يندونەزيا يىرىمدەرى

10 مامىر كۇنى  جولاۋشىلاردى تيەپ العان شاعىن لاينەر كۇمىس باۋىرى كۇنگە شاعىلىسىپ, اسپانعا قايقاڭ ەتىپ كوتەرىلگەندە جەرگىلىكتى ساعات ءتىلى 17.40-تى كورسەتىپ تۇرعان ەدى. بەتالىسىمىز – يندونەزيا رەسپۋبليكاسى. ۇشاق ءتورت مىڭ شاقىرىمعا جۋىق اراقاشىقتىقتى ۇشىپ ءوتىپ, جولاي بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى استاناسى ءابۋ-دابيگە قوندى. مۇندا بەس ساعاتتاي ايالداپ, دجاكارتاعا باراتىن ۇشاقتى توسۋعا تۋرا كەلدى. الىپ اەروبۋس سوڭعى مەجەگە دەيىن سەگىز ساعاتتاي قانات قاعىپ, زەڭگىر اسپاننىڭ 6500 شاقىرىمىن كوكتەي ءوتتى.  بۇرىن سىرتتاي ەستىگەنىمىز, اتلاس كارتادان تاماشالاعانىمىز بولماسا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا كىندىگىندە ورنالاسقان بەيمالىم مەملەكەتكە اياعىمىز العاش تيگەندىكتەن, بەينەبىر ەرتەگىلەر الەمىنە ەنىپ كەتكەندەي كۇي كەشتىك. شەتەلگە تۇڭعىش ساپارلاۋىمىزعا مۇمكىندىك تۋدىرعان ازاماتتارعا ىشتەي راحمەت ايتا وتىرىپ, العان اسەرىمىز بەن كورگەن-بىلگەنىمىزدى بايانداۋعا تىرىستىق. عاجايىپ سىرعا تولى بەيتانىس ەل 11 مامىر. ساعات 15.00. ءابۋ-دابي­گە قاراعاندا دجاكارتانىڭ اۋەجايى قوراشتاۋ كورىنگەنىمەن, كوزگە الدىمەن اسپانمەن تالاسا بوي تۇزەگەن, ۇشار باسى اقشا بۇلتتارعا بارىپ تىرەلەتىندەي كورىنەتىن ءزاۋلىم ۇيلەر مەن قىزمەتتىك وفيستەر شالىندى. قاشان بەس جۇلدىزدى «اraduta Jakarta» قوناق ۇيىنە جەتكەنشە ولار­دىڭ قاتارى بىردە-ءبىر سەلدىرەگەن جوق. ەكىنشى ءبىر بايقاعانىمىز, كولىك­تەردىڭ سونشاما مولدىعىنان ءارى كوشەلەردىڭ تارلىعىنان كەپتەلەكتىڭ ءجيى ورىن الاتىنى بولدى. بىلەتىن­دەر­دىڭ ايتۋىنشا, «ەكىاياقتى» كو­لىك­تەردىڭ ءوزى 9 ميلليونعا جەتىپ جىعى­لاتىن كورىنەدى. تىزە بۇگۋگە ەكى ساعاتتان استام ءجۇرىپ كەلۋىمىز جول ءجۇرۋ ماشاقاتى جەڭىلدەۋدىڭ ورنىنا ءتۇيىندى پروبلەماعا اينالىپ بارا جاتقانىن اڭعارتتى. قۇرامىندا «قازاقستان», «حابار» تەلەارنالارىنىڭ, «كازاح­ستانسكايا پراۆدا», «ەگەمەن قازاق­ستان» گازەتتەرىنىڭ تىلشىلەرى مەن وپەراتورلارى بار شاعىن جۋرناليس­تەر توبىن قارسى العان وسىنداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى عامزات قايىروۆتىڭ قايىرى بىزگە كوپ ءتيدى. ءتارجىماشى رەتىندە ءبولىپ بەرگەن يندا ەسىمدى قىز شاما-شارقىنشا اۋدارعانىمەن, ءبىر كەم­دىگى ءبىلىنىپ تۇردى. اعىلشىنشا قامشى سالدىرمايتىن باۋىرىمىز كىسىلىك پەن كىشىلىكتىڭ ونەگەسىن كورسەتە ءجۇرىپ, ءبىز ءۇشىن عاجايىپ سىر بۇككەن بەيتانىس ەل جونىندە جان-جاقتى ماعلۇمات بەرىپ وتىردى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, 17 508 ارالدان تۇراتىن مالاي ارحيپەلاگىندا قونىس تەپكەن يندونەزيا مەملەكەتى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ءوڭى­رىندە قاي جاعىنان بولسىن كوش باستاپ كەلەدى. بۇگىندە حال­قى­نىڭ سانى شامامەن 250 ميلليون­دى قۇراپ, الەمدە ءتورتىنشى ورىن الادى. 2050 جىلعا قاراي 300 ميلليونعا جەتەدى دەگەن بولجام بار. ۇلكەندى-كىشىلى ارالداردا تىرشىلىك ەتەتىن 300-دەن استام ءتۇرلى ۇلىستار مەن ەت­نوس­تاردىڭ ىشىندە ياۆالىقتار ەرەك­­شە باسىمدىققا يە (45-47 پا­يىز) ەكەن. ودان ءارى سۋندىلار, ما­دۋرلىقتار, مالايلىقتار, قى­تاي­­لار, يندۋستار دەگەندەي ءتىز­بەك­تەلىپ كەتە بەرەدى. تۇر­عىن­دار­دىڭ 85 پايىزدايى يسلامدى ۇستانسا, دەنى – سۇننيتتەر كورىنەدى. 9 پايىزى حريستيان, 2 پايىزدايى يندۋيزم دىندەرىنە بوي ۇرعاندار ەكەن. ءدىننىڭ بۋدديزم, انيميزم, كونفۋتسياندىق تارماقتارىنا تابىنۋشىلار دا جوق ەمەس. دىنارالىق, ۇلتارالىق ارتەكتىلىك جاعىنان قازاقستانعا كوبىرەك ۇقسايتىنى اڭعارىلادى. وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا يس­تيكليال مەشىتىنە تەڭ كەلەتىن عيبا­دات­حانا جوق ەكەنىن بىلدىك. نامازعا جىعىلماساق تا ءتاۋ ەتتىك. 100-120 مىڭ ادام سيادى. ادامداردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى بىزبەن دەڭگەيلەس سەكىلدى: ەر ازاماتتار – 68,5 جاس, ايەلدەر– 73,7 جاس. قۇر­­عا­قتاعى اۋماعى 1,9 ميلليون شار­­شى شاقىرىمدى قامتىپ, ءتورت­كۇل دۇنيەدە 15-ءشى ورىندى يە­لەن­سە, 7,9 ميلليون شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان تەڭىز اكۆاتوريا­سى ەكونوميكالىق جاعىنان تەز دامىپ كەلە جاتقان ەلدىڭ باستى ءبىر ەرەكشەلىگى ءتارىزدى. 5 ءىرى جانە 30 كىشى­گىرىم ارال توپتارى كىرەتىن مالاي دۇنيەجۇزىنىڭ ەڭ ۇلكەن ارحيپە­لاگى بولىپ سانالادى. ول ءۇندى مەن تىنىق مۇحيتتارىنىڭ ءتۇيىس­كەن جەرىندە ورنالاسقان جانە ازيا مەن اۆستراليا كونتينەنتتەرىن جالعاستىرۋشى كوپىر ىسپەتتەس. يندونەزيا ارالدارىنىڭ كوپ­شى­لىگى تاۋلى-ورماندى كەلەتىن­دىك­تەن, سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماق­قا جاتادى ەكەن. مۇندا جەر سىلكى­نىس­تەرى ءجيى بولىپ تۇراتىنعا ۇقساي­دى. حالىققا زور قاتەر ءتوندى­رە­ت­ىن, ايتىپ كەلمەيتىن اپاتتار ياۆا, سۋماترا ارالدارىندا ءجيى ءتىر­كە­لەتىن كورىنەدى. جۇرتشىلىق 1963 جىلى اگۋنگ جانارتاۋىنىڭ ات­قىلاپ, بەس مىڭنان استام ادامدى مەرت ەتكەنىن, ۇلكەن ماتەريالدىق شى­­عىنعا ۇشىراتقانىن ءالى كۇنگە دە­يىن قورقىنىشپەن ەسكە الاتىنىن ەستى­دىك. ەل ەكونوميكاسى تايفۋن, تسۋ­ن­ا­ميدەن دە قاتتى زارداپ شەگەتىن كورىنەدى. ەل 32 پروۆينتسياعا جانە 2 ەرەكشە اكىمشىلىك وكرۋگكە – دجاكارتا جانە دجوكياكارتا قالالارىنا بولىنەدى. ولاردى گۋبەرناتورلار باسقارادى. سولاي بولا تۇرعانمەن, ءۇش پروۆينتسيانىڭ ءالى كۇنگە دە­يىن شاريعات ىلىمىمەن تىرشىلىك ەتىپ جاتقان جايى بار. ءبىر اتاپ وتەر­لىگى, تۇرعىندار ارالداردى نە­گى­­ز­ى­نەن ۇلتى جانە ءدىني سەنىمى بو­يىنشا مەكەندەيدى. ماسەلەن, بالي ارالىنداعى 5 ميلليونداي تۇر­عىننىڭ باسىم بولىگى – يندۋس­تار. ەڭ ۇلكەن ارالدار–كاليمانتان ءجا­نە سۋماترا. ياۆا ارالىندا ورىن تەپ­­كەن يندونەزيا استاناسىندا (دجا­كارتا) ماڭايىن جانە كەلىپ-كەتىپ جۇمىس ىستەيتىندەردى قوسقاندا 18 ميلليونعا جۋىق تۇرعىن بار ەكەن. بۇدان باسقا, سۋرابايا, باندۋڭ, مەدان, سەمارانگ ءىرى قالالار توبىنا جاتادى. رەسمي ءتىلى يندونەزيالىق بولعانىمەن, اعىلشىن ءتىلى كەڭىنەن قولدانىلاتىنىنا كوز جەتكىزدىك. ياۆا تۇرعىنى ەڭ كوپ ارال, ال بالي ارالى تۋريستەر ءجيى باراتىن ايماق ءارى يندونەزيا كونە مادەنيەتىنىڭ ءىرى ورتالىعى بولىپ ەسەپتەلەدى. كليماتى – تروپيكتىك, مۋسسوندىق. جازى جاۋىن-شاشىندى, قىسى قۇرعاق كورىنەدى. ياۆا ارالىنداعىداي ىلعالدى ىستىق لەپ سەزىلە بەرمەيدى. كۇن رايىنىڭ بۇل ەرەكشەلىگىن جان-جاعى مۇحيتتارمەن, تەڭىزدەرمەن شەك­تەسىپ جاتقاندىقتان, ىلعال­دىڭ مولشەردەن تىس كوپ تۇسۋىمەن بايلانىستىرعان ورىندى. سول سەبەپ­تى بولار, عيماراتتار مەن قوعامدىق كولىكتەردىڭ ءىشى جەلدەتكىشتەرمەن مۇقيات جابدىقتالعان. ونسىز, ولاردى قايدام, سىرتتان كەلگەندەر ءۇشىن ءجۇرىپ-تۇرۋ مۇمكىن ەمەس سياقتى. ءسوز اراسىندا, يندونەزيا جايلى گازەتىمىزدە جان-جاقتى جازىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون («شالعاي ەلمەن دە جاقىنداسۋعا بولادى», 2012, 14 ءساۋىر; «بوروبۋدۋر», 2013, 3 قىر­كۇيەك). ولارداعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, «يندونەزيا» اتاۋى «ين­ديا» ءتوپونيمى مەن گرەكتىڭ «نەسوس» – ارال دەگەن ءسوزىنىڭ قوسىندىسىنان شىققانىن اڭعارامىز. بىلايشا ايتقاندا, «ارالدىق ءۇندىستان» دەگەن ءمان-ماعىنا بەرەدى. سوعان وراي, دامۋ تاريحى دا كونە داۋىردەن باس­تاۋ الادى. ءبىرىنشى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار ءبىزدىڭ زامانامىزدىڭ ءىى-V عاسىرلارى ارالىعىندا تەڭىز جاعالاۋى اۋداندارىندا پايدا بولعان. ءVىى عاسىردىڭ ورتاسىندا شريۆيدجيا دەگەن اتپەن سۋماتريا يمپەرياسى ورناعان. ءVىىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ياۆا ارالىنىڭ ورتالىعىندا شيۆايست اۋلەتى باسقارعان ماتارام مەملەكەتى قۇرىلعان. ءحى عاسىردان باستاپ ياۆا ارالى يندونەزيانىڭ ەكونوميكالىق, مادەني جانە ساياسي ورتالىعىنا اينالعان. ءحىۇ عاسىردا يسلام ءدىنىنىڭ ەنۋى كۇشەيە تۇسكەن. سۋماترا ارالىنداعى مۇناي قورلارى اعىلشىنداردى, گوللاند­تىق­تاردى قاتتى قىزىقتىرعان. ونىڭ اقىرى ۇلى شىعىس ازيا ءۇشىن كەسكىلەسكەن شايقاستار مەن سوعىستارعا, وتارلاۋعا جالعاسقان. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى­نە كەلسەك, 1945 جىلى 17 تامىزدا يندونەزيا مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جاريالانعان. سودان بەرى ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە اتالىپ كەلەدى. ەلدىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى سۋكارنو 1950 جىلى يندونەزيانى ۋنيتارلىق مەملەكەت دەپ جاريالاعان. سوڭعى جىلدارى قازاقستان مەن يندونەزيا اراسىنداعى ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمىنىڭ ارتا تۇسكەنىن بايقاۋعا بولادى. بۇل كورسەتكىش 2012 جىلى 57,2 ميلليون اقش دوللارىن قۇراسا, بىلتىر 200 ميلليون اقش دوللارىنا جەتكەن. ەلىمىزدەن نەگىزىنەن تەمىر جانە ونىڭ ونىمدەرى, قۇرال-جابدىقتار, ءارتۇرلى اسپاپتار, حيميالىق ونىمدەر ەكسپورتتالسا, قازاقستانعا مال مەن وسىمدىك ونىمدەرى, دايىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى, ماشينالار, كولىك قۇرالدارى, توقىما ونىمدەرى, اياق-كيىم جەتكىزىلەدى. مۇندا پالما مايى, بانان, كوكوس, كاۋچۋك ۇلكەن سۇرانىسقا يە. تۋريزم, تاۋ-كەن, كۇرىش ءوندىرىسى جاقسى دامىعان. ال, قوي, سيىر ەتتەرى مەن ءسۇت ونىمدەرىن وندىرمەيتىندىكتەن, اۆستراليا مەن جاڭا زەلانديادان اكەلىنەدى. 2030 جىلعا تامان الەمدەگى اسا دامىعان مەملەكەتتەردىڭ «وندىعىنا» كىرۋ­دى جوسپارلاعانىنا قاراعاندا, يگەرىلمەي جاتقان ىشكى, سىرتقى الەۋەتتەر مەن مۇمكىندىكتەرى زور ما دەپ قالدىق. ال, دەموكراتيالىق ۇردەرىس­­تەردىڭ دامۋى جاعىنان العا ءۇندىستان مەن اقش-تى عانا شى­عارادى دەگەن پايىم قالىپتاسقان. الايدا, جان باسىنا شاققانداعى ءىجو قازاقستانمەن سالىستىرعاندا, كوپ تومەن ەكەنىن ەسكەرسەك, شەشىمىن تاباتىن ماسەلەلەردىڭ از ەمەستىگى اڭعارىلادى. تومەن دەڭگەيدە ءومىر سۇرەتىندەردىڭ قاتارى ءالى دە جىرتىلىپ ايىرىلادى. باي مەن ءسىڭىرى شىققان كەدەيلەردىڭ اراسالماعى جىل وتكەن سايىن الشاقتاپ بارادى, دەيدى بىلەتىندەر. ەكسترەميستىك لاڭ, ۇلتتىق, ءدىني قاقتىعىس ەداۋىر سايابىرسىعانىمەن, ۇيىمداسقان قىلمىس پەن جەمقورلىقتى اۋىز­دىقتاۋ ۇلكەن كۇشكە ءتۇسىپ وتىرعان سى­ڭايلى. جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جالعىز ايەل گۋبەرناتوردىڭ جەمقورلىققا باتقان قىلىعىن جارىسا جازعان. قازىر ول بيكەش تەمىر تورعا توعىتىلىپتى. ءبىز بارعان ساتتە قىزۋ ساياسي تا­لاس-تارتىسقا كەز بولدىق. سويتسەك, ءشىل­دەدە وتەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ قارساڭىنداعى دودانىڭ ناعىز قىزعان شاعى ەكەن. پارلامەنتتىك سايلاۋعا 12 ساياسي پارتيا مەن اچەح پروۆينتسياسىنداعى 3 جەرگىلىكتى ساياسي ۇيىم تۇسكەن. بۇلار يندونە­زيا­نىڭ حالىق وكىلدەرى كەڭەسىندەگى /تومەنگى پالاتا/ 560 ورىنعا, وڭىرلىك وكىلدەر كەڭەسىندەگى /جوعارى پالاتا/ 132 ورىنعا, پروۆينتسيالىق دەڭگەيدەگى وكىلدەر پالاتاسىنداعى 2 137 ورىنعا, رەگەنتتىك /اۋداندىق/ دەڭگەيدەگى وكىلدەر پالاتاسىنداعى 17 560 ورىنعا تالاسقان. ءبىر قىزىعى, قازىرگى تاڭداعى بيلەۋشى پارتيا, ياعني دەموكراتيالىق پارتيا بار-جوعى 10 پايىز داۋىس جيناعان. ونىڭ باستى سەبەبىنە سوڭعى جىلدارى پارتيا مۇشەلەرىنىڭ بىرقاتار سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرىنە بايلانىستى ءىستى بولعانى كولدەنەڭ تارتىلادى. ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا, دجاكارتا قالاسىنىڭ گۋبەرناتورى پرەزيدەنتتىكتەن بىردەن-ءبىر ۇمىتكەر بولىپ وتىر ەكەن. كوك اسپاندا قالىقتاعان قازاق ءانى ساپارىمىزدىڭ باستى ماقسا­تى ساياحاتشى رەتىندە ەل-جەر كو­رۋ, قىزىقتاۋ ەمەس, وسى ەل­دەگى قا­­­زاق­­­ستاننىڭ مادەني كۇن­دەرى­نە ق­اتىسۋ ەدى. بۇقارالىق اۋقىم­دى­­لىعىمەن, وتكىزۋ فورماسىمەن, ۇلتتىق مانەرىمەن ەرەكشەلەنگەن شا­را ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن, مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ قول­داۋىمەن, «قازاق اۋەندەرى» اق-تىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قولعا الىنىپ, ءوزىمىز تاجىريبە جينارلىق, ءوز­گەلەر ۇلگى-تاعىلىم الارلىق ءتالىمدى دە ءماندى باسقوسۋ الاڭقايىنا اينالدى. قازاقستان مەن يندونەزيانىڭ ارىپتەستىك قارىم-قاتىناسىنىڭ باستاۋ بۇلاعى وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنا بارىپ تىرەلەدى. دالىرەك ايتساق, ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بەرىك بايلانىس 1993 جىلى 2 ماۋسىمدا ورنادى. 1995 جىلى ساۋىردە يندونەزيا پرەزيدەنتى م.سۋحارتونىڭ قازاقستانعا جانە وسى جىلى ماۋسىمدا قازاقستان پرە­زيدەنتى ن. نازارباەۆتىڭ يندو­نە­زياعا رەسمي ساپارلارى ساياسي, ەكونوميكالىق تۇزىلىمدەرگە ايقارا جول اشىپ, كوپقىرلى بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا جولدارىن بەلگىلەپ بەردى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2012 جىلى يندونەزياعا, وسى ەل پرەزيدەنتى سۋسيلو بامبانگ يۋدويونونىڭ 2013 جىلى قازاقستانعا مەملە­كەت­تىك ساپارلارى اياسىندا ەكو­نو­ميكالىق, ساۋدا-ساتتىق كەڭىستىگىن ودان ءارى كەڭەيتۋمەن قاتار, مادەنيەت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ءجو­نىن­دە ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مە­­مو­راندۋمعا قول قويىلدى. وسى ۋاع­­دالاستىققا وراي بيىل قازاق­ستان­نىڭ يندونەزياداعى مادەنيەت كۇن­دە­رىن وتكىزۋگە شەشىم قابىلدانعان-دى.   مىنە, بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان مادەني شارالاردىڭ اشىلۋ ءراسىمى «دجاكارتا-ءححى عاسىر» اتتى كينوتەاتردا بەلگىلى رەجيسسەر رۇستەم ابدىراشەۆتىڭ ەلباسىمىزدىڭ بالا­لىق, جىگىتتىك, ازاماتتىق شاعىن بەينەلەيتىن كينوەپوپەيا­سىن تاماشالاۋمەن باستالدى. پرە­زيدەنتى­مىزدىڭ ونەگەلى ءومىرىن ارقاۋ ەتكەن كينولەنتا يندونەزيالىق كورەر­مەندەردى ىستىق ىقىلاسقا بولەپ, زور قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. ءبىز تىلدەسكەن كورەرمەندەردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن قازاقستان جايلى ۇلكەن اسەر العاندارىن تالاسا-تارماسا ايتىپ جاتتى. ولاردىڭ قاتارىندا ورتالىق وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىندە وقيتىن ستۋدەنت دەدي جۇرەكجاردى لەبىزىن بىلاي ءبولىستى: – شىنى كەرەك, قازاقستاندىق كينەماتوگرافيستەردەن جوعارى دارەجەلى مۇنداي كورسەتىلىم كۇت­پە­گەن ەدىم. وتە ءساتتى شىققان. فيلم­­نىڭ جاستارعا بەرەتىن پات­ريوت­تىق, تاربيەلىك ونەگەسى مول. قازاق حالقىنىڭ تاماشا سالت-ءداس­تۇر­لەرىنە, سۇلۋ تابيعاتىنا, ادام­داردىڭ كەڭپەيىلدىلىگى مەن قايى­­رىمدىلىعىنا كەرەمەت ءتانتى بولدىم. پرەزيدەنتتەرىڭىزدى قادىر­لەي, باعالاي بىلەتىن حالىق ەكەنسىزدەر. فيلمنەن كەيىن كوكەيىم­دە قازاق­ستان­دى ءوز كوزىممەن كورسەم دەگەن قۇلشىنىس وياندى. قۇربىم ەكەۋمىز «جاۋجۇرەك مىڭ بالا» ءفيلمىن دە مىندەتتى تۇردە تاماشالايتىن بولامىز. ەستەن كەتپەيتىن اسەر العا­نىم­دى اتاپ وتكىم كەلەدى. اۋقىمدى شارا باستالار الدىندا وسى ەلدىڭ مادەنيەت جانە ءبىلىم ءمينيسترى پروفەسسور مۇحامماد نۋح پەن قازاقستان جاعىنان مادەنيەت مي­نيسترىنىڭ ورىنباسارى اسقار ءبورى­بەۆ اراسىندا كەزدەسۋ ءوتتى. م.نۋح ەل ومىرىندە العاش رەت ۇيىم­داس­تىرىلعان مادەني باسقوسۋعا يندو­نەزيالىقتار زور قولداۋ كور­سەت­كەنىن اتاپ كورسەتىپ, الدا دا مادەني, عى­لى­مي بايلانىستاردىڭ تەرەڭدەي بەرەتىنىنە سەنىم كورسەتسە, ۆيتسە-مينيستر جىلى شىرايلى قابىلداۋعا العىسىن ءبىلدىرىپ, نا­زار­باەۆ ۋني­ۆەرسيتەتى شەڭبەرىندە اتقارىلىپ جاتقان ىستەردەن حاباردار ەتتى. ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە دايىندىق جۇمىستارىن ورتاعا سالدى. بۇدان باسقا, الەمدەگى 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋگە ۇمتىلىپ وتىر­­عان قازاقستاننىڭ ىشكى-سىرت­قى ەكونوميكالىق زور الەۋەتى, اس­تانانىڭ الەمدىك ءتۇرلى ساياسي باستامالار وتكىزۋدەگى كوشباسشىلىق ءرولى, ەكىجاقتى ستۋدەنتتەر الماسۋ, تاجىريبە ءبولىسۋ, وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ, عىلىمنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. 1500 ورىندىق بەدەلدى كونتسەرت زالىندا ينە شانشاتىن ورىن بول­ماسىن ەكى تاراپ تا كۇتپەسە كە­رەك, ۇيىمداستىرۋشىلار ءبىر-بىرىنە جىمىڭداسا قاراپ قويىپ, كو­ڭىل-كۇيلەرىنىڭ كوتەرىڭكى ەكە­نىن جاسىرا المايدى. ساحناعا مادەنيەت ۆيتسە-مينيسترلەرى ا. بورىباەۆ پەن پروفەسسور ۆيەندۋ نۋريانتي كوتەرىلىپ, قازاقستاننىڭ يندونەزياداعى مادەنيەت كۇندەرى­نىڭ اشىلۋىن جاريالاۋى مۇڭ ەكەن, زال ءىشىن دۋ شاپالاق كەرنەپ كەتتى. قازاقستاننىڭ ءانۇرانى ورىندالعاندا جينالعاندار ورىندارىنان تۇرىپ, ەرەكشە قۇرمەت كورسەتتى. جەرگىلىكتى ءانۇراندى ءۇل­كەن دە, كىشى دە شىن جۇرەكپەن, جا­سام­پازدىق تولعانىسپەن شىرقاپ, ۇلتتىق رۋحتىڭ, مۇقالماس ەرىك-جىگەر­دىڭ وتباسى, وشاق قاسىنان باس­تالاتىنىن ۇقتىرعانداي بولدى. وسىندايدا 1928 جىلى وتكەن ۇلت­تىق ازاتتىقتى اڭساعان جاس­تار ۇيىمىنىڭ كونگرەسى تۋرالى ەستىگەنىم ويعا ورالدى. سول جولى « ۇلى يندونەزيا» ءانۇرانى العاش رەت ورىندالىپ, «جاستار انتى» ءبىراۋىزدان قابىلدانعان ەكەن. ونىڭ تۇپقازىق يدەياسى «ءبىر وتان, ءبىر ۇلت, ءبىر ءتىل» دەگەن ۇشتاعانعا نەگىزدەلىپتى. سودان بەرى وسكەلەڭ ۇرپاق تۋعان جەرگە دەگەن پەرزەنتتىك ادالدىعى مەن بەرىكتىگىن ىسپەن دالەلدەۋمەن كەلەدى. تۇرعىنداردىڭ ورتا جاس مولشەرى 30-دىڭ ماڭايىندا ەكەنىن ەسكەرسەك, رۋحى مىقتى جاس ۇرپاعى بار ەلدى جاۋ ىشتەن دە, سىرتتان دا الا المايتىنى تۇسىنىكتى. ءجا, قازاقستاننىڭ يندونە­زيا­داعى مادەنيەت كۇندەرىنە ارنال­عان كونتسەرتتىك باعدارلاماعا ورا­لايىق. ساحنا شىمىلدىعى اشىل­عاندا زال ىشىنە شىبىن ىزى­ڭى عانا ەستىلەتىندەي ءولى تىنىش­تىق ورناي قالدى. ويتكەنى, ساح­نا­داعى ن.تىلەنديەۆ اتىنداعى اكا­دەميالىق فولكلورلىق ەتنو­گرافيا­لىق «وتىرار سازى» وركەسترى مۇشەلەرىنىڭ ۇلتتىق ناقىشتاعى كيىمدەرى مەن اسپاپتارى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي كورىنىسى زالدى ءبىر جاعىنان تاڭعالدىرىپ, ەكىنشى جاعىنان ونەرلەرىن تاعاتسىزدانا كۇتكەنىن جۇزدەرىنەن اڭعارۋ قيىن ەمەس-ءتى. ءبىر كەزدە ءدىنزۋحرا تىلەن­ديەۆانىڭ ديريجەرلىك ەتۋىمەن ءتۇر­كەشتىڭ «كوڭىل اشارى» ويناپ سالا بەرگەندە, زال ءىشى دۋ ەتە قالدى. ريزاشىلىق ەموتسيالىق كوڭىل-كۇيدى جاسىرا الماعاننىڭ بەلگىسى بۇل! كۇي اياقتالعاندا قول سوعۋ كوپكە دەيىن تولاستامادى. «سالتانات» مەملەكەتتىك بي ءانسامبلىنىڭ تال شىبىقتاي مىڭ بۇرالعان ىرعاقتارىنا شىن پە­يىل­دەرىمەن ريزا بولىستى. «جە­تى­گەن­شىلەر» كۆارتەتى ۇلت­تىق اسپاپتا شەبەر ويناۋلارىمەن كوزگە ءتۇستى. ونەر مايتالمان­دارى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىس­تەرى ەسكەندىر حاسانعاليەۆتىڭ, نۇر­جامال ۇسەنباەۆانىڭ, ەلىمىزدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى التى­ناي جوراباەۆانىڭ, حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتتارى مەدەت شوتاباەۆتىڭ, ءبىرجان حاسان­عاليەۆتىڭ, «بەلەس» ەتنوفولكلورلىق كۆارتەتىنىڭ اۋەلەتكەن اندەرىن جي­نال­عان قاۋىم جان جۇرەكتەرىمەن تىڭ­دادى. اسىرەسە, ا. جوراباەۆا «جالي-جالي», ب.حاسانعاليەۆ «ۋنتۋك بۋمي كيتا» اندەرىن تامىلجىتا شىرقاپ, زالدى اياعىنان تىك تۇرعىزدى. سونىمەن, ءبىر جارىم ساعات­قا سوزىلعان, باس-اياعى جۇپ-جۇ­مىر كونتسەرتتىك باعدارلاما دا ءتامام­دالدى. الايدا, فويەگە جي­نال­عان جۇرتشىلىقتىڭ كەتكىسى جوق. دجاكارتا تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى ساروندى قارا دومبىرانىڭ كۇم­بىرلەگەن ءۇنى قىزىقتىرسا, سۋنا­ريو دەگەن ازامات ىقىلاستىڭ «جەزكيىگىن» بەبەۋلەتكەن قوبىزشى قىزدان قولتاڭبا العانشا اسىق (ول رەسپۋبليكالىق كونكۋرستاردىڭ جەڭىمپازى بالجان ءجۇنىسوۆا دەگەن قارىنداسىمىز بولاتىن). اقش ەلشىلىگىندە قىزمەت اتقاراتىن اند­رەت شيلكوات قازاقستاندا بەس جىل جۇمىس ىستەگەنىن, سودان بەرى قازاق اندەرىن ءسۇيىپ تىڭدايتىنىن, وسى جولى دا ۇلكەن اسەر العانىن جەتكىزسە, وسىنداعى ورىس مادەنيەت ورتالىعى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى اننا شاپوشنيكوۆا بۇرىنعى وداققا قاراستى جەتى ەلشىلىك ارا­­سىنان قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىرىن­شى بولىپ مادەني شارا وتكىزۋىن ءۇي­رە­نەرلىك ۇردىسكە باعالادى. سا­نا­لى عۇ­م­ىرىن وسى ەلدە وتكىزىپ جات­قان روزا ىسمايىلقىزى, ءىڭ­كار سەرىك­باي­قىزى سەكىلدى اپا­لارى­مىزدىڭ قۋا­نىشىندا شەك جوق. بەينەبىر ءتور­كىندەرى كوشىپ كەلگەندەي مارە-سارە. يندونەزيانىڭ مادەنيەت جانە ءبىلىم مينيسترلىگى قازاقستاندىق قوناقتار ءۇشىن قوناقاسى بەرىپ, جەرگىلىكتى ونەرپازدار ءان-جىردان شاشۋ شاشتى. ورتالىق مۋزەيدە ۇيىمداستىرىلعان شارا دا ۇمىتىلماستاي ەستە قالدى. * * * كەرى ورالاردا تۋعان جەردىڭ ءبىر جۇتىم اۋاسىن جۇتقانشا اسىقتىق. جيرەنشە شەشەن بابامىز: «ءوز ءۇيىم – ولەڭ توسەگىم», دەپ راس ايتىپتى. سىرتتا جۇرگەندە ەل-جۇرتتىڭ, وتاننىڭ قادىر-قاسيەتى ەرەكشە سەزىلەدى ەكەن. ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان». استانا –  دجاكارتا – استانا.