قازاق دالاسىندا قازان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى وقۋ-اعارتۋ سالاسىنداعى رەفورمالاردىڭ ءمانى, ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ قوسقان ۇلەسى كەشەندى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
XX عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى ءبىلىم بەرۋ تاجىريبەسىن جاھاندانۋ كەزەڭىمەن سالىستىرا قاراستىرىپ, زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدە اعارتۋ سالاسىنىڭ سول جىلدارداعى جەتىستىكتەرىن پايدالانۋدىڭ ۇتىمدى تۇستارىنا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, «حح ع. 20-30 جىلدارداعى ءداستۇرلى قازاق قوعامىن جاڭعىرتۋ ساياساتىنداعى زايىرلى ءبىلىم مەن اعارتۋ جۇيەسى» گرانتتىق جوباسىنا ارقاۋ ەتتى.
زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسىنا وراي وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى, ساياسي عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور س.بورباسوۆ تاريحشى-ماماندار ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىنە توقتالدى.
«قازاقستانداعى اعارتۋ حالىق كوميسسارياتىنىڭ قىزمەتى ارحيۆ دەرەكتەرىندە» بايانداماسىندا باس عىلىمي قىزمەتكەر, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ورازگۇل مۇحاتوۆا حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىندا ءبىلىم بەرۋگە اتسالىسقان ۇلت زيالىلارىنىڭ ەڭبەگى جايىندا ايتىپ ءوتتى. پروفەسسور كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1921 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا ورىنبور قالاسىندا وتكەن بۇكىلقازاقستاندىق وقۋ-اعارتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان كونفەرەنتسيادا مەكتەپتەردىڭ سانىنا ەمەس, ساپاسىنا نازار اۋدارىپ, قىسقا مەرزىمدە كۋرستار اشۋ قاجەتتىلىگىنە ءمان بەرگەن. مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ ماقساتىندا الماتى, سەمەي, اقمولا, ورىنبور, ورال, اقتوبە, تورعايدا ءبىر جىلدىق سەميناريالاردىڭ اشىلۋىنا ىقپال ەتتى. مۇنداي كۋرستى بىتىرگەندەر اۋىلدىق مەكتەپتەرگە جىبەرىلسە, سەمەي قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان قىسقا مەرزىمدى كۋرستا 67 ورىس جانە 90 قازاق مۇعالىمى دايىندىقتان وتكەن. 1920 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان باستاپ 4 ايلىق كۋرس اشىلىپ, وندا 100 شاقتى مۇعالىم ءبىلىم العان. پروفەسسور وسى ورايدا مۇعالىمدەردى دايارلاۋ كۋرسى بويىنشا بىرقاتار ولقىلىقتىڭ ورىن العانىن جەتكىزدى. سەبەبى جوسپارلانعان كۋرستار اشىلماي قالعان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءبولىمى 1937 جىلدىڭ 1 اقپانىنان باستاپ 105 ادامعا 7 ايلىق مەرزىمدەگى كۋرس اشۋعا ءتيىس بولعان. الايدا ءتيىستى شارالار جەتكىلىكتى جۇرگىزىلمەگەندىكتەن, جيىرما كۇنگە شەگەرىلگەن. شاقىرىلعاندار تولىعىمەن كەلمەي, 77-ءسى عانا تىركەلگەن. مۇنداي جايت وڭتۇستىك قانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋدانىندا ورىن الىپ, وعان قاجەتتى قاراجاتتىڭ بولىنبەۋى, بولاشاق مۇعالىمدەردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ تومەندىگى, تۇرمىس جاعدايلارى سەبەپ بولعان.
ەلىمىزدەگى ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ, پرەزيدەنت ءارحيۆى, رەسەي, وزبەكستان ارحيۆتەرى ماتەريالدارىنا سۇيەنگەن جوبا جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايناگۇل قايپباەۆا «قازاقستانداعى اعارتۋ حالىق كوميسسارياتىنىڭ قىزمەتى ارحيۆ دەرەكتەرىندە» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. وسى ورايدا عالىم «تاريحي دەرەك كوزدەرىن ساراپتاي كەلىپ, رەسپۋبليكالىق اعارتۋ حالىق كوميسسارياتىنىڭ كەڭەستىك بيلىك كەزەڭىنىڭ العاشقى شيرەگىندەگى قازاق قوعامىن جاڭا ۇكىمەتتىك جۇيەدە قايتا جاڭعىرتۋ جولىندا زايىرلى ءبىلىم بەرۋ, ساۋات اشۋ ناۋقانىن قارقىندى ىسكە اسىرۋ, قازاقستانداعى عىلىمنىڭ الەۋەتىن قالىپتاستىرۋ, وزگە دە مادەني سالا بويىنشا احمەت بايتۇرسىن ۇلى, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, وراز جاندوسوۆ, تەمىربەك جۇرگەنوۆ سىندى ۇلت قايراتكەرلەرى جوعارى كاسىبيلىكپەن باسقارعان اعارتۋ كوميسسارياتى زامانىنا ساي اعارتۋ جۇمىستارىن اتقارعانىن دايەكتەيدى. ايتسە دە, ارحيۆ قورلارى قۇجاتتارىنىڭ اۋقىمدى بولىگى عىلىمي اينالىمعا قوسىلعانىمەن, جەكەلەگەن قۇجاتتار ءالى دە بولسا تەرەڭ زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى» دەپ اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار اعارتۋ سالاسىن ۇيىمداستىرعان حالىق كوميسسارياتىنىڭ اتاۋى ورىس تىلىندە «نارودنىي كوميسساريات پروسۆەششەنيە» دەپ اتالسا, كەڭەستىك كەزەڭگە قاتىستى قازاق ءتىلدى ەڭبەكتەردە «حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى» دەگەن قاتە اۋدارمامەن جازىلعان. سوندىقتان, بۇل ولقىلىق ەسكەرىلىپ, زەرتتەۋلەردە اعارتۋ حالىق كوميسسارياتى دەپ قازاق تىلىندە دۇرىس اتالعانى ابزال» دەگەن ۇسىنىسىن ءبىلدىردى.
قازاقستاننىڭ 1920-1930 جىلدارى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ساندىق جانە ساپالىق جاعىنان ءوسۋىن ارحيۆ قورلارىنداعى دەرەكتەر نەگىزىندە جاعىمدى تۇستارىن ينستيتۋتتىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, PhD ارمان مۇرات ۇلى «قازاقستانداعى جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى» تاقىرىبىنداعى بايانداماسىندا كەڭىنەن سيپاتتاپ ءوتتى.
«دەگەنمەن, تاريحي كەزەڭدە جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى, ونىڭ بارلىق تىنىس-تىرشىلىگى مەملەكەتتىك-پارتيالىق ورگانداردىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا بولدى. قازاقستاندا جوعارى ءبىلىم جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ, دامىتۋداعى ءسوزسىز بولعان تابىستارمەن بىرگە تەرىس تەندەنتسيالار دا بوي كورسەتتى. بۇل نەگىزىنەن ەلىمىزدە دايارلانعان ماماندار رەسپۋبليكادا جۇمىس ىستەپ جاتقان ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعى, پەداگوگيكا, مەديتسينا ت.ب. الەۋمەتتىك سالالاردى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا جۇزەگە اسقان. ال بۇل كەزدە جاڭا تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن سالالارعا, ەكونوميكانىڭ وڭدەۋشى باعىتىنا ماماندار دايارلاۋعا دۇرىس كوڭىل بولىنبەگەن. مۇنىڭ ءوزى جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋدا ءسوتسياليزمنىڭ كەڭەستىك مودەلىنىڭ ۇلتتىق رەسپۋبليكالار جاعدايىندا ادىلەتسىز ساياسات ۇستانعانىن كورسەتەدى», دەدى ا.مۇرات ۇلى.
«ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ وقۋلىقتار دايىنداۋداعى ءرولى» تاقىرىبى اياسىندا جاڭا جۇيەگە ساي وقۋلىقتار جازۋ ىسىنە توقتالعان ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, PhD ارداق امانگەلدى ۇلى قازاق زيالىلارىنىڭ وقۋلىق جازىپ, عىلىمي قاۋىمداستىققا تانىمال وقۋلىقتاردى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, انا ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋداعى زور ەڭبەكتەرىن سارالادى. وكىنىشكە قاراي, ۇلت قايراتكەرلەرى ەڭبەكتەرىنىڭ مازمۇنى 1917 جىلدان كەيىنگى ساياسي جاعدايعا بايلانىستى وزگەرىسكە ۇشىراعان. وسى ورايدا, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى قورىندا ساقتالعان تاريحي دەرەك نەگىزىندە 1922 جىلى باسپا مەڭگەرۋشىسى ن.تورەقۇلوۆتىڭ رسفسر اعارتۋ حالىق كوميسسارياتى جانىنداعى ۇلتتىق ازشىلىق كەڭەسىندەگى روزەنگە جولداعان حاتىنداعى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «وقۋ قۇرالى» ەڭبەگىنە قاتىستى پىكىرىنە توقتالدى. حاتتا ا.بايتۇرسىن ۇلى وقۋلىعىنىڭ مازمۇنى جاڭا ساياسي جۇيەنىڭ تالاپتارىنا ساي تۇزەتىلگەنى كورسەتىلىپ, ەڭ باستىسى, جاڭا شىققان وقۋلىقتان ءدىني تەرميندەر مەن ۇعىمدار الىنىپ, كەڭەستىك مەكتەپ ءۇشىن ءتيىمدى بولاتىنىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلعانى تۋرالى جازىلعان. زەرتتەۋشى جاڭا وقۋلىققا قويىلاتىن تالاپتاردا بالالاردىڭ تۇسىنىگى قابىلدايتىنداي ەتىپ, كەڭەستىك قوعامعا ءتان بەلگىلەردىڭ ەنگىزىلۋ كەرەكتىگىن ايتتى. كەلتىرىلگەن مىسالداردان بايقالاتىنى, ۇلت زيالىلارى جازعان ەڭبەكتەر بولشەۆيكتەردىڭ ساياسي ۇستانىمدارىنا ساي كەلمەگەنى انىق.
اتالعان ماسەلەگە وراي ا.قايپباەۆا «ارحيۆ قورلارى مەن رەسپۋبليكا كىتاپحانالارىنىڭ قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتار قورىندا ساقتالعان ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن وقۋلىقتارىنىڭ اراب قارپىندە جازىلۋىنا بايلانىستى, بۇگىندە كوپتەگەن وقۋلىق اۆتورلارى بۇل ەڭبەكتەردى ەركىن وقۋعا قينالاتىندىقتان, تاريحي تاجىريبەنى پايدالانۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى» دەگەن ۇسىنىس-پىكىرىن ءبىلدىردى. سوندىقتان, ۇلت زيالىلارىنىڭ تاعىلىمى مول قۇندى ەڭبەكتەرىن تۇپنۇسقادان قازىرگى قولدانىستاعى كيريلل نەمەسە ترانسليتەراتسيا ۇلگىسىندە لاتىن قارپىندە قايتا جاريالاپ, قالىڭ قاۋىمعا قولجەتىمدى ەتۋ كەرەك.
سونىمەن بىرگە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ا.قاپاەۆا, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءا.شاشاەۆ, تاعى باسقا عالىمدار ۇجىمدىق مونوگرافيا جانە ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ جيناعىن دايارلاۋ بارىسىنداعى ناتيجەلى جۇمىستارعا توقتالىپ, ەلىمىزدەگى زايىرلى ءبىلىم مەن اعارتۋ جۇيەسى تاريحىن زەرتتەۋدى جالعاستىرۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى.
الماتى