تۇڭعىش توراعانىڭ تويى

باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جاڭا­قالا توپىراعىندا وتكەن مەرەيتويلىق شاراعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كەڭەسشىسى مالىك وتارباەۆ ارنايى كەلدى. تاريحي تۇلعانىڭ تۋعان جەرىندە وتكەن «سەيىتقالي مەڭدەشەۆ – مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى» اتتى رەس­پۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار الدىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتى وقىلدى.

«قۇرمەتتى جيىنعا قاتىسۋشىلار! سىزدەردى جاڭاقالا اۋدانىنىڭ قايتا قۇرىلعانىنا 50 جىل جانە وسى ءوڭىر­­دىڭ ايگىلى پەرزەنتى سەيىتقالي مەڭ­دەشەۆتىڭ تۋعانىنا 140 جىل تولۋىمەن قۇتتىقتايمىن. جاڭاقالا اۋدانى­نان كوپتەگەن ونەر ساڭلاقتارى مەن بەل­گىلى تۇلعالار, ءتورت كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, 17 سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى شىق­­قان. ولاردىڭ ىشىندە كورنەكتى مەم­­لەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سەيىت­قالي مەڭدەشەۆتىڭ ورنى بولەك. ونىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتى ۇلت-ازات­تىق كوتەرىلىس جانە اشارشىلىق كە­زىن­دەگى حالقىنا جاناشىرلىعى جۇر­تىمىزدىڭ جادىندا ءاردايىم ساق­تا­لادى. سەيىتقالي مەڭدەشەۆتىڭ تۋعان ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. حال­قىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ايانباي تەر توك­كەن وسىنداي تۇلعالارىمىزدى ۇلىق­تاۋ – بۇگىنگى بۋىننىڭ پەرزەنتتىك پا­­رىزى. ۇلت مۇددەسىنە ادال قىزمەت ەتكەن سەيىتقالي مەڭدەشەۆ سياقتى ار­داقتى ازاماتتاردىڭ ەسىمىن ەستە ساق­­­تاۋ جاستاردى وتانشىلدىققا تار­بيە­لەۋ تۇرعىسىنان وتە ماڭىزدى. ونىڭ ءومىر جولى مەن قايراتكەرلىگى ۇرپاق­­قا ۇلگى-ونەگە بولا بىلەدى دەپ سەنە­مىن. بارشاڭىزعا مىقتى دەنساۋلىق, باق-بەرەكە تىلەيمىن. قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ», دەلىنگەن ەكەن استانادان جەتكەن قۇتتىقتاۋ حاتتا.

جاڭاقالادا وتكەن تاعىلىمدى شا­را­نىڭ تاعى ءبىر مارتەبەلى مەيمانى – الماتى قالاسىنداعى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەم­لە­كەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى, بەل­گىلى عا­لىم ءسابيت شىلدەباي بولدى. تاريح عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى جاستار وداعى «سەر­­پەر» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ءسابيت قامىتبەك ۇلى وتكەن جىلى عانا «سەيىتقالي مەڭدەشەۆ. قۇجاتتارى مەن ماتەريالدار جيناعى» اتتى ەڭبەكتى باس­پادان شىعارعان بولاتىن. بۇل جيناقتا كەڭەس داۋىرىندەگى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان بىرەگەي تۇلعا, قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جولىندا جانە كەڭەستىك بيلىك ورگاندارىن جەرگىلىكتەندىرۋ جولىندا, 1921-1922 جىلدارداعى اشتىققا قارسى كۇرەستى ۇيىمداستىرۋعا, قازاق اعارتۋ جانە عىلىم سالالارىنىڭ نەگىزىن قالاۋعا ەرەن ەڭبەك ەتكەن قايراتكەر سەيىتقالي مەڭدەشەۆتىڭ ارحيۆتەردە ساقتاۋلى قۇجاتتارى, دەرەكتىك ماتەريالدارى, مەر­زىمدى باسىلىم ماقالالارى تۇڭعىش رەت ءبىر جەرگە توپتالعان بولاتىن.

كونفەرەنتسياعا, سونداي-اق تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, الاشتانۋشى دامەتكەن سۇلەيمەنوۆا, باتىس قازاقستان وبلىستىق مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ, ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى سايران دۇيسەنوۆ, ماحامبەت اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان قۇرىلعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابات قىدىرشاەۆ, جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» ورتالىعىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەسقايرات حايداروۆ, اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى زاكاريا سيسەنعالي قاتىستى.

سەيىتقالي مەڭدەشەۆتىڭ اتاق-داڭ­قى جالپى قازاق دالاسىنا كەڭەستىك كەزەڭدە شىقتى. ايتكەنمەن, ونىڭ توڭكەرىسكە دەيىن دە باتىس قازاقستاندا, بو­كەيلىكتە ۇلت-ازاتتىق كۇرەس جولىن­دا ءجۇرىپ ابدەن شىڭدالىپ, قوعام قاي­راتكەرى دارەجەسىنە جەتكەنى ەسقايرات حايداروۆتىڭ بايانداماسىنان انىق كورىندى.

1903 جىلى قازان قالاسىنداعى وقى­تۋشىلار سەمينارياسىن ءبىتىرىپ, «حالىق مۇعالىمى» دەگەن اتاق العان سەيىتقالي ەل ىشىندە ساباق بەرە ءجۇرىپ, 1906-1908 جىلدارى بوكەي ورداسىندا مۇعالىمدەر مەن فەلدشەرلەردى بىرىك­تىرگەن زيالىلاردىڭ جاسىرىن وداعىن ۇيىمداستىرعان ەكەن. بوكەيلىك وقىعان جاستار تۇڭعىش رەت ۇيىم قۇرىپ, حا­لىقتى مادەني-رۋحاني جاعىنان جەتىل­دىرۋگە, وقۋ-اعارتۋ ءىسىن ءبىر جولعا قويۋ­عا, ۇلتتىق تەڭ قۇقىلىقتى ساقتاۋعا ۇم­تىلعان. زەرتتەۋشى ماقسات ءتاج-مۇرات­تىڭ جازۋىنا قاراعاندا, 1907-1908 جىلدار شاماسىندا بەلگىلى شاڭگەرەي بوكەەۆتىڭ مەكەنى – كولبورسى جەرىندە ون ادامنان تۇراتىن جاسىرىن ۇيىم قۇرىلعان. ولار – شاڭگەرەي بوكەەۆ, باقىتجان قاراتاەۆ, عۇمار قاراش, ەلەۋسىن بۇيرين, عابدول-عازيز مۇساعاليەۆ, سالىمگەرەي نۇرالىحا­نوۆ, مۇستافا كوكەباەۆ, سەيىتقالي مەڭدەشەۆ جانە مۇحتار سارسەمبيەۆ­تەر بولاتىن.

1911 جىلى اۋەلى بوكەيلىكتە, كەيىن ورال قالاسىندا شىققان «قازاقستان» گازەتىنىڭ ماڭىندا سەيىتقالي مەڭدە­شەۆ تە ءجۇردى. گازەت باسۋ ءۇشىن ەلدەن اقشا جيناپ, باسپاحانا ساتىپ العان كەزدە ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ىشىندە بولعانى تۋرالى ءوز قولىمەن جاز­عان حاتى باتىس قازاقستان وبلىس­تىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ساقتالعان.

«سەيىتقالي مەڭدەشەۆ قازاق حال­قىنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ساياسي جاعدايلارعا بەي-جاي قاراي الماي, بوكەي ورداسىنداعى, ونىڭ ىشىن­دە جاڭاقالاداعى 1916 جىلعى ۇلت-ازات­تىق كوتەرىلىسكە دە بەلسەنە قاتىستى. ودان بۇرىن پەتەربۋرگ قالاسىنا ەكى مارتە بارىپ, بىرىندە ەل ىشىندەگى ءبى­لىم بەرۋ ماسەلەسىن, ەكىنشىدە استرا­حان گۋبەرنياسىنداعى جەرگە تالاس تاقىرىبىن كوتەرىپ, ۇلتىنىڭ مۇددە­سىن قورعادى», دەيدى عالىم ەسقايرات حايداروۆ.

– رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن اسىپ, كۇللى وداققا تانىمال بولعان تۇل­عا­عا ارنالعان كونفەرەنتسيا وبلىس ورتا­­لىعىندا ەمەس, ءوزىنىڭ تۋعان اۋدانىن­دا ۇيىم­داستىرىلسا دا جوعارى دەڭ­گەي­دە ءوتتى, – دەدى وسى شاراعا الما­تى قالا­سىنان ارنايى كەلگەن ءسابيت شىلدەباي.

ءسابيت قامىتبەك ۇلى وسى ساپارىن­دا اۋداندىق كىتاپحانادا وقىرمان­دار­مەن كەزدەسىپ, جوعارىدا اتالعان كىتاپ­تى تانىستىرىپ ءوتتى. تاريحي تۇلعا­نىڭ تۋعان جەرى – جاڭاقازان اۋىلىندا بولىپ, مەكتەپ مۋزەيىمەن, تاريحي عيماراتتارمەن تانىستى.

مەرەيتويدىڭ تاريحي ماڭىزىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى نازار اۋدا­رىپ, ارنايى قۇتتىقتاۋ حات جولدا­عان قازاقتىڭ بىرەگەي تۇلعاسى – سەيىت­قا­لي مەڭدەشەۆتىڭ تويى ەل ەڭسەسىن ءبىر كوتەرىپ تاستادى.

باتىس قازاقستان وبلىسى