ىلە الاتاۋىن جايلاعان ءىلبىس

– قار بارىسى قازاق دالا­سىنىڭ مادەني مۇراسىن پاش ەتەتىن ۇلتتىق نىشان. بۇگىندە ەلى­مىزدە شامامەن قانشا بارىس بار, اتالعان اڭدى قورعاۋ جۇ­مىستارى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟

– جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار جانە حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ قىزىل تىزىمىنە, سونداي-اق 12 ەلدىڭ ۇلتتىق قىزىل كىتاپتارىنا ەنگىزىلگەن جىرتقىش – قازاقستاننىڭ تابيعي بايلىعى. قازىرگى ۋاقىتتا قار بارىسىنىڭ بار­لىق نەگىزگى مەكەندەيتىن جەر­­لەرى قورىقتار مەن ۇلتتىق پارك­­تەر. بۇل قورىقتار باتىس, سول­تۇستىك تيان-شان, جوڭعار الا­تاۋى تاۋلارىندا, سونداي-اق التايدىڭ قازاقستاندىق بولى­گىندە ورنالاسقان. ايتا كەتەرلىگى, قا­زاقستاندا قار بارىسىنىڭ عا­لامدىق تارالۋ ايماعىنىڭ شەتكى سولتۇستىك-باتىس بولىگى بار. حح عا­سىردىڭ ورتاسىنان باستاپ ءبىز­دىڭ ەلدەگى بارىستاردىڭ سانى ايتارلىقتاي ازايا باستادى, ال 1980 جىلدارعا قاراي 200-گە دەيىن تومەندەدى. قازىر ەلدە شاما­مەن 140-180 بارىس بار.

– سيرەك كەزدەسەتىن جانۋاردى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا عا­لىمدار ناقتى قانداي قا­دام­دارعا بارىپ وتىر؟ ونى زەرت­­تەۋ, مونيتورينگ جۇرگىزۋ جايى قالاي؟

– قار بارىسى – قولجەتىمسىز تىرشىلىك ەتۋ ورتاسى مەن جاسىرىن ءومىر سالتىنا بايلانىس­تى الەمدەگى ەڭ قولعا ءتۇسۋى قيىن جىرت­قىش. سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن ول تۋرالى قانداي دا ءبىر اق­پا­رات جيناۋ وتە قيىن بولدى. بىر­اق زاماناۋي يننوۆاتسيالىق ادىس­تەردىڭ پايدا بولۋىمەن ءبىز كامە­رالىق قاقپاندار مەن اۆتوماتتى باقىلاۋ كامەرالارى ارقىلى زەرتتەۋدە ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. سي­رەك كەزدەسەتىن جىرتقىشتى زەرت­تەۋ مەن باقىلاۋدىڭ ەڭ پەرسپەك­تيۆالى ءادىسى – فوتوتۇزاق. بۇل قۇرىلعىلار جانۋارلاردى جىل بويى باقىلاۋعا الۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى. الماتىنىڭ تاۋلى وڭىرلەرى نەگىزگى لاندشافتىق-ەكولوگيالىق كورسەتكىشتەر بو­يىن­شا قار بارىسىنىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسى ءۇشىن جوعارى الەۋەتكە يە. الايدا قار بارىسىنىڭ ەكو­جۇيەلەرىنە جاقىن ورنالاسقان قالا حالقىنىڭ قارقىندى ءوسۋى مەن ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى بارىستاردىڭ ءومىر سۇرۋىنە تەرىس اسەر ەتەدى. سونىڭ سەبەبىنەن قار بارىسى ءومىر سۇرۋگە قولايسىز اۋماقتاردى مەكەندەۋگە ءماجبۇر. بۇل تەرىس ديناميكا جالعاسا بەرسە, ءىلبىستىڭ تولىق جويىلۋى­نا اكەلۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعىمسىز قۇ­بىلىستىڭ نەگىزگى ءبىر سەبەبى – تاۋ­لى اۋماقتاردا دەمالىس ورىندارى مەن شيپاجايلاردىڭ كوپتەپ سالىنۋى. سونىمەن بىر­گە ستي­حيالىق تۋريستەر اعى­نى­نىڭ شامادان تىس ۇلعايۋى رەكرەاتسيالىق جۇكتەمە تۋدىرىپ, مامانداردى الاڭ­داتىپ وتىر. الماتى ما­ڭىن­داعى تاۋ ۋچاسكەلەرىن ودان ءارى يگەرۋ جاعدايدى ۋشىقتىرىپ, تەك جابايى جانۋارلاردىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ەكوجۇيەنىڭ تىرشىلىك ەتۋ ور­تاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن سال­دارعا اكەپ سوقتىراتىنى انىق.

– سوندا قار بارىسى قالا­نىڭ قازىرگى شەكاراسىنا جا­قىن ماڭدا ءومىر سۇرە مە؟

– الماتى توڭىرەگىن مەكەن­دەيتىن بارىستار تۋرالى ەڭ ۇلكەن قاتە تۇسىنىك – «قار مىسىعى» بيىك تاۋلار مەن ماڭگىلىك قار جا­مىلعان مۇزدىقتار بەلدەۋىندە تۇرادى دەگەن پايىم. مۇلدە ولاي ەمەس. عىلىم كوميتەتى زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى جۇر­گىزگەن سوڭعى زەرتتەۋلەر الماتى توڭىرەگىندەگى كەيبىر ۋچاسكەلەردە 1 200 مەتر بيىكتىكتەن قار بارىسى كەزدەسەتىنىن انىقتادى. بۇل شامامەن كوكتوبە دەڭگەيىندە. نەگىزىنەن, قار بارىسى قىستا ايتار­لىقتاي تومەنگە تۇسەدى, ال جاز ايلارىندا ادام اياعى باس­پايتىن كەدەرگىسى از جەرلەرگە كەتەدى. ءىرى مەگاپوليستىڭ جانىندا تۇراتىن بارىستاردا ادامدارمەن قورقىنىشسىز قارىم-قاتىناستىڭ مىنەز-ق ۇلىق ۇلگىسى قالىپتاسا باستاعانىن بايقادىق. اداممەن ۇنەمى بايلانىستا بولاتىن جانۋارلار ونى جاۋ رەتىندە قابىلداۋدى دوعارۋى مۇمكىن. تاۋلى لاندشافتار ۇنەمى ءجىتى باقىلاۋدا ءارى قورعاۋدا. ار­نايى جەلى جۇمىس ىستەپ تۇر. ال­ما­­تى قورىعى مەن ىلە-الاتاۋ ۇلت­تىق پاركىنىڭ ۇزاق جانە ءتيىمدى جۇمىس­تارىنىڭ ناتيجەسىندە برو­كونەرلىككە مۇلدە جول جوق. بارىستار الماتى قالاسىنىڭ مەدەۋ مەن بوستاندىق اۋدا­نى­نىڭ شەكاراسىندا ءومىر سۇرەدى. ىلە الاتاۋىندا مەكەندەيتىن 40 با­رىس­تىڭ 23-ءى الماتى قالا­سىنان 30 شاقىرىم راديۋستا مەكەندەيدى, ونىڭ ىشىندە 5 دارا ءتۇرى قالا اۋماعى بولىپ سانالاتىن القاپتا. سوڭعى 5 جىل ىشىندە جەرگىلىكتى عالىمدار الماتى قو­رىعى مەن ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق پاركىنىڭ ماماندارىمەن بىرلەسىپ, الماتى ماڭىن مەكەندەيتىن ءىلبىس پوپۋلياتسياسىنا ۇزدىكسىز باقىلاۋ جۇرگىزىپ كەلەدى. تاۋ­داعى جانۋارلاردىڭ نەگىزگى پوپۋلياتسيالىق ەرەكشەلىكتەرى مەن مىنەز-قۇلقىن زەرتتەۋ ءۇشىن 50-دەن استام فوتوتۇزاق ورناتىلدى.

– فوتوتۇزاقتاردى قولدانۋ ارقىلى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر قانداي ناتيجە كورسەتتى؟

– فوتوتۇزاقتاردى پايدا­لانۋ قار بارىسىنىڭ سانى مەن جىنىستىق جاس قۇرامىن انىق­تاۋعا, جەكە جانۋارلاردىڭ كو­بەيۋى مەن دەنساۋلىق جاعدايىن با­قىلاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ءىلبىس تەرىسىندە ەرەكشە سۋرەت­تەردىڭ بولۋى عالىمدارعا جەكە تۇر­­لەردى انىقتاۋ مەن فوتو تول­­­قۇجات بەرۋگە مۇمكىندىك تۋ­عىز­دى. ايتالىق, 2020 جىلى كا­ران­­تين كەزىندە فوتوتۇزاق ار­قىلى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر قى­زىقتى ناتيجەلەر كورسەتتى. ەلى­مىزدە قابىلدانعان شەكتەۋ شا­رالارىنىڭ ناتيجەسىندە ال­ماتى تۇرعىندارىنىڭ تاۋعا سيرەك شىعۋى, قار بارىسى, تيان-شان قوڭىر ايۋى مەن تۇركىستان سىلەۋسىنى سياقتى باسقا دا سيرەك جىرتقىشتاردىڭ قالاعا وتە جاقىن اۋماققا دەيىن كەلگەنىن كورسەتتى. وسىلايشا, جانۋارلار وزدەرىنىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىنا ورالا باستادى. سوڭعى 20-30 جىلدا تاۋ بوكتەرلەرىنە دەيىن قۇرىلىس نىساندارى پايدا بولىپ, جانۋارلار بايىرعى مەكەنىن تاستاۋعا ءماجبۇر بولعان ەدى. 2021 جىلعى مونيتورينگ كەرى كورىنىستى كورسەتتى. كارانتين سەيىلگەن سوڭ تاۋعا بارۋشىلار لەگى قايتا كو­بەيىپ, ادەتتەگىدەي جانۋارلار ادامداردان الشاق كەتتى. سىرتقى ءتۋريزمنىڭ بولماۋى دا جاعدايدى ۋشىق­­تىردى. ناتيجەسىندە, عا­­لىم­­دار پاندەمياعا دەيىن ولار­دى جىل سايىن باقىلاپ وتىر­عان جەرلەردە دە قار بارىسى بوي كورسەتپەدى. سونىمەن قا­تار جەرگىلىكتى تۇر­عىندار بىر­نەشە فوتوتۇزاقتى, سونىڭ ىشىن­دە قولجەتىمدى ەمەس جەرلەر­دە ور­ناتىلعان سۋرەتتەردى قول­دى قىلدى. سوڭعى ۋاقىتتا ال­ماتى قالاسىنىڭ شەكاراسى تاۋ باعىتىنا قاراي كەڭەيىپ, قار با­رىستارى ءوز مەكەندەرىنەن تاعى دا ىعىسا باستادى. بۇل سيرەك كەزدەسەتىن اڭنىڭ ساقتالۋى مەن ورنىقتى ءومىر ءسۇرۋ پروبلە­ماسىن تۋدىرىپ, الەۋمەتتىك-ەكولوگيالىق سيپاتتاعى باسقا دا ماسەلەمەن قاتار تابيعات جا­ناشىرلارىنىڭ وتكىر پروبلەماسىنا اينالۋدا. مەگاپوليس ماڭىنداعى تاۋلى ەكوجۇيەنى ساقتاۋ ءۇشىن تاۋداعى تۋريستەر اعىنىن جابايى جانۋارلار پو­پۋلياتسياسىنىڭ كەڭىستىكتىك جانە ۋاقىتتىق ديناميكاسىن ەسكەرە وتىرىپ رەتتەۋ قاجەت. قىس مەزگىلىندە قالىڭ قار جامىل­عىسىنا بايلانىستى تۇياقتى جا­نۋارلار, ال ولارمەن بىرگە جىرت­­قىشتار تاۋدىڭ تومەنگى بەل­­دەۋىنە تۇسەدى. الماتى ماڭىن­داعى تاۋلاردا ادامداردىڭ جىل بويى جانە وزدىگىنەن بولۋى جانۋارلاردىڭ قىسقى مەكەندەۋ ورىندارىنا جەتۋىن شەكتەيدى. ما­زاسىزدىقتىڭ كۇشتى فاكتو­رىنا بايلانىستى جانۋارلار قولجەتىمدى ەمەس جانە جارامسىز جەرلەردى پايدالانۋعا ءماجبۇر, بۇل ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىن ازايتادى. وسىعان بايلانىستى قىسقى ۋاقىتتا رە­كرەاتسيالىق-تۋريستىك قىزمەتتى شەكتەۋ قاجەت. اسىرەسە قاڭتار مەن ءساۋىر ايلارى قار بارىسىنىڭ كوبەيۋ كەزەڭى سانالعاندىقتان, ايۋساي, پروحودنوە (الما-ارا­سان), ۇاك, شىڭ-تۇرگەن, قاس­كەلەڭ شاتقالدارىنداعى تانىمال تۋريستىك سوقپاقتارعا بارۋدى شەكتەگەن ابزال.

اڭگىمەلەسكەن

ارمان وكتيابر,

«Egemen Qazaqstan»

الماتى