الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن ارلەندىرەتىن ءارى نارلەندىرەتىن ۇيىم

جۇمىسىن ۇدايى شيراتىپ, قالىڭ بۇقارانىڭ قام-قارەكەتىن شەشۋ جولىندا

دوڭگەلەنگەن دۇنيەدەگى بارشا حالىقتى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەسى قاشاندا كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. اركىمنىڭ كوكەيىن تەسكەن تۇيتكىلدى شەشۋ حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, ءتۇرلى جولدارى ىزدەستىرىلۋ ۇستىندە. بۇل ورايدا اتقارىلعان اۋقىمدى ىستەر دە جەتكىلىكتى. سوندىقتان دا ماسەلەنىڭ مانىسىنە قانىعۋ ماقساتىندا حالىقارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى حانس-حورست كونكولەۆسكيمەن جۇزدەسۋدىڭ ءجونى كەلىپ, اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. – قۇرمەتتى كونكولەۆسكي مىرزا, ءسىز 2005 جىلدان بەرى حالىقارالىق الەۋمەتتىك قام­سىز­داندىرۋ قاۋىم­داستىعى (حاقق) باس حاتشىسى قىزمەتىن دايەك­تىلىكپەن اتقارىپ كەلەسىز. ەندەشە, وسى كەزەڭ ىشىندە ىسكە اسىرىلعان قاۋىمداستىقتىڭ نەگىزگى ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى جانە اعىمداعى باسىمدىقتارى تۋرالى بايانداپ بەرسەڭىز؟ – ارينە, مەن باسشىلىق جاسايتىن حاقق – الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرىمەن شۇعىلداناتىن, ۇلتتىق اكىمشىلىكتەر مەن اگەنتتىكتەردى بىرىك­تىرەتىن حالىقارالىق جەتەكشى ۇيىم. ونىڭ نەگىزى 1927 جىلى قالانىپ, ۋاقىت وتە بەدەلدى حالىقارالىق مەكەمەنىڭ ءبىرى بولىپ قالىپتاستى. قازىرگى كەزدە قاۋىمداستىقتىڭ قۇرامىنا الەمنىڭ 159 ەلىنەن 340-تان استام قاتىسۋشى كىرەدى, ونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى جانە زەينەتاقى تولەۋ جونىندەگى مەم­لەكەتتىك ورتالىق بار. ال نەگىزگى ماقساتىمىز – الەۋ­مەت­تىك ادىلەتتىلىك ارقاۋىندا حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قاتىستى جاع­داياتتى جاقسارتىپ الەم ەلدەرىندە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ مەن دامىتۋعا سايادى. بۇل بارلىق وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ اياسىن كەڭەيتۋدى قولداۋعا جانە ودان ءارى دامىتۋعا باعىتتالعان جالپى جۇمىسىمىزدىڭ نەگىزى. ءبىز ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا قىزمەت ەتەتىن, ءتيىمدى ءارى قولدانىستا بولاتىن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن قابىلداۋ ءۇشىن اكىمشىلەندىرۋ سالاسىنداعى الدىڭعى قاتارلى تاجىريبەلەردى قولدانۋعا ەرەكشە نازار اۋدارامىز. قاۋىمداستىق «قارقىندى الەۋ­مەتتىك قامسىزداندىرۋ» دەپ اتالاتىن جاھاندىق دەڭگەيدەگى جاڭا تۇجى­رىمدامانى ازىرلەپ جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندە. بۇعان الەۋ­مەتتىك قورعاۋدى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك قاتەرلەردىڭ الدىن الۋدى كوتەرمەلەيتىن, الەۋمەتتىك تولەم الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قولدايتىن, ياعني بۇكىل الەمنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەس قوساتىن قولجەتىمدى جانە تۇراقتى قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ بەلسەندى يننوۆاتسيالىق تاسىلدەرى كىرەدى. الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ قارقىندى باعدارلامالارى وي­داعىداي ارەكەت ەتۋى اكىمشىلەندىرۋدى دۇرىس جۇرگىزۋگە بايلانىستى بو­لاتىندىقتان, ءبىز تاياۋدا الەۋ­مەت­تىك قامسىزداندىرۋدىڭ اكىم­شى­لەرى ءۇشىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان بىرقاتار كاسىبي باسقارۋ نۇسقاۋلىعىن ءتۇزىپ جاريالادىق. – وتە ورىندى ءىس ەكەن. دەگەنمەن, قازىرگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ دەگەنىمىز نە؟ مىنە, وسى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتساڭىز. – ادامزات تاريحىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە ادامداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى, بولا بەرەدى دە. وتباسىلىق كومەكتەن قوعامدىق ىنتىماقتاستىققا دەيىن جالعاسقان مۇنداي ەۆوليۋتسيا ادامزاتتىڭ بەلگىلى ءبىر جەتىستىكتەرگە جەتۋى ءۇشىن از ەڭبەكتەنبەگەنىن كورسەتەدى. بۇگىندە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسى زاماناۋي قوعامنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعانى اقيقات. كاسىبي تىلمەن تۇيىندەسەك, الەۋ­مەتتىك قامسىزداندىرۋ – ادامدار­دىڭ كۇتپە­گەن وقيعالارعا (الەۋمەتتىك قاتەر­لەردەن) اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى, ەڭبەككە قابىلەتسىزدىگى, وندىرىستىك جارا­قاتتار, مۇگەدەكتىك, كارىلىك نەمەسە جۇمىسسىزدىققا ۇشىراعان جاعدايىندا ناقتى ءبىر تابىس دەڭگەيىنە كەپىلدىك بەرەتىن, زاڭمەن بەلگىلەنگەن الەۋمەتتىك قورعاۋ باعدارلاماسى. سونىمەن بىرگە, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا انانى, بالالى وتباسىلاردى قورعاۋ جانە مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ دە كىرەدى. ەگەر كەڭ اۋقىمدى تۇردە ايتاتىن بولساق, حاقق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى قوعامنىڭ مۇشەسى رەتىندەگى ادامنىڭ نەگىزگە الىناتىن قۇقىعى جانە بۇۇ «ادام قۇقىعى جونىندەگى جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىنىڭ» 22-بابىمەن بەكىتىلگەن وتكەن عاسىرداعى الەمدىك الەۋ­مەتتىك جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيدى. تاجىريبە جۇزىندە الەۋمەتتىك قامسىز­داندىرۋ جۇيەسىنىڭ تۇرلەرى مەن ءمىن­دەتتەرى الەم بويىنشا ءبىرشاما وزگەرىپ تۇرادى, تاريحي, ەكونوميكالىق جانە مادەني تياناقتىلىققا, ءار ەلدىڭ ساياسي تاڭداۋىنا بايلانىستى بولادى. ايتسەدە, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ بارلىق وڭىرلەردە دە دامۋ ۇستىندە جانە ادامدار ءاربىر مەملەكەتتىڭ قۇرىلىمى مەن رەسۋرستارىنا سايكەس ۇلتتىق الەۋ­مەتتىك قورعاۋ جۇيەسىنەن قولداۋ الادى. – ولاي بولسا, بۇگىنگى كۇنگى الەۋ­مەت­تىك قامسىزداندىرۋدىڭ ءرولى قانداي جانە ونىڭ الدىندا قانداي ماسەلەلەر تۇر؟ – تابىس الۋعا كەپىلدىكتەرمەن قوسا, قازىرگى زامانعى الەۋمەتتىك قامسىز­داندىرۋ ادامداردىڭ دەن­ساۋلىعىن قورعاۋدى, قاتەرلەردىڭ الدىن الۋدى ينۆەستيتسيالايدى, جۇمىسقا تۇرۋعا جانە ادام­دار­دىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە كومەكتەسەدى. بۇعان قوسا الەۋمەت­تىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسى ەكونو­ميكانىڭ نەگىزگى ءبىر بولىگىن دە بىلدىرەدى: مىسالى, ەىدۇ ەلدەرىندە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك شىعىندار ورتا ەسەپپەن ءىجو-ءنىڭ 22 پايىزىن قۇرايدى جانە بۇل سان ودان ءارى ارتۋدا. بىراق, ءبىز الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى تەك شىعىن دەپ قاراستىرماۋىمىز كەرەك, كەرىسىنشە الەۋمەتتىك قورعاۋعا جۇمسالاتىن بۇل شىعىندار ادام كاپيتالى مەن ەلدىڭ دامۋىنا ينۆەستيتسيا رەتىندە ەسەپتەلەدى, سونداي-اق الەۋمەتتىك جاعدايى مەن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باستى فاكتورلارى بولىپ تابىلادى. حاقق الەۋمەتتىك قامسىز­دان­دىرۋمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋ ەكونو­ميكالىق ءوسىمنىڭ كاتاليزاتورى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قازىرگى زامانعى قوعامداعى كوپتەگەن سالالارعا قاتىستى يننو­ۆاتسيانىڭ كوزىنە اينالاتىن وزىق تاجىريبەلەردى دە جيناقتادى. البەتتە, الەۋمەتتىك قامسىز­دان­دىرۋ جەكە-دارا جۇمىس ىستەي المايدى. ءويت­كەنى, سىرتقى فاكتورلارعا بايلانىستى بولادى, سوندىقتان ول نەگىزىنەن جا­ھاندىق ەكونوميكالىق جانە الەۋمەت­تىك تەندەنتسيالارعا قاتىستى ماسە­لەلەرمەن ۇنەمى تۇيىسەتىنى راس. ماسە­لەن, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسى­مەن تىعىز قاتىناستاعى ەڭبەك نارى­عى وزگە­رىسكە ۇشىراپ وتىرادى. كەيبىر وڭىرلەردە كەيىنگى جىلدارى فورمال­دى ەمەس سەكتوردا جۇمىس جاساي­تىن حالىقتىڭ ۇلەسىنىڭ ارتۋى باي­قا­لۋ­دا. كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن اسىرەسە, ەكو­نو­مي­كالىق جانە قارجىلىق داعدا­رىس سالدارىنان جاستار جۇمىس­سىز­دى­عى باس­تى ماسەلە بولىپ وتىر. بۇل جاع­داي بولاشاقتا ودان ءارى ۋشىعۋى مۇمكىن. كەلەسى ماسەلە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جاڭا تۇيتكىلدەرگە تىرەلەدى. حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنىڭ وزگەرۋىنە وراي قانت ديابەتى, جۇرەك-قان تامىرلارى دەرتى ءتارىزدى جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ كوبەيۋىنەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى مەن مۇگەدەكتەردى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرىنە تالاپتار ارتۋدا. بارلىق وڭىرلەرگە ءتان اسا ما­ڭىزدى سىرتقى پروبلەمالار حالىق­تىڭ قارتايۋى, تۋدىڭ تومەندەۋى جانە وتباسى قۇرامىنىڭ وزگەرۋى سياق­تى ۇزاق مەر­زىمدى دەموگرافيالىق تەندەن­تسيالارعا دا تاۋەلدى بولۋى مۇمكىن. ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ جاقسارۋى مەن مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدى جەتىلدىرۋدىڭ تىعىز بايلانىسى زەي­نەت­اقى مەن جاردەماقىنى تۇراق­تى قارجىلاندىرۋعا قاتىستى كۇردەلى ماسەلەلەردى قوزعايدى. الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا اسەر ەتەتىن, ونىڭ ىشىندە داۋىل, سۋ باسۋ, تسۋنامي سياقتى تابيعات اپاتتارىنا جانە تەحنوگەندىك اپاتتاردان تۋىن­دايتىن باسقا دا ماسەلەلەر بار. مىسالى, بەس ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ تاعدىرىنا, ونىڭ ىشىندە بەلارۋس, رەسەي جانە ۋكراينا ەل­دەرىنە وراسان زالال كەلتىرىپ, مەدي­تسينالىق, ەكولوگيالىق, الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى قوزعاعان 1986 جىلعى چەر­نو­بىل اپاتى. ناتيجەسىندە, بۇل ەلدەردە زاڭدى تۇردە قوسىمشا الەۋمەتتىك جانە زەينەتتىك قولداۋ باعدارلامالارى ءومىر بەلەسىنە شىقتى. اتالمىش باعدار­لاما­لاردىڭ نەگىزگى اكىمشىلەرى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ورگاندارى بولىپ تابىلادى. قازاقستان دا كەڭەستىك كەزەڭ كەزىندەگى يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەندەرگە الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتىپ وتىرعانىن مەن جاقسى بىلەمىن. قارجىلىق-ەكونوميكا­لىق داع­دا­رىس الەمدەگى بۇكىل حالىق ءۇشىن بۇرىن بولىپ كورمەگەن قيىن­شىلىقتار تۋعىزدى, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا كوپتەگەن اۋىرتپالىقتار اكەلدى. بۇل جاعداي الەۋ­مەتتىك قامسىزداندىرۋ اكىم­شىلىگىنەن ازا­ماتتارعا جەڭىلدىكتەر مەن قىزمەتتەر كورسەتۋدە ۇنەمى دامۋدى, باسقارۋدى جاق­سار­تۋ مەن جاڭارتۋدى جانە اقپاراتتىق تەح­نولوگيالاردى ءتيىمدى پايدالانۋ مەن باس­قارۋ تاسىلدەرىن جاڭعىرتۋدى تالاپ ەتەدى. – قازاقستاندا دا الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسى قۇرىلۋدا. ءبىز­دىڭ ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك قام­سىز­داندىرۋدى ءسىز قالاي باعالايسىز جانە قانداي حالىقارالىق ءتا­جىريبەلەردى بىزدە قولدانعان ءجون دەپ پايىمدايسىز؟ – كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن, بۇدان 23 جىل بۇرىن تمد ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق الەۋمەتتىك جانە زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جۇيەلەرى رەفورمانىڭ قيىن كەزەڭدەرىن باسىنان وتكەردى. بۇگىندە قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدە­رى ىشىندە قۇرامىنا الەۋمەتتىك قامسىز­داندىرۋدىڭ جەكە شوتتارىمەن مىندەتتى جيناقتاۋشى زەي­نەتاقى جۇيەسى مەن بارلىق حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارى كىرەتىن بىرەگەي مودەلى بار وڭىرلىك كوش­باسشىعا اينالدى. مۇنداي ءتاجى­ري­بەنى حاقق كوپتەگەن مۇشە-ەلدەرىنىڭ دە العانى دۇرىس دەپ ويلايمىن. ەگەر سىزدەردەگى جۇيەنىڭ قالىپتا­سۋىنا كەلەتىن بولساق, وندا ەڭ الدىمەن ءبىز 1998 جىلى ەنگىزىلگەن جەكە باسقارۋداعى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن ەسكە الامىز. كوپتەگەن ساراپ­شىلاردىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي رەفورما مەملەكەت بارلىعىنا جاۋاپ بەرگەن كەڭەستىك پاتەرناليستىك مودەلدەن, ادام بىرقاتار الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەرگە جەكە ءوزى مىندەتتى جانە تولىقتاي جاۋاپتى بولاتىن جۇيەگە بىردەن ءوتۋدى ءبىلدىردى. سوعان قاراماستان, بىرنەشە جىلدان كەيىن, حالىقتى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى قارجىلىق نارىقتىڭ تالقىسىنا سالىپ قويۋعا بولمايتىنى تۇسىنىكتى بولدى. ءسويتىپ, وسىدان ون جىل بۇ­رىن­ حا­­­­­لىق­تىڭ اسا ءالسىز توبى­نىڭ الەۋ­مەت­تىك قور­عالۋىنا كەپىل­دىك­تى ارت­تى­رۋ ماق­سا­تىندا مۇگە­دەك­تىكتى, اسى­­­راۋشىسى­نان ايىرى­لۋ­ىن, جۇ­مىس­­­سىزدىقتى جانە انا­لىق­تى قور­عاي­­­تىن ­قا­زاقستان­نىڭ مەم­لەكەت­تىك الەۋمەتتىك ساق­تان­دىرۋ قورى قۇ­رىل­دى. مەنىڭ ەسىمدە, الەۋمەتتىك قام­سىز­داندىرۋدا مەملەكەتتىڭ ءرولى ارتتىرىلاتىن, مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى 2004 جىلى وسى ماڭىزدى رەفورمانى حاقق قولداعان بولاتىن. حاقق مۇشە ۇيىمدار, اسىرەسە لاتىن امەريكاسى وسى جانە باسقا دا تاجىريبەلەردى زەرتتەي كەلە وزدە­رى­نىڭ ۇلتتىق باعدارلامالارىندا ىنتى­ماقتاستىق قاعيداتىن نىعايتا باستادى. مەن وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, قازاقستان ۇكىمەتىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنىڭ قۇرىل­عانىنا 10 جىل تولۋىمەن, قور پرەزيدەنتى الماس مۇحامەتكارىم ۇلى قۇرمانوۆتى ءبىزدىڭ قاۋىمداستىقتىڭ باسشى ورگانى – حاقق بيۋرو مۇشەسى بولىپ سايلانۋىمەن شىن نيەتتەن قۇت­تىقتايمىن. سونداي-اق, سىزدەر­دىڭ ەل­دەگى زەرتتەۋلەر مەن جەتىل­دىرى­لۋ­لەر دە قازىرگى زامانعى الەۋمەتتىك قام­سىزداندىرۋعا ءوز پايداسىن تيگىزدى. جوعارىدا اتاپ وتكەنىم­دەي, حاقق قارقىندى الەۋ­مەت­تىك قام­سىزداندىرۋ تۇجى­رىم­داما­سى­نىڭ ماڭىزدى كومپو­نەنتتەرى الدىن الۋ جانە ساقتاندىرۋدىڭ پرواكتيۆتى تاسىلىنە نەگىزدەلەدى. جانە دە اسىرەسە, قازاقستان دەنساۋلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن الدىن الۋ شارالارىن باعالايتىن حالىقارالىق الاڭ رەتىندە تانىل­دى. مۇنى مەن دەنساۋلىق قورعاۋ باعدارلاماسىن دامىتۋعا جانە نىعايتۋعا ۇندەيتىن 1978 جىلعى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ الماتى دەكلاراتسيا­سىنا سۇيەنىپ ايتىپ وتىرمىن. دەك­لاراتسيا اۋرۋدىڭ الدىن الۋ قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن العاشقى دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ماڭىز­دىلىعىن ناقتىلايتىن ءبىرىنشى حالىقارالىق مىندەتتەمە بولدى. مەن بۇل قاعيداتتى الەۋمەتتىك قام­سىزداندىرۋدىڭ بارلىق سالاسىندا دا ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقستان ءۇشىن الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى نىعايتۋعا قاتىستى مەنىڭ كەڭەسىمە كەلەتىن بولساق, ءسىز­دەرگە ءوزارا كومەك قوعامدارىنىڭ حالىق­ارالىق تاجىريبەلەرىنە نازار اۋدارعاندارىڭىز ءجون دەر ەدىم. بۇل باعدارلامالار ەڭبەك-ميگرانتتارى, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار, ءۇي جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرى سياقتى حالىقتىڭ قيىن توپتارىن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە ءوزارا كومەك قوعامى اسىرەسە, باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە ويداعىداي قىزمەت جاساۋدا, سونىمەن قاتار ازيا, افريكا جانە لاتىن امەريكاسى ەلدەرىندە ەڭ الدىمەن, دەنساۋلىقتى ساقتاۋدىڭ قوسىمشا باعدارلاماسىن ۇسىنۋدىڭ قارقىندى قۇرالى رەتىندە قولدانىلۋدا. مەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ارقىلى دا ەرتە جاستان الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ مادەنيەتىن قالىپ­تاس­تىرۋدى ىنتالاندىرۋعا كوڭىل بولۋگە نازار اۋدارۋدى ۇسىنار ەدىم. بۇل الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيە­لە­رىنە تۇراقتىلىق بەرەتىن ەڭبەك قىزمەتى كەزىندە جاۋاپكەرشىلىكتى ىنتالاندىرۋدىڭ جانە سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلى. كەيبىر الدىڭعى قا­تار­لى وزىق تاجىريبەلەردى ۋرۋگ­ۆاي­دان جانە كانادادان الۋعا بولادى. – باس حاتشى مىرزا, ەندى سوڭعى سۇراق قويۋعا مارحابات ەتسەڭىز, 2013 جىلدىڭ اياعىندا حاقق كاتارداعى دوحا قالاسىندا الەۋ­مەتتىك قامسىز­داندىرۋدىڭ بۇكىل­الەمدىك (اقبف) ءۇشىنشى فورۋمىن وتكىزدى. وسى ءىرى شارانىڭ الەمدىك قاۋىمداستىققا قانداي باستى «جولداۋى» بولدى؟ – اقبف الەۋمەتتىك قامسىز­دان­دىرۋ ءۇشىن جانە حاقق ءۇشىن دە ەرەكشە وقيعا ەدى جانە وسى فورۋمداعى ەكى نەگىزگى قورىتىندىنى اتاپ وتكىم كەلىپ وتىر. فورۋمنىڭ باستى جانە اسەرلى ءساتى ول الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋداعى باسقارۋ ستاندارتتارىن ارتتىرۋ بويىنشا حاقق ورتالىعىن اشۋ – جۇمىس ونىمدىلىگى مەن قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا جاعداي جاساۋ جونىندە بىرقاتار قوسىمشا قىزمەتتەرمەن بىرگە كاسىبي ستاندارتتاردى ۇسىنۋ ءبىزدىڭ ءىرى ستراتەگيالىق باستامامىز بولدى. فورۋمدا ءتيىمدى الەۋمەتتىك قام­سىز­داندىرۋ ءۇشىن نەگىز رەتىن­دە ساپالى اكىمشىلەندىرۋدىڭ ماڭىز­دى­لىعى اتالدى جانە حاقق بارلىق ەلدەردەگى الەۋمەتتىك قامسىز­دان­دى­رۋدى جەتىلدىرۋدى جانە دامىتۋدى ۇسى­ناتىن كاسىبي ماماندار قاۋىم­داستىعى ەكەنىن تاعى دا دالەلدەدى. ەڭ باستىسى, فورۋم بارلىق ادامداردى تەپە-تەڭ الەۋمەتتىك قورعاۋمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگى تۋرالى جانە الدىن الۋ, ماداقتاۋ مەن ىنتالاندىرۋ نەگىزىندە الەۋ­مەتتىك قامسىزداندىرۋ تۋرالى ارتىپ كەلە جاتقان ساياسي كەلىسىم جاعدايىندا الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ تۇرلەرى مەن مىندەتتەرىن قوزعايتىن «پاراديگمالار قوزعالىسى» اتاندى. سونداي-اق, فورۋم الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا اۋىرتپالىق ەمەس, كەرىسىنشە ادام كاپيتالىن ينۆەستيتسيالاۋ ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەدى. فورۋمعا قاتىسۋشىلار بارلىق ادامدار ءۇشىن تيىسىنشە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جاساماي زاماناۋي قوعام قۇرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن تاعى دا دالەلدەدى. الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ باعدار­لامالارىندا وزگەرىستەر بولۋى دا مۇمكىن. كوپتەگەن ەلدەردە ەكونوميكالىق داعدارىس الەۋمەتتىك قورعاۋ تۇرلەرىنىڭ قىسقارۋىنا جانە قايتا قۇرىلۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋدا, تۇتاستاي العاندا تاريحتا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى قانات جايۋى بايقالادى. ميلليونداعان ادامدار, برازيليادا, قىتايدا, وڭتۇستىك افريكادا جانە ءۇندىستاندا جانە تاعى دا باسقا ەكونوميكاسى دامۋشى ەلدەردە زەينەتاقىعا, دەنساۋلىق ساقتاۋعا جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ باسقا دا بازالىق تۇرلەرىنە قول جەتكىزۋدە. فورۋم وسى كۇردەلى دە اۋىسپالى جاعدايدى كورسەتتى, بىراق مەن سىزدەرمەن بولىسكەلى وتىرعان باستى جولداۋ – بۇل ناقتى ءوپتيميزمنىڭ جولداۋى, بۇگىندە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ اكىمشىلەرى حالىققا, قوعامعا جانە ەكونوميكاعا سىڭىرگەن ءوز ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسىن كورىپ قانا قويماي, ولارعا اسەر ەتە الاتىندىقتارىن دا كورسەتتى. بىزگە قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى دامىتۋعا جانە جەتىلدىرۋگە ۇمتىلۋ قاجەت. ءيا, ۇنەمى الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن ارلەندىرەتىن ءارى نارلەندىرەتىن ۇيىم بولىپ قالۋىمىز كەرەك. سوندا عانا الدىمىزعا قويعان ماقسات-ءمىن­دەتىمىزدى ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇرمىز دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز. – مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت. اڭگىمەلەسكەن مارات اققۇل, «ەگەمەن قازاقستان».