شىمكەنتتەن شاشۋ

– ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇر­سىن­ۇل­ى­نىڭ 150 جىلدىعىنا وراي جانە ءتورت وبلىستىڭ جاڭادان اشىلۋىنا بايلانىستى ءبىز «شىمكەنتتەن شاشۋ» گاسترولدىك ساپارىن ارنايى تۋرنە تۇرىندە ۇيىمداستىرعانبىز. ونى قوستاناي جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىنان باستادىق. بيىلعى جوسپارىمىزدى وسى قوستاناي ساپارىمەن توقتاتامىز. كەلەسى جىلى ءناسىپ ەتسە جەتىسۋ, اباي, ۇلىتاۋ وبلىستارى مەن قوناەۆ قالاسىنا گاسترولدىك تۋرنە ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ قويدىق. قوستانايعا الاشتىڭ اياۋلىسى اقاڭنىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ ءۇشىن كەلدىك. ءوزىمىز ساحنالاعان «احمەت» قويىلىمىن ۇلت ۇستازىنىڭ تۋعان توپىراعىنا اپارىپ كورسەتەيىك, احمەت جىلىنا وراي, يۋنەسكو اياسىندا ءوتىپ جاتقان ۇلان-اسىر تويعا ءبىز دە ءوز ۇلەسىمىزدى قوسايىق دەگەن نيەتپەن كەلىپ وتىرمىز, – دەدى تەاتر باسشىسى سامات التاي.

شىمكەنت تەاترىنىڭ شىمىلدىعى اقىن-دراماتۋرگ اقىلبەك شاياحمەتتىڭ «احمەت» رەكۆيىمەن اشىلدى. قويۋشى رەجيسسەرى – ءالىبي ءجانابىلوۆ. دراماعا ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرى ارقاۋ بولعان. اباقتىداعى ازاپقا قىڭق ەتپەي, تەرگەۋشىنىڭ مىسىن باسىپ, قۇتىن قاشىرعان اقاڭنىڭ اسقاق بەينەسى, ءبادريساپانىڭ احمەتكە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, ىڭكاردىڭ ىنتىزارلىعى ساحنادا شىنايى كورىنىس تاۋىپ, كورەرمەننىڭ كوزىنە جاس الدىردى.

كەلەسى كۇنى جاس دراماتۋرگ قولعانات مۇراتتىڭ «مۇعالىم» پەساسى نەگىزىندە ساحنالانعان «مەكتەپ» دراماسى قازىرگى ءبىلىم وشاقتارىندا بوي كورسەتىپ قالىپ جاتاتىن كەلەڭسىز جايتتاردىڭ سەبەپ-سالدارلارىن اشىپ كورسەتىپ, كورەرمەندى بالا تاربيەسىندەگى اتا-انا مەن مۇعالىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دەگەن كۇردەلى ماسەلەگە تەرەڭىرەك ۇڭىلۋگە جەتەلەيدى.

قويىلىمعا ارقاۋ بولعان وقيعالار ءبىلىم وشاعىن ۇنەمى ارتقا تارتىپ وتىراتىن, ۇلگەرىمى مەن تاربيە كورسەتكىشى تومەن ەڭ قيىن سىنىپتا ورىن الىپ جاتاتىن قىم-قۋىت شيەلەنىستەر نەگىزىندە ءوربيدى. بۇل سىنىپتىڭ بالالارىنىڭ بىرەۋى بۇزىق, بىرەۋى قىزىق, بىرەۋى شىجىق. ۇلدارىن بىلاي قويعاندا, قىزدارى ءبىر-بىرىمەن توبەلەسىپ جاتادى. قويىلىم باسىندا مەكتەپتەگى ەرەگەس, العاشقى ماحاببات, نە مۇعالىمدى, نە اتا-اناسىن تۇسىنبەي, كوپ ىشىندە جالعىزدىق كورگەن وقۋشىنىڭ جان دۇنيەسىندە بولىپ جاتقان وزگەرىستەر, كۇن سايىن «سەندەر كىمسىڭدەر؟ ەشكىم ەمەسسىڭدەر!» دەپ وقۋشىنىڭ نامىسىنا ءتيىپ, ىشكى «مەنىن» جوققا شىعارىپ كەتەتىن قاتال ديرەكتوردىڭ ايقايى, تاياۋ­دا عانا كەلگەن سىنىپ جەتەكشىسى ايدانا ايداربەكقىزىنىڭ شاكىرتتەرى ءۇشىن شىرىلداپ, ولاردىڭ ومىرىنە وزگەرىس ەنگىزۋگە ۇمتىلۋى سياقتى ارەكەتتەر كورىنىس تاپقان.

جاڭا مۇعالىم ءبىلىم وشاعىندا بولىپ جاتقان كەلەڭسىز قۇبىلىستاردىڭ ءبىرىن ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ, جەكە پاراقشاسىنا سالىپ قويادى. بۇل الەۋمەتتىك جەلىگە تاراپ كەتىپ, كوپشىلىكتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزادى. اقىرى مەكتەپ ديرەكتورى مەن اتا-انالار جابىلىپ ءجۇرىپ «ب ۇلىكشىل» مۇعالىمنىڭ ۇستىنەن ارىز جازىپ, ءىس ناسىرعا شاپپاي تۇرعاندا ءوز ەركىمەن جۇمىستان كەتۋىن تالاپ ەتەدى.

وسى ماسەلەگە وراي وتكەن جيىن-تالقىدا ء«اپ-ادەمى وقىپ, وزىمەن-ءوزى تىنىش جۇرگەن بالامىزدىڭ پسيحولوگياسىن ءسىز كەلىپ ءبۇلدىردىڭىز, بىزگە مىنەز كورسەتىپ, ءسوز قايتاراتىن بولدى. بۇل ماسقارا عوي! ءسىز مۇعالىم بولىپ, بالا وقىتۋعا لايىق ادام ەمەسسىز» دەگەن اتا-انالاردىڭ ءۋاجىن تىڭداپ بولعان ايدانا ايداربەكقىزى جاڭاشا جول تاۋىپ, جينالىسقا كەلگەندەردى «سىرلاسۋ بولمەسىنە» شاقىرادى. بۇل بولمەدە ءار اتا-انا ءوز بالاسىمەن وڭاشا سىرلاسىپ, وقۋ ۇلگەرىمى مەن ءتارتىبىنىڭ نەلىكتەن ناشارلاپ كەتكەنى جايىندا اشىق اڭگىمەلەسۋى كەرەك. وسىلايشا, كوپتەن بەرى دۇرىستاپ سويلەسىپ كورمەگەن جۇمىسباستى اكە مەن بالا ءبىر-بىرىنە دەگەن وكپە-رەنىشتەرىن ايتىپ, ابدەن شەر تارقاتىسادى. سويتسە, بار ماسەلە مەكتەپتە ەمەس, ۇيدە ەكەن. بالا اجىراسىپ كەتكەن اتا-اناسىنىڭ قايتا قوسىلۋىن قالايدى. اناسىنىڭ قاڭعىرىپ جۇرگەنىن اكەسىنەن كورەدى. اكەسى كەزىندە توسەك تارتىپ جاتىپ قالعان قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ءوزىن تاستاپ كەتكەن ايەلىنىڭ وپاسىزدىعىن كەشىرە المايدى. اڭگىمە تۇيىنىندە ءوزارا تۇسىنىسكەن اكە مەن بالا قايتا ءتۇسىنىسىپ, قۇ­شاقتاسىپ تابىسادى. «ەندى بۇلاي ءومىر سۇرۋگە بولمايدى, ءوز ءومىرىمىزدى ءوزى­مىز وزگەر­تەيىك, قارىم-قاتىناسىمىزدى تۇ­زە­يىك» دەگەن شەشىمگە كەلەدى.

– بۇل قويىلىمدى ءى.وماروۆ اتىنداعى وبلىستىق قازاق دراما تەاترىندا ءۇشىنشى رەت ساحنالادىق. ودان بۇرىن قوستاناي قالاسى مەن وعان ىرگەلەس اۋداندارداعى بىرنەشە مەكتەپتەرگە بارىپ قويىپ كەلدىك. بالالار جاقسى قابىلدادى. اتا-انالاردىڭ جۇمىس-جۇمىس دەپ ءجۇرىپ ءوز بالالارىنا ۋاقىت بولە الماۋىنىڭ سالدارىن وسى سپەكتاكل ارقىلى كورسەتۋدى ماقسات تۇتتىق. قويىلىمدا مۇعالىم: «بالانىڭ دۇرىس دامىپ, جاقسى ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن – اتا-انا», دەيدى عوي. قازىرگى قوعامدا اتا-انا مەكتەپتى كۇستانالاپ, مۇعالىم اتا-انانى كىنالاپ جاتاتىن جاعدايلار كەزدەسىپ جاتادى. بالا تاربيەسىنە ەكى جاق بىردەي ات سالىسۋى كەرەك. مەن قىزعا ءتان قىلىعى بار ەربول ەسىمدى بالانىڭ بەينەسىن سومدادىم. ەربولدىڭ اكەسى اسكەري ادام, ۇلىنىڭ دا اسكەري بولعانىن قالايدى. بىراق بالا تاربيەسىنە كوڭىل بولەتىن مۇلدە ۋاقىتى جوق. سوعان قاراماستان, ۇلىنا قاتال قارايدى. بالاسىنا «جىگىت بوپ نەگە ەشكىممەن توبەلەسپەيسىڭ؟ نەگە قىز سياقتى نازىكسىڭ؟» دەپ اشۋلانادى. اكە مەن بالانىڭ اراسىنداعى شيەلەنىس وسىدان تۋىندايدى. ەربولدىڭ مىنەزى جىبەكتەي, ءتارتىپتى. ونىڭ ماقساتى – اسكەري بولۋ ەمەس, وسى ومىردەن ءوز ورنىن تابۋ. سىرلاسۋ بولمەسىندە ەربول اكەسىنە جاڭادان كەلگەن سىنىپ جەتەكشىسىنە عاشىق ەكەنىن ايتادى. مۇنى ەستىگەن اكەسى ىشەك-سىلەسى قاتىپ ءبىر ك ۇلىپ الادى دا, ۇلىن قۇشاقتاپ ماڭدايىنان سۇيەدى. وسىلايشا, اكە مەن بالا تۇسىنىسكەندەي بولادى, – دەدى ەربول ءرولىن سومداعان جاس اكتەر جاراس يسمايىل.

سپەكتاكلدەگى وقيعالار وسى سىرلاسۋ بولمەسىندە شەشىمىن تابادى. قويى­لىم­نىڭ العاشقى كورىنىستەرىندە ك ۇلىپ وتىرعان كوپ كورەرمەننىڭ سوڭىنا قاراي كوزىنە جاس الىپ, ەرەكشە اسەرگە بولەنگەنى بايقالدى. بۇل كۇنى تەاترعا كەلگەندەردىڭ ءبىرازى ۇلكەن وي ءتۇيىپ شىقتى.

ساحنالىق قويىلىم «مەكتەپ» دەپ اتالعاندىقتان با, بىرەن-ساران ەرەسەكتەر عانا بولماسا, بۇل جولى تەاترعا كەلگەن كورەرمەننىڭ توقسان پايىزى مەكتەپ وقۋشىلارى بولدى.

– كەشە «احمەت» سپەكتاكلىنە كەلگىم كەلىپ ەدى, جۇمىستان شىعا المادىم. بىراق ەندى بۇگىن كەلىپ «مەكتەپتى» كورىپ شىقتىق. وتە كەرەمەت. كاسىبي تۇرعىدان باعا بەرە الماسپىز. بىراق ۇنادى. يدەياسى مىقتى. اسىرەسە مەكتەپتەگى «سىرلاسۋ سىنىبى» دەگەن قازىرگى ءبىلىم وشاقتارىنا جاپپاي بولماسا دا ءىشىنارا ەنگىزۋگە بولاتىن قاجەت دۇنيە ەكەن. كىشكەنتاي بولسا دا, وي ءتۇيىپ قايتتىق. سىنىپ جەتەكشىسى ايدانا ايداربەكقىزىنىڭ وبرازى دا ۇنادى. قازىرگى مۇعالىمدەرگە ۇلگى ەتۋگە بولادى ەكەن. قازىر مۇعالىمنىڭ ءبارى پسيحولوگيا ماماندىعىن الۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار شىعىپ جاتىر عوي. جالپى, كەز كەلگەن مۇعالىم جاقسى پسيحولوگ بولۋ كەرەك. بىزدەگى باستى پروبلەما – بالالاردى ەلەمەۋ عوي, سەن ءالى كىشكەنتايسىڭ دەپ تىيىپ تاستاۋ دۇرىس ەمەس. ال شەتەلدىك پسيحولوگيادا بالانىڭ پىكىرىنە كوپ ءمان بەرىلەدى. مۇنى كينولارىندا دا ناسيحاتتايدى, ءار نارسەدە اقىلداسىپ وتىرادى. سوندا بالا ءوزىن تولىقققاندى تۇلعا رەتىندە سەزىنىپ, دۇرىس قالىپتاسادى. جالپى, ءبىزدىڭ قوعامداعى قازىرگى باس­تى ماسەلە – وسى. كوبىنە, ءاي, قويشى, با­لالار وزىمەن-ءوزى وسەدى دەگەن ۇعىم كەز­دە­سە­دى. جاسىراتىنى جوق, كوبىمىز سونداي تاربيەدە وستىك قوي. تەاتر ۇلكەن ميسسيا ارقالاپ كەلگەن, بىراق كورەرمەندەردىڭ كوبى مەكتەپ وقۋشىلارى بولدى, مۇنى بالالاردان گورى اتا-انالاردىڭ كورگەنى دۇرىس بولار ەدى, ويتكەنى بۇگىنگى قوعامدا بالا تاربيەسىنە جەتپەي جاتقان كوپ دۇنيە كورىنىس تاپتى, – دەيدى كورەرمەن, قوستاناي قالاسىنىڭ تۇرعىنى داۋلەت جادىراسىن.

توبىل وڭىرىندە ءتورت كۇن بويى ونەر كورسەتكەن شىمكەنت تەاترى مۇنان وزگە ء«بىر كۇندىك باقىت» دراماسى مەن بالالارعا ارنالعان «تۋعان كۇن كەشى» ەرتەگىسىن ساحنالادى.

رەجيسسەر-ماماندار كەز كەلگەن تەاتر­دىڭ وسىلايشا وزگە وبلىستارعا, شەت ايماق­تارعا شىعىپ, كورەرمەن اۋىستىرىپ تۇرۋى ونەرپازدار ۇجىمىنىڭ كاسىبي تۇرعىدان دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەتىنىن ايتادى.

– ءارتىس ءوزىنىڭ اۋىلىنان شىقپاي, ءبىر جەردە سپەكتاكل قويىپ ويناي بەرەتىن بولسا, ەتى ءولىپ, ءبىر سىدىرعى بولىپ كەتەدى. ەندى باسقا وڭىرلەرگە بارىپ, تانىم دەڭگەيى مەن قابىلداۋى بولەك كورەرمەننىڭ الدىندا ءارتىستىڭ قاتىپ قالعان, تىعىلىپ جاتقان, جانسىزدانىپ بارا جاتقان رەزەرۆتەرى ويانادى. بۇل كاسىبي دەڭگەيدى كوتەرەدى. سوسىن ءبىز شىمكەنت تەاترى ارتىستەرىنىڭ ساحناداعى قيمىل-قوزعالىسىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن, ويناۋ تاسىلدەرى مەن ستيلدەرىن, قانداي باعىتتا كوبىرەك جۇمىس ىستەيتىنىن كورىپ وتىرمىز. سوندا «مىنا كورىنىستى ءبىز قالاي ساحنالار ەدىك؟ مىنا ءساتتى بىلاي ويناسا قالاي بولار ەكەن؟» دەگەن ويلارمەن وتىراسىڭ. وسىنىڭ ءبارى ءبۇتىن ءبىر پروتسەسس قوي, بىلاي قاراعاندا. جالپى, مۇنداي گاسترولدىك ساپارلار اكتەردىڭ, تەاتر ۇجىمىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىنىڭ وسۋىنە پايداسى كوپ, – دەدى ءىلياس وماروۆ اتىنداعى قوستاناي وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرى باتىربەك شامبەتوۆ.

قوستاناي وبلىسى