70 جىل كۇتتىرگەن جۇلدە

1887 جىلى اقش-تىڭ وكلاحوما شتاتىندا ۇندىستەر وتباسىندا ومىرگە كەلگەن دجيم تورپ سپورتتىڭ سان تۇرىمەن شۇعىلداندى. ول جەڭىل اتلەتيكامەن قاتار, باسكەتبول, امەريكالىق فۋتبول, بەيسبول, حوككەي, تەننيس, باسكەتبول, ءجۇزۋ, بوكس جانە ساداق اتۋدان دا ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. ءدجيمنىڭ ەڭ ءبىر جاسىنداي جارقىلداعان تۇسى – 1912 جىلى ستوكگولمدە وتكەن وليمپيا ويىندارىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, نەگىزگى باسەكەلەر وتەتىن كۇنى ۇرىلار ونىڭ اياقكيىمىن قولدى ەتىپ كەتەدى. ىزدەستىرۋ شارالارى ەش ناتيجە بەرمەيدى. سودان ول قوقىس جاشىكتەن توزىعى جەتكەن ەكى ءتۇرلى كەبىس تاۋىپ الادى. سونى كيە سالا جارىس جولىنا شىعادى. بابالارىمىز «شىن مىقتىعا تۇساۋ جوق» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. تورپ بەسسايىس پەن ونسايىستان وتكەن جارىستاردا الدىنا جان سالماي, باس جۇلدەنى ولجالايدى. سونىمەن قاتار بيىكتىككە سەكىرۋدە ءتورتىنشى ورىندى يەلەنسە, ۇزىندىققا سەكىرۋدە جەتىنشى ساتىعا تابان تىرەيدى. وسى وقيعادان قۇلاعدار بولعان شۆەتسيا كورولى گۋستاۆ ماراپاتتاۋ ءراسىمى كەزىندە: «سەر, ءسىز الەمدەگى ەڭ كەرەمەت اتلەت­سىز!» دەپ ونىڭ قولىن قۇشىرلانا قىسقان ەكەن. سول كەزدە دجيم كوزىنە جاس العان دەسەدى.

ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ دجيم تورپ­تىڭ بۇرىندارى كاسىپقوي بەيسبول كلۋبىنىڭ ساپىندا ونەر كورسەتىپ, سول ءۇشىن 60 دوللار شاماسىندا ايلىق العانى انىقتالادى. ول كەزدە وليمپيا ويىندارىنا تەك اۋەسقويلار عانا قاتىسۋعا قۇقىلى ەدى. وسى ءۋاجدى العا تارتقان حوك ءدجيمدى ستوكگولمدە وتكەن ويىنداردىڭ جۇلدەسىنەن ايىردى.

كەيىننەن حوك-تىڭ بۇل ارەكەتى تالاي رەت سىن ساداعىنا ىلىكتى. سان مىڭ سپورتشى مەن باپكەر, ميلليونداعان جانكۇيەر تورپتى قولداپ, ادىلدىك سۇرادى. الايدا سپورت باسشىلارى ۇزاق جىلدار بويى ءۇنسىز قالدى. كەيىننەن بۇل ىسكە ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىمدار ارالاسىپ, ءىستىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋدى قاتاڭ تۇردە تالاپ ەتتى. اقىرى ارادا 70 جىل وتكەننەن كەيىن ادىلدىكتىڭ اق تۋى جەلبىرەدى. 1982 جىلى حوك تاراپىنان قاتەلىك كەتكەنى رەسمي تۇردە مويىن­دالىپ, تورپتىڭ جۇلدەلەرىن قايتارۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلدى. مەدالداردىڭ ءوزى 1983 جىلدىڭ 13 قازانىندا زاڭدى يەسىن تاپتى. بىراق دجيم ول كۇندى كورە الماي كەتتى. ول 1953 جىلدىڭ كوكتەمىندە 65 جاسقا قاراعان شاعىندا كوز جۇمعان ەدى.

تورپ جارىق دۇنيەمەن قوش ايتىسسا دا, وسى كۇنگە دەيىن ونىڭ ەسىمى ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالادى. ول اقش-تىڭ «ABC Sports» تەلەارناسى جۇرگىزگەن ساۋالداما بويىنشا «حح عاسىردىڭ ەڭ كەرەمەت سپورتشىسى» دەپ تانىلدى. ال 1951 جىلى اتاقتى سپورتشى جايىندا «دجيم تورپ: ناعىز امەريكالىق ازامات» اتتى فيلم جارىق كوردى.

ءدال وسىنداي وقيعالار الەمدىك سپورت تاريحىندا سيرەك بولسا دا كەزدەسىپ تۇرادى. ەندى سولاردىڭ كەيبىرىنە توقتالايىق: 1952 جىلى حەلسينكيدە وتكەن وليمپيا ويىندارىنىڭ اسا اۋىر سالماقتاعى بوكسشىلار اراسىنداعى فينالدىق سايىستا امەريكالىق ەد ساندەرس پەن شۆەتسيالىق ينگەمار يۋحانسسون كۇش سىناستى. بۇل تارتىس العاشقىسىنىڭ پايداسىنا شەشىلدى. مۇنداي جاعدايدا جەڭگەن بوكسشىعا التىن مەدال بەرىلەدى دە, جەڭىلگەنى كۇمىس الۋعا ءتيىس. سپورت زاڭدىلىعى سولاي. بىراق باسەكە بارىسىندا سكانديناۆيا تۇبەگىنىڭ تۇلەگى تىم سىلبىر قيمىلدادى دەگەن جەلەۋمەن ۇيىمداستىرۋشىلار يۋحانسسونعا تيەسىلى جۇلدەسىن بەرمەدى. بوكسشى داۋلاسىپ جاتپادى. ول قولدى ءبىر سىلتەدى دە, قوناق ۇيگە اتتاندى.

جوعارىدا ايتىلعان جەكپە-جەكتى جان-جاقتى زەرتتەگەن تاريحشىلار ارادا 30 جىل وتكەن سوڭ ينگەمار يۋحانسسوننىڭ جۇلدەسىن وزىنە قايتارۋ قاجەت دەگەن قورىتىندى جاسادى. حوك بۇل ۋاجگە قۇلاق استى. 1982 جىلى 50 جاستاعى شۆەتسيانىڭ ازاماتىنا كۇمىس مەدال سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتىلدى.

2000 جىلى سيدنەي وليمپياداسىندا ايەلدەر اراسىنداعى 4ح400 مەترلىك ەستا­فەتالىق سايىس اقش قۇراماسىنىڭ ايقىن جەڭى­سىمەن اياقتالدى. 4ح100 مەترلىك باسەكەدە ولار قولاعا قول سوزدى. وسى كوماندا ساپىندا مەريون دجونس تا ونەر كورسەتتى. بۇل ەسىم كوپشىلىككە ەتەنە تانىس. عاسىرلار توعىسىندا ايتۋلى سپورتشىنىڭ ونەرىنە سۇيسىنبەگەن جانكۇيەر كەمدە-كەم. قىسقا قاشىقتىقتا جۇگىرۋدە ول الدىنا جان سالماي, الەم چەمپيوناتتارىندا التىن تۇعىرعا سان مارتە كوتەرىلدى. سيدنەيدەگى ويىنداردا 3 التىن جانە 2 قولاعا قول جەتكىزدى. الايدا ۋاقىت وزا دجونستىڭ دوپينگ قولدانعانى انىقتالدى. سول ءۇشىن ول وليمپيا ويىندارىندا جەڭىپ العان جۇلدەسىنىڭ بارلىعىنان ايىرىلدى.

مەريوننىڭ كەسىرى كوماندالىق ارىپتەس­تە­رىنە دە ءتيدى. ەستافەتالىق سايىستاردا ونەر كور­سەتكەن دجيرل مايلس-كلارك, مونيكە حەن­نەگەن جانە لەتەشا كولەندەر التىننان ايىرىلسا, كريستي گەينەس, تورري ەدۆاردس جانە نەنسين پەرري قولادان قاعىلدى. ال مەريون دجونستىڭ ءوزى تەمىر تورعا توعىتىلدى. دەسەك تە «جان الىسىپ, جان بەرىسكەن» جارىستاردا جانكەشتىلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن قىزدار بۇل قيىندىقتى مويىنسۇنعان جوق. ولار ادىلدىكتى تالاپ ەتىپ, اقىرى كوزدەگەن ماقساتتارىنا جەتتى. 2010 جىلى لوزانناداعى تورەلىك سوت جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان بۇرىمدىلاردى اقتاپ الدى. بەلدى ۇيىمنىڭ ۇكىمى قىسقا بولدى: «بارىنە كىنالى مەريون دجونس! ولاي بولسا, وزگە سپورتشىلار نەگە جاپا شەگۋلەرى كەرەك؟ ولاردىڭ جەڭىپ العان جۇلدەلەرى قايتارىلسىن!» كوپ ۇزاماي حوك-تىڭ تاراپىنان بۇل تالاپتار مۇلتىكسىز ورىندالدى.

مىنە, «ەڭبەك ەش كەتپەيدى» دەپ بەكەر ايتىلمايدى. ەگەر ادال جولمەن جۇرسەڭ, ءتۇبى ادىلدىكتىڭ ۇستەمدىك قۇراتىنى انىق.