«Sarap» ەكسپەرتتىك كلۋبى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىمەن بىرلەسىپ «پرەزيدەنت سايلاۋى: جاڭا ساياسي داۋىرگە قادام» تاقىرىبىندا ايماقتىق وتىرىسىن الماتى قالاسىندا وتكىزدى. كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى, ەلدەگى رەفورمالارعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى ارقاۋ ەتكەن جيىندا ساراپشىلار سايلاۋدىڭ ساياسي جۇيەدەگى ءرولى, ساياسي ناۋقان بارىسىنداعى يننوۆاتسيالار مەن وزگەرىستەر, اشىقتىق پەن زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
«حالىقتىڭ 70 پايىزى سايلاۋعا قاتىسۋعا دايىن»
اسەم قايداروۆا,
قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى (ققدي)باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:
– ققدي جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك ساۋالداما ناتيجەسىنە سايكەس, ەل ازاماتتارىنىڭ 70 پايىزى سايلاۋعا قاتىسۋعا دايىن. قوعام وسى سايلاۋدان ۇلكەن ناتيجە كۇتۋدە, اسىرەسە سايلاۋدان كەيىنگى جۇزەگە اساتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالارعا زور سەنىم ارتىپ وتىر. ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىنا قاتىستى ماسەلەلەردە كانديداتتار باعدارلاماسىنىڭ مازمۇندى ناتيجەگە باعىتتالعانى تولعاندىرادى. سوندىقتان الداعى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى – الەۋمەتتىك سەكتور مەن ەكونوميكاداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولى. بۇل ماسەلەلەر شەشىلمەي, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ, ەلدىڭ ادامي كاپيتالىن دامىتۋدىڭ تۇراقتى ىرگەتاسىن قالىپتاستىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل سايلاۋ – قازاقستانداعى دەموكراتيالىق وزگەرىستەردىڭ نىشانى بولماق.
«رەفورمالاردى ناتيجەلى ىسكە اسىرۋ قاجەت»
ايدار امىرەباەۆ,
ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ باسشىسى:
– كەز كەلگەن سايلاۋ مەملەكەتتىڭ قۋاتى مەن سايلاۋشىلاردىڭ ازاماتتىق كوزقاراسىن بىلدىرەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزۋ جونىندەگى باستاماسى ادىلەتتى قازاقستاندى ساياسي جوبالاۋدىڭ بارلىق ۇدەرىسى تۇرعىسىنان دايەكتى قادام. سايلاۋ – ول قاشاندا سىناق. اسىرەسە قوعامداعى بارلىق ماسەلەنى اشكەرەلەگەن قاڭتار وقيعالارىنان كەيىن بۇل ءتيىمدى شەشىم بولىپ وتىر. بۇل جاعدايدا مەملەكەتتىك ورگاندار الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدە كاسىبي وبەكتيۆتىلىك پەن زەرەكتىكتىڭ ايرىقشا داعدىلارىن كورسەتۋگە ءتيىس.
مەملەكەتتىك قازاقستاندىقتاردى تولعاندىراتىن وزەكتى ماسەلەلەرگە قۇلاق اساتىن كەز كەلدى. بۇل – «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىمەن ۇندەسكەن ءارى ىشكى قاجەتتىلىكتەن تۋعان قادام. بۇرىن ء«بىرىنشى –ەكونوميكا, ودان كەيىن – ساياسات» دەگەن تىركەس قولدانىلاتىن, ال قازىر بيلىك ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇراقتىلىقتى تەڭەستىرگىسى كەلەدى. سوندىقتان قازىرگى جاعدايدا ەلىمىزگە سايلاۋ كەرەك. قوعامداعى بارلىق رەفورمالىق ءۇردىستىڭ ساياسي-قۇقىقتىق دىڭگەگى قالىپتاسىپ, الەۋمەتتىك جوبالار ازاماتتىق بەلسەندى قوعامنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا, ماقسات-مۇددەلەرىنە باعىتتالۋى قاجەت. مۇنىمەن قوسا ەلىمىزگە سىرتقى فاكتورلاردىڭ دا اسەرىن جوققا شىعارا المايمىز. بۇگىندە ەۋرازيا قۇرلىعى حالىقارالىق تۋربۋلەنتتىلىك جاعدايىندا تۇر. سوندىقتان ءدال قازىرگى جاعدايدا مەملەكەتتىلىكتى كۇشەيتۋمەن قاتار, قوعام ءۇمىت ارتىپ وتىرعان ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ءتيىمدى ءارى ناتيجەلى ىسكە اسىرۋ كەرەك.
«ايەلدەردىڭ ساياسي مۇمكىندىكتەرى ءالى دە از»
ءلاززات نۇرقاتوۆا,
قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى ستراتەگيالىق تالداۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى:
– قازاقستاننىڭ ساياسي تاريحىندا ەكىنشى رەت پرەزيدەنتتىككە كانديدات رەتىندە ايەلدەر تىركەلىپ وتىر. قوعامدا ايەلدەردىڭ ساياسي مۇمكىندىكتەرى ارتقانىمەن, بيلىكتە وكىلدىك ەتۋ ماسەلەسى ءالى دە بولسا از. «قازاقستاندىق وتباسى-2022» ۇلتتىق بايانداماسىن دايىنداۋ شەڭبەرىندە جۇرگىزىلگەن قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ جاپپاي ساۋالداماسىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا گەندەرلىك تەڭدىكتى بەكىتۋگە الەۋمەتتىك-مادەني كوزقاراستار كەدەرگى كەلتىرۋدە. وسىلايشا, قازاقستاندىقتاردىڭ 38,2 پايىزى ەرلەردى ءتيىمدى ساياساتكەر دەپ تانىسا, تەك 3,4 پايىزى ايەلدەر ساياسي قىزمەتتە تابىسقا جەتە الادى دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ ىشىندە ايەل رەسپوندەنتتەرگە قاراعاندا, ەرلەردى ءتيىمدى ساياساتكەر دەپ سانايتىن ەر رەسپوندەنتتەر 17,4 پايىزعا ارتىق. سونىمەن قاتار ساياساتتا جىنىسى ماڭىزدى ەمەس دەپ ەسەپتەيتىن ايەلدەر كورسەتكىشى ەرلەرگە قاراعاندا 13,6 پايىزعا كوپ, ال ء«تيىمدى ساياساتكەر ەرلەر مە, الدە ايەلدەر مە؟» دەگەن ساۋالعا رەسپوندەنتتەردىڭ جارتىسىنان استامى (55,2 پايىزى) جىنىسى ماڭىزدى ەمەس دەپ جاۋاپ بەرگەن.
«دەموكراتيا دالا وركەنيەتى ءۇشىن جات ەمەس»
كەنجەحان ماتىجانوۆ,
الماتى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, پروفەسسور:
– قوعامداعى ساياسي مادەنيەتتىڭ, قوعامدىق پىكىردىڭ جاڭا ءبىر ارناعا ءتۇسۋى سوڭعى ۋاقىتتا بايقالاتىن جاعىمدى قۇبىلىستىڭ ءبىرى. مەملەكەت باسشىسى كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى مالىمدەگەننەن كەيىن قوعامدا, اسىرەسە شىعارماشىل ۇيىمدار وكىلدەرى ەلىمىزدىڭ جاڭا ءبىر دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە سەنىم ارتا وتىرىپ, كاسىبي ۇسىنىستارىمەن ءبولىسىپ جاتىر. ال قازىرگى جاعدايدا قوعامداعى احۋالدى ساراپتاپ وتىرۋ ماڭىزدى. وسى ورايدا قوعامدا ساياسي مادەنيەت پەن قوعامدىق پىكىردىڭ جاندانۋىنا «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسى اسەر ەتتى. قانشاما قايعىلى وقيعالار بولعان كەزەڭدە قوعام رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق جولمەن دامۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندى.
قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ كوكەيىنەن شىعىپ وتىرعان تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەلەر – اتا زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر, گەوساياساتتاعى جاعدايلار. بۇگىندە ۋكرايناداعى قاقتىعىس, حالىقارالىق كەڭىستىكتەگى وزگە دە احۋال ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. مۇنداي كەزەڭدە ەلىمىز الەم ەلدەرىمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ۇستانىپ, تەكە-تىرەستەن گورى كەلىسىمگە كەلۋ, كەيبىر ماسەلەدە تۇسىنىستىكپەن قاراۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە باستى نازار اۋدارىپ وتىر. ال ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق قادامداردىڭ ايقىن نىشانىن پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردى, ونىڭ ىشىندە ايەلدەردى تىركەۋ بارىسىنان اڭعارامىز. دەموكراتيا دالا وركەنيەتى ءۇشىن جات ەمەس. ونىڭ باستاۋىن كوشپەلى وركەنيەت قوعامىندا بيلەر ينستيتۋتىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنەن, ايەلدەردىڭ مەملەكەت دامۋىنا قوسقان ۇلەسىنەن ايقىن كورەمىز. سوندىقتان دا سايلاۋ قازاق قوعامىن جاڭا ءبىر داۋىرلەۋ كەزەڭىنە كوتەرەتىن قادام بولۋى كەرەك.
«مەرزىمىنەن بۇرىن سايلاۋ وتكىزۋدىڭ سەبەبى كوپ»
سەرىكقازى كاكىبالانوۆ,
قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى:
– قوعامدا سايلاۋ تاقىرىبى قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ جاتقانى بەلگىلى. سايلاۋدىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن ءوتىپ جاتقانىنا سىني پىكىرلەر ءبىلدىرىپ جاتقاندار دا بار. مەرزىمنەن بۇرىن وتۋىنە اسەر ەتكەن نەگىزگى فاكتورلار سىرتقى گەوساياسي جانە ىشكى ماسەلەلەر ەكەنى كوپشىلىككە تۇسىنىكتى. جىل باسىندا ورىن العان قاسىرەتتى جاعدايلار رەفورمالارعا سەبەپكەر بولدى. ەندى سول رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرىپ, ەلىمىزدەگى قوعامدىق-ساياسي احۋالدى جاقسارتۋ ءۇشىن بيلىك وسىنداي قادامعا بارىپ وتىر. سوندىقتان دا بۇل سايلاۋعا ءاربىر ازامات قاتىسىپ, ەل بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسۋى كەرەك.
ساياسي جۇيەنى ترانسفورماتسيالاۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى – سايلاۋ پروتسەسىنىڭ جاعىمدى جاقتارىمەن قاتار جاعىمسىز تۇستارىنىڭ دا بولاتىنى انىق. سول ولقىلىقتار الداعى پارلامەنت سايلاۋىندا تۇزەتىلىپ, بەكىتىلەتىنىنە سەنىمدىمىن.
«ساياسي ناۋقان قوعامدىق ساناعا سەرپىن بەرەدى»
رۇستەم قادىرجانوۆ,
ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى:
– قوعام تاراپىنان قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان پرەزيدەنتتى ءبىر مەرزىمگە سايلاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى وتە جوعارى. جەتى جىل مەرزىم اياقتالعاننان كەيىن بۇل مىندەتتى كەلەسى كانديداتتىڭ اتقارۋى دا ساياسي جۇيەدە ماڭىزدى رولگە يە. ويتكەنى پرەزيدەنت الداعى جەتى جىل مەرزىمدە ەلىمىزدىڭ ساياسي ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنە باعىتتالعان رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرىپ, ەلىمىزدى جاڭا ءبىر كەزەڭگە كوتەرەدى دەگەن سەنىم زور. بۇل ساياسي جۇيەنى ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋگە ىقپال ەتەدى. سوندىقتان دەموكراتيالىق جۇيەگە باعىتتالىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ الداعى دامۋ كەزەڭى مەملەكەتتىك تۇراقتىلىق پەن قارقىندى دامۋعا بەت الۋعا ءتيىس.
جاڭا ساياسي ناۋقاننىڭ باستالۋى جاڭا كەزەڭنىڭ, جاڭا ەلەكتورالدى قادامداردىڭ باستالۋىنا سەرپىن بەرەدى. وسى ورايدا ەلىمىز ساياسي مودەرنيزاتسياعا, بيلىك ينستيتۋتتارى قۇرىلىمىنىڭ جاڭارۋىنا باعىتتالعان جاڭا كەزەڭدە تۇر. ەلىمىزدەگى جاڭا ساياسي كەزەڭنىڭ باستالۋىنا قاڭتار وقيعالارىنىڭ ىقپالى بار. سوندىقتان بۇل سايلاۋ قوعامدىق سانانى جاڭا ءبىر ارناعا ءتۇسىرىپ, ەل ءۇمىتىن اقتاۋعا, قوعامنىڭ جاڭارۋىنا ىقپال ەتەتىن قادامعا تولى بولۋعا ءتيىس. ال ونىڭ ناقتى ناتيجەسى سايلاۋدان كەيىن ايشىقتالاتىن بولادى.
الماتى