ەل تاۋەلسىزدىگى جولىندا كۇرەسكەن تۇلعالار ءومىرىن زەرتتەپ, تاريحي ادىلدىك تۇرعىسىنان قاراۋ – بۇگىنگى تاريح عىلىمىنىڭ الدىندا تۇرعان كەلەلى ءىس. وسى ورايدا ارحيۆ قويناۋىندا جاتقان قۇجاتتار نەگىزىندە كەزىندە سولاقاي ساياسات سالدارىنان ناقاقتان-ناقاق جالا جابىلىپ, تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراعان قايراتكەرلەردىڭ ءومىرىن تەرەڭ زەردەلەۋ ءىسى جالعاسىپ كەلەدى.
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا وتكەن «جۇماباي شاياحمەتوۆ جانە قازاقستاننىڭ 1940-1960 جىلدارداعى قوعامدىق-ساياسي ءومىرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا تاريحشى-عالىمدار كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ءادىل باعا بەرۋگە بايلانىستى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
بيىل 1938-1954 جىلدار ارالىعىندا قازاق كسر-ءنىڭ باسشىسى بولعان, قازاق كسر كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى, ەكىنشى جانە ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان, 1954-1955 جىلدارى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ تۋعانىنا 120 جىل. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا ج.شاياحمەتوۆ جەڭىس ءۇشىن ادامي جانە ماتەريالدىق رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋ بويىنشا قازاق كسر باسشىلىعىنىڭ شتابىن باسقاردى. ونىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن رەسپۋبليكادا سوعىستان كەيىنگى جىلداردا ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ جانە جاڭعىرتۋ, سونداي-اق ەلدىڭ يندۋستريالىق, اگرارلىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە رۋحاني ىرگەتاسىن قايتا قۇرۋ ءىسى جانداندى. ۇلتتىق باسقارۋشى كادرلار لەگى قالىپتاستى. ەلىمىزدە زاۋىت-فابريكالار, تەاتر, مەكتەپ, كاسىپتىك جانە جوعارى وقۋ ورىندارى, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى اشىلدى. قازاق ستۋدەنتتەرى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنا كۆوتا ءبولىندى. 1950-1954 جىلدارى جۇماباي شاياحمەتوۆ كسرو جوعارعى كەڭەسى ۇلتتار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلانادى. ول حالىقتىڭ مۇددەسى مەن مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى جولىندا ساياسات جۇرگىزدى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا, ونەركاسىپ, ءبىلىم, عىلىم مەن مادەنيەت سالاسىندا جوعارى جەتىستىكتەرگە قول جەتىپ, الەۋمەتتىك جوبالار جۇزەگە استى. 1940-50 جىلدارى كەڭەس وداعىنىڭ اسكەري-ستراتەگيالىق جوبالارىن ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى قازاقستاننىڭ ماڭىزى ەداۋىر ارتتى.
جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك راحمان الشانوۆ قازاق حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن وسىنداي باتىل قادامدارعا بارىپ, ستاليندىك كەزەڭدە وتە تاۋەكەلدى شەشىمدەرگە بەل شەشە كىرىسكەن ج.شاياحمەتوۆتىڭ ءومىرى الاساپىران زامانعا تاپ كەلگەنىن اتاپ ءوتتى. «وسىناۋ قيىن كەزەڭدە مۇعالىمدەر دايارلايتىن وقۋ ورنىن اشىپ, قازاق ايەلدەرىنىڭ ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك جاساۋى ۇلتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن تۋعان قادام. جۇماباي شاياحمەتوۆ ورتالىق كوميتەتكە «تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى, يگەرۋ مال جايىلىمىن جويۋعا ۇشىراتادى, جەرگىلىكتى قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن بۇزۋعا اكەپ سوقتىرادى» دەپ قارسىلىق ءبىلدىردى. وسى كەزدە توتاليتارلىق ورتالىق رەسپۋبليكا باسشىلىعىن تۇگەلدەي اۋىستىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى شەشىم قابىلدادى. جەكە باسىن قاتەرگە تىگە وتىرىپ, قازاق دالاسىندا كاسىپورىنداردىڭ اشىلۋىنا ىقپال ەتۋى – ەل دامۋىنىڭ كەلەشەگىن ويلاعان يگى ءىس. سوندىقتان ج.شاياحمەتوۆ ەسىمىن دارىپتەي وتىرىپ, ۇلت جولىندا اتقارعان يگى ىستەرىنە ءادىل باعا بەرۋ – ۋاقىت تالابى», دەدى ر.الشانوۆ.
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زيابەك قابىلدينوۆ ءوز بايانداماسىندا تۇلعانىڭ ەلدىك ۇستانىمى تۋرالى ايتا كەلىپ, «ستالين شاياحمەتوۆتى ەلدىڭ ادامي, وندىرىستىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق الەۋەتىن دامىتۋعا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن «شىعىستىڭ قىرانى» دەپ اتادى. شاياحمەتوۆ كورەگەن ساياساتكەر, تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى جانە بىلىكتى باسشى بولا الدى. مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىنداعى ەڭ قيىن جانە قاراما-قايشى كەزەڭدەردە رەسپۋبليكانى ابىرويمەن باسقارعان ادامنىڭ ءومىر تاريحى مەن مەملەكەتتىك قىزمەتىن بولاشاق ۇرپاقتىڭ ەسىندە قالدىرۋ بۇگىنگى زيالى قاۋىمنىڭ مىندەتى» دەدى.
«جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ ەل ءۇشىن اۋىر كەزەڭدەردە ەڭبەك ەتىپ, اسىرەسە قازاق ايەلدەرىنىڭ ءبىلىم الۋى جولىندا قىزدار ينستيتۋتىنىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولۋى, حالىقتىڭ اعارتۋ ىسىنە تەرەڭنەن ءمان بەرۋى تاريحىمىزداعى اقتاڭداق بەتتەردى زەردەلەۋدە قاپەرگە الىنۋى قاجەت», دەگەن پىكىر ءبىلدىردى قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گ.قاناي.
ج.شاياحمەتوۆ ءوز زامانىنىڭ تۇلعاسى رەتىندە سول كەزەڭدەگى يدەولوگياعا قاراماستان, ءبىلىم, عىلىم سالاسىنا ءمان بەردى. بۇگىندە ارحيۆتەردە ۇلت قايراتكەرىنىڭ تۇلعالىق, ساياساتكەرلىك قىرىن اشاتىن قۇجاتتار جەتكىلىكتى. كونفەرەنتسيادا پرەزيدەنت ءارحيۆى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ق.الىمعازينوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءا.قۇدايبەرگەنوۆ, بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى بولىمشەسى ءتىل قىزمەتىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى ا.شاياحمەتوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى ل.احمەتوۆا, تاۋەلسىز زەرتتەۋشى ر.شاياحمەتوۆ, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ت.ءامينوۆ, تاعى دا باسقالار قايراتكەر قىزمەتىنىڭ سان قىرى تۋرالى بايانداما جاسادى. وسى ورايدا تاريحشى-عالىمدار ەلىمىزدىڭ 1940-1950 جىلدارداعى قوعامدىق-ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاي كەلىپ, ج.شاياحمەتوۆتىڭ ەلدى جاڭعىرتۋ جونىندەگى جوبالاردى ىلگەرىلەتۋ مەن رەسپۋبليكانى ساياسي-ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعارۋداعى ۇيىمداستىرۋشىلىق, باسقارۋشىلىق ىزدەنىستەرى حاقىنداعى زەرتتەۋلەرىمەن ءبولىستى.
جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ ەسىمى « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» جوباسى اياسىنداعى تاريحي قايراتكەرلەر تىزىمىنە ەنگەن. وسى ورايدا كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار قازاقستان تاريحىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭى بويىنشا ارحيۆ قۇجاتتارىندا رەسپۋبليكا باسشىلارىنا قاتىستى ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن دايەكتى جۇرگىزۋ, تەوريالىق-ادىسنامالىق تاسىلدەرىن دايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىرىپ, جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ يدەيالىق مۇراسىن ناسيحاتتاۋ, مەموريالدىق ءىس-شارالار سەرياسىن وتكىزۋ, مەملەكەتتىك ورگاندارعا رەسپۋبليكانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, سونداي-اق استانا, الماتى, شىمكەنت جانە پەتروپاۆلداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنە ەسىمىن بەرۋمەن بايلانىستى ۇسىنىس جاساۋ تۋرالى قارار قابىلدادى.
الماتى