڭبەرى ءتۇزىلىپ جاتىر.
پاۆلودار قالاسىنىڭ سولتۇستىك ونەركاسىپ ايماعىنداعى «جەر قاباتىنداعى قابىرعا» جوباسى وسىدان 18 جىل بۇرىن (بۇرىنعى حيميالىق زاۋىتتىڭ اينالاسىندا) ىسكە اسىپ, العاشقى كەدەرگىلەر سالىنعان. سىناپ قالدىقتارى جينالعان ارنايى ورىندارداعى ۋلى زات ەرتىس وزەنى مەن پاۆلودارسكوە اۋىلىنا جەتپەۋى ءۇشىن ونىڭ سىرتىنان ەندى شەڭبەر تۇرىندە 700 ملن تەڭگەگە قورعانىس قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. جەراستى سۋ كوزدەرىنە سىناپ تۇسسە, ونىڭ جاقىن ماڭداعى اۋىلدارعا دەگەن ەكولوگيالىق اۋىرتپالىعى اسا اۋىر بولۋى مۇمكىن. الگى جەر استىنداعى قابىرعانىڭ تەرەڭدىگى كەمى ون مەتر. سىناپتى تۇمشالاپ قويۋعا ارنالعان قابات ءتۇزۋ ءۇشىن اۋەلى ۇزىن ورلار قازىلادى. ودان سوڭ قازىلعان شۇڭقىرلارعا سازدى بالشىق پەن تيكسوتروپتى سۇيىقتىق توگىلەدى. ناتيجەسىندە, جەر استىندا حيميالىق ۋلى زات وتپەيتىن قورعانىس پايدا بولادى.
قازان ايىنىڭ باسىندا ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پاۆلودار وبلىسىنا كەلىپ, ءوڭىر جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسكەندە جەرگىلىكتى جەردەگى ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە ايرىقشا نازار اۋدارعان. مەملەكەت باسشىسى ونەركاسىپتىڭ دامۋى ەكولوگياعا سالماق تۇسىرەتىنىن ايتىپ, ەلدەگى شىعارىندىلاردىڭ ۇشتەن ءبىرى – جىل سايىن 700 مىڭ تونناعا جۋىق وندىرىستىك قالدىق پاۆلودار وبلىسىنا تيەسىلى ەكەنىن اتاپ وتكەن-ءدى.
«كۇندەلىكتى جۇمىسى تۇتاس ەلدىڭ يندۋستريالدى ءوسۋىنىڭ نەگىزى بولاتىن ايماق تۇرعىندارى تۋعان ولكەسىنىڭ قورشاعان ورتاسىنىڭ جاي-كۇيىنە قاتتى الاڭدايدى. ەكولوگيالىق جاعداي – ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشى. سوندىقتان وندىرىستىك الەۋەتتى كۇشەيتۋ مەن ەكولوگيانى قورعاۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ وتە ماڭىزدى. تاعى ءبىر جاۋىر بولعان ماسەلە – بىلقىلداق سۋ جيناقتاۋشى كولى, ونىڭ تۇبىندە وراسان زور ونەركاسىپتىك سىناپ جينالعان. قازىر كول اۋماعىنىڭ لاستانۋىن تاراتپاۋ بويىنشا شارالار كەشەنى قولعا الىندى. تاعى دا سىناپتىڭ جەراستى سۋلارىنا ءتۇسۋ ىقتيمالدىلىعىن باعالاۋ كەرەك جانە ساراپشىلارمەن بىرلەسىپ, بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن انىقتاۋ قاجەت دەپ سانايمىن», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
«حيمپروم» دەپ اتالعان پاۆلودارلىق زاۋىت 1975-1993 جىلدار ارالىعىندا جۇمىس ىستەگەن. سىناپتى پايدالانا وتىرىپ كاۋستيكالىق سودا مەن حلور شىعارعان قاۋىپتى وندىرىستە 82 ەلەكتروليزەر بولعان. 28 جىل ىشىندە كاسىپورىننان توپىراق قاباتىنا شامامەن 1 350 توننا سىناپ تۇسكەن دەپ شامالانادى. بىراق بۇل ناقتى سان ەمەس. زياندى زاۋىت جابىلعان سوڭ وندا قۇرامىندا سىناپ بار قالدىقتار مەن توپىراق پوليگوندارى, ەلەكتروليزدەر مەن ءوندىرىس سۋىن جينايتىن سۋ ايدىندارى انىقتالدى. سول ۋاقىتتا مەملەكەت بيلىگىنىڭ الدىندا حالىق دەنساۋلىعىن قورعاۋ جانە وڭىردەگى ەكولوگيالىق احۋالدى تۇراقتاندىرۋ ماسەلەلەرى تۇردى. قوعام تاراپىنان بۇعان بايلانىستى نارازىلىق تا كۇشەيىپ, جىلدار بويى ءجيى تالقىلانعان تاقىرىپقا اينالدى. ال بىلقىلداق كولى سول زياندى قالدىقتاردىڭ ورداسىنا اينالعان.
پاۆلودار وبلىسىنىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ مامانى اڭسار الەشوۆتىڭ ايتۋىنشا, الگى جەردەن سىناپتى ءبولىپ الىپ شىعاتىنداي ءتيىمدى ءادىس جوق, تەك زياندى زاتتاردى ۇستاپ تۇرۋ ستراتەگياسى عانا قولدانىلادى.
– بىلقىلداق ماڭايىنداعى ەكولوگيالىق وڭالتۋ شارالارى توقسانىنشى جىلدارى باستالعان. قالدىقتاردىڭ ءبىراز بولىگى ارنايى قوقىس الاڭدارىندا تارامايتىنداي كومىلىپ تاستالدى. وسىدان 18 جىل بۇرىن سالىنعان جەر استىنداعى قابىرعا ءوزىنىڭ سەنىمدىلىگىن بايقاتتى. ەندى ونىڭ سىرتىنان اينالدىرا باسقا قابات تۇزىلۋدە. بۇل قورعانىس جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەندەرگە, ەرتىس وزەنى ارقىلى باسقا سۋ كوزدەرىنە تۇسپەۋى ءۇشىن جاسالۋدا. ەرتىس وزەنى ترانسشەكارالىق سۋ ايدىنى بولعاندىقتان بۇل ماسەلەگە رەسەي فەدەراتسياسى دا ايرىقشا الاڭداپ وتىرعانىن ايتۋ كەرەك. ولارمەن بىرلەسكەن زەرتتەۋ جۇمىستارى تۇراقتى جۇرگىزىلەدى. ازىرشە وزەن سۋىنان سىناپ انىقتالعان جوق. ال مىنا جوبامىز ەكى جىلدا جۇزەگە اسادى, – دەيدى ول.
جوبانى جۇزەگە اسىرۋشى مەردىگەر كومپانيانىڭ باسشىسى داۋلەت سارداروۆ «قورعانىس شىمىلدىعى» ءوزىنىڭ بەرىكتىگىن كەمى 240 جىل ساقتاپ تۇرا الادى دەيدى سەنىممەن. فيزيكالىق اسەر ەتەتىن فاكتورلار, مىسال ءۇشىن جەر سىلكىنىسى سەكىلدى تابيعي قۇبىلىستار بۇل وڭىردە جوق. سوندىقتان بىرنەشە عاسىرعا شىداس بەرەتىنى انىق.
ماماندار بىلقىلداق سۋ جيناقتاۋشى كولىنىڭ ماڭايىنداعى جاعدايدى ۇنەمى باقىلاپ وتىرادى. 2005 جىلدان بەرى مۇندا جەراستى سۋ كوزدەرىنەن, توپىراق قاباتىنان, اۋادان, وزەن سۋىنان سىنامالار الىنىپ, قۇرامى تەكسەرىلەدى. ءتىپتى بۇل اۋماقتا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ, كولدى مەكەندەيتىن بالىقتار مەن قۇستاردىڭ اعزاسى تەكسەرىلىپ, سىناپ مولشەرىنىڭ نورمالارى تىركەلەدى.
كەشەندى جۇمىستاردىڭ جالعاسى رەتىندە قازىرگى كۇنى مالىمەتتەر مەن ناتيجەلەر تىركەلەتىن ەلەكتروندى بازا, ياعني GIS – كارتانى قۇرۋ جوباسىن ايتىپ وتۋگە بولادى. 2016 جىلى ازىرلەنگەن سىناپتان ارىلۋدىڭ ارنايى تۇجىرىمداماسىنا وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلار قاتىسقان. قۇجات ۋاقىت سايىن تولىقتىرىلىپ وتىرادى.
سىناپتى تولىعىمەن جويۋ ءۇشىن نە قاجەت؟ وقىمىستىلار وعان ءتۇرلى نۇسقالاردى ۇسىنادى. ماسەلەن, كەلەر جىلى ەكى لاستانعان وشاققا (قالدىقتار پوليگونى مەن زاۋىتتىڭ بۇرىنعى ەلەكتروليزەرى) ارنالعان تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەنەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. اۋماقتى سىناپ قالدىعىنان تولىقتاي وڭالتۋ وتە كوپ كولەمدە قارجىلاي شىعىنداردى تالاپ ەتەتىنى شىن. سوندىقتان زياندى قالدىق كوزدەرىن وقشاۋلاۋ ارقىلى قارجىنى ۇنەمدەۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
پاۆلودار