قازاقتا كىم وتپەگەن؟ بىلەرىمىز – ءبىر توعىز, بىلمەيتىنىمىز – توقسان توعىز. ويتكەنى ءوزىن ءوزى ساقتاۋ تۇيسىگى ارقىلى وسى كۇنگە جەتكەن ۇلتتا بىلمەگەنىن بىلە قويارداي مۇرسات بولمادى. سودان دا تاۋەلسىزدىككە دەيىن ءتىرى قالۋ ءۇشىن تىرشىلىك كەشكەن ءبىز تۇلعالارىمىزدى تولىق تۇگەندەپ بىتكەن جوقپىز.
قاراعاندى ايماعىندا جالپاق جۇرت بۇل كۇنى جىعا تاني قويمايتىن, سونداي ءمالىم دە بەيمالىم تاريحي تۇلعانىڭ ءبىرى – نۇرجان شوڭ ۇلى. بىلتىر 500 بەت اراب جازۋىنداعى ولەڭدەرىنىڭ قولجازباسى تابىلعان. ۇرپاعى ۇزاق جىلدار بويى ىزدەسە دە ناتيجە شىقپاپتى. زەرتتەۋشىلەردىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا ەندى عانا ءمالىم بولعان جايى بار. ناقتىلاساق, الماتىداعى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى قورىندا ساقتالعان قولجازبا 2021 جىلى عانا اۋدارماشىلارعا جەتتى. كەشەگى كۇنى اراب قارپىنەن كيريلليتساعا تۇسكەن اقىن شىعارماسىنىڭ ءبىر پاراسى ارقا جۇرتىمەن قاۋىشتى. شىعارمالارى توپتاستىرىلعان «ميراس» كىتابى – نۇرجان شوڭ ۇلىنىڭ مول مۇراسىنىڭ ءبىر بولشەگى عانا. جارىققا شىعۋىنا قولداۋ كورسەتكەن – ۇرپاعى. ءالى الدا كيريلليتسانى كۇتكەن 400 بەتتىك ارابشا قولجازبا تۇر.
ەل ىشىندە اراگىدىك نۇرجان شوڭ ۇلى – اقىن ءارى بي دەگەن بولجام ايتىلادى. التى الاشتىڭ ارداقتىسى, ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحانمەن بىرگە وسكەن, دوس-جاران دەگەن دەرەك تە جوق ەمەس. شىعارمالارىن تاۋىپ, قادىمشادان, كيريلليتساعا تۇسىرگەن – ايدارجان بالتاباي ۇلى. قازىر وسىلايشا 500 بەتتىك قولجازبانىڭ 100 بەتكە جۋىعى عانا اۋدارىلدى.
بۇل ايدارجان بالتاباي ۇلىنىڭ قادىمشادان اۋدارعان العاشقى كىتابى ەمەس. بۇعان دەيىن كەڭەس وداعى كەزىندە بيلىككە حات جازىپ, قاجىعا بارعان, ءال-ءفارابيدى اۋدارۋدا قولتاڭباسى قالعان قاجىباي ءماندىباي ۇلى تۋرالى, سونداي-اق ءوڭىردىڭ وزگە دە وقىعان ءدىندارلارىنىڭ جازبا-
لارىنان تۇراتىن «امانات» كىتابى جارىق كورگەن. «اماناتتىڭ» جارىق كورۋىنە كومەك كورسەتكەن قوعام قايراتكەرى ورالباي ابدىكارىموۆ ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
ايدارجان بالتاباي ۇلى نۇرجان اقىننىڭ ەسىمىن العاش رەت «امانات» كىتابىنا دايىنداۋ كەزىندە كەزدەستىرگەندەرىن ايتادى. بۇل – 2017 جىل. ودان بەرى 5 جىل بويى اقىننىڭ مۇراسىن شارق ۇرىپ ىزدەپ كەلىپتى. قولىنا قولجازبا تيگەننەن كەيىن كىتاپتى كيريلليتساعا اۋدارۋعا كىرىسكەن كورىنەدى.
– نۇرجان شوڭ ۇلىنىڭ شىعارمالارىن تابۋ, ونى جارىققا شىعارۋ وڭاي بولعان جوق. جان-جاقتان ىزدەدىك. اقىن سەرىك ساعىنتاي ەكەۋمىز 5-6 جىلدان بەرى ەسكى جازبالاردى تاۋىپ, جارىققا شىعارىپ كەلەمىز.
قولجازباسى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ينستيتۋت قورىنان تابىلدى. 6 اي بويى اۋداردىق. ءبىر اي كىتاپقا تۇسىردىك. «اقىن ءاليحان بوكەيحانمەن جولداس بولدى, بىرگە ءجۇردى», دەگەن سوزدەر بار. بىراق ءبىز مىنا جۇمىسىمىزدا ونداي دەرەكتى كەزدەستىرە المادىق.
بەس جىل بۇرىن «امانات» كىتابىن شىعارعاندا ءبىلال اكەمىزدىڭ جازعان «نۇرجان اقىننىڭ ايتقان ولەڭى», دەگەن ءبىر داپتەر كورگەن ەدىك. مىنە, سول ارقىلى نۇرجان شوڭ ۇلىنىڭ قانشاما شىعارمالارىن تاۋىپ الدىق. كەيىننەن اقىننىڭ پوەمالارى مەن ولەڭدەرىنىڭ ساقتالۋىنا اۋىل مۇعالىمى سەيىتقازى ابدىرازاق اعامىز مۇرىندىق بولعانىن بىلدىك. نۇرجان اقىننىڭ بالاسى ءبىلال قولجازبانى وسى كىسىگە تاپسىرسا كەرەك.
مەن تىكەلەي اۋدارامىن, سەرىك ونى وقىپ, جولى قالىپ قويعان تۇستارىن تۇگەندەپ وتىرادى, – دەيدى ايدارجان بالتاباي ۇلى.
اۋدارماشى نۇرجان اقىن كەدەي دەگەن دەرەككە دا كۇمانمەن قارايدى. شىعارمالارىنىڭ ءوزى نۇرجان اقىننىڭ تەكتىلىگىنەن حابار بەرەدى دەگەن پىكىردە. قارقارالى ۋەزى تەمىرشى بولىسىندا 1860 جىلى تۋعان اقىن 1931-1932 جىلدارى 73-كە قاراعان شاعىندا سەمەي گۋبەرنياسىندا قايتىس بولىپتى.
– كەدەي ادامنىڭ وسىنشا شىعارما جازىپ, توپتاۋى مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى كەدەي دەگەنمەن كەلىسە قويمايمىن, – دەيدى ايدارجان بالتاباي ۇلى.
جازۋشى, اقىن سەرىك ساعىنتاي اقىننىڭ كيريلليتساعا تۇسكەن نۇسقاسى تۇپنۇسقامەن بىردەي ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, وڭدەلمەگەن, قايتا رەداكتسيالانباعان. كىتاپقا ەنگەن «ابدۋلحاميت» پوەماسى جانە ولەڭدەر توپتاماسى اقىننىڭ اۋزىنان قالاي شىقسا, سولاي كيريلليتساعا ءتۇسىرىلىپتى.
– مەن بۇل كىتاپتىڭ ءبىر ءارپىن دە وزگەرتكەن جوقپىن. ويتكەنى ول قيانات بولار ەدى. بۇدان بۇرىن «امانات» دەگەن كىتاپ شىعارعانبىز. وسى ءوڭىردىڭ ءدىندار, اقىندارىنىڭ ەسكى جازبالارى. سونى ءبىر اقىندارعا اپارعاندا ولار وڭدەپ جىبەرىپتى. ول دۇرىس ەمەس. شىعارماعا, ونىڭ اۆتورىنا وبال ەمەس پە؟
قادىمشا از-ماز تانيتىنىم بار. كەي جەرىندە ءبىر-ەكى سوزدەر ءتۇسىپ قالۋى مۇمكىن. بىراق نۇرجان اقىننىڭ تۋىندىلارى تۋرا تۇپنۇسقاداعىداي. ءبىر-بىرىنەن ەش ايىرماشىلىق جوق. ءبىراۋىز سوزىنە قالام تيمەدى. كىتاپقا 2-3 تولعاۋ-داستانى, 3-4 ولەڭى جانە «ابدۋلحاميت» دەگەن پوەماسى, «مىڭ ءبىر ءتۇن» ەرتەگىسىنىڭ ءۇزىندىسى كىردى.
بۇل قولجازبانىڭ قۇندىلىعى نەدە؟ ەرتەڭ لاتىنشاعا كوشسەك, قادىمشانى مۇلدە ەشكىم وقىماي, قولجازبالار سول كۇيى قالىپ قويادى. سوندىقتان ونى كيريلليتساعا ءتۇسىرىپ, جارىققا شىعارۋ ءلازىم. جازبالار – سونىسىمەن قۇندى.
قازىردىڭ وزىندە ايدارجان بالتاباي ۇلىندا قوستاناي قالاسىندا, جاڭاارقا, اقتوعاي, شەت اۋدانىندا ءومىر سۇرگەن ءبىراز ادامنىڭ قادىمشا قولجازبالارى بار. كولەمى 1000 بەتتەن اسىپ جىعىلادى. ونى جارىققا شىعارۋعا ءبىراز ۋاقىت كەرەك, دەيدى سەرىك ساعىنتاي.
نۇرجان اقىننىڭ شىعارمالارىن اۋدارعان ازاماتتاردىڭ ايتۋىنشا, ءبىر قادىمشا كىتاپتى وقىپ, جارىققا شىعارۋ ءۇشىن كەمى 4 اي ۋاقىت قاجەت.
قاراعاندى وبلىسى